§ 3. Қазақстандық ғалымдардың соғыс және соғыстан кейінгі кезеңдердегі ғылыми зерттеулері
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 1 бөлім: Географиялық зерттеу әдістері. 14–16-беттер.
Нені үйренесің
- Соғысқа дейін және соғыстан кейін Қазақстанда географиялық зерттеулер қандай бағытта жүргенін атауды.
- Атақты қазақстандық ғалымдардың, ең алдымен академик Қ. И. Сәтбаевтың немен айналысқанын айтып беруді.
- Селдің не екенін және онымен қалай күресетінін түсіндіруді.
- Ғалымдардың география ғылымының дамуына қосқан үлесіне баға беруді.
Ой қозғау
- «Жаратылыстану» пәнінен Қазақстан аумағындағы қандай географиялық ашылуларды есіңе түсіре аласың? Мысалы, Хан Тәңірінің сипатталуы, Іле Алатауының зерттелуі, Балқаш пен Алакөл көлдерін зерттеу.
- Сел дегеніміз не? Қатты жаңбырдан немесе қар еріген кезде таудан төмен құлайтын су, лай және тастан тұратын екпінді ағын.
💡 Параграфтың кілт сөздері: Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым Академиясы, География және су қауіпсіздігі институты, Қазақстанның Географиялық қоғамы. Осыларды және 1946, 1952 жылдарды есіңде сақтасаң, тақырыптың жартысы қалтаңда.
Тақырыпты талдаймыз
Соғысқа дейін: ел құрылыс үстінде, ғалымдар іздестіруде
Соғысқа дейінгі жылдары Қазақстанда зауыттар салынды, егіс алқаптары кеңейді, пайдалы қазбалар іздестірілді. Ол үшін жер қойнауын, топырақты, суды және климатты білу керек болды. Сондықтан география «құрылысқа жұмыс істеді».
| Бағыт | Кім және не істеді |
|---|---|
| Топырақ | С. С. Неуструев, Л. И. Прасолов, А. И. Безсонов басқарған топырақтану экспедициялары |
| Жануарлар дүниесі | В. Н. Шнитников, Б. С. Виноградов |
| Карталар | Жетісудың және басқа аудандардың геоботаникалық және топырақ карталары |
| Климат | Елдің климаттық аудандастырылуын алғаш жасау әрекеті: М. Д. Пономарев пен В. Н. Барсук, «Қазақстанның климаттық жағдайы» еңбегі |
| Кен | К. И. Сәтбаев пен В. П. Нехорошев басшылығымен кен орындарын іздеу және барлау |
| Мал шаруашылығы | суландыру және жайылымдарды жақсарту жобалары, мал тұқымдарын аудандастыру |
🌟 Сәтбаев басшылығымен 1940-жылдары Жезді марганец кен орны ашылып, игерілді. Соның арқасында соғыс жылдарында әскери техникаға қажетті броньды болат шығарылды.
Сел деген не және оған неге назар аударылды
Сел — жаңбырдан кейін таудан төмен лақтыра ағатын қуатты лай-тас ағыны. Ол үйлерді де, жолдарды да жуып кетеді.
Алматы үшін ең белгілі мысал: 1921 жылы тауда қатты жаңбыр жауып, Кіші Алматы өзенін лай мен тастың екпінді ағынына айналдырды. Мұндай жаңбыр 80–100 жылда бір рет болады. Алматы қаласы апаттың салдарынан зардап шекті. Осы апат Қазақстанда сел қалыптасатын аймақты зерттеуге серпін берді.
⚠️ Жиі кететін қате. Селді жай тасқын деп ойлайды. Іс жүзінде сел — су, лай және тас қоспасы, ол ауыр, сондықтан оның қиратқыш күші қарапайым тасқыннан әлдеқайда зор.
Соғыс кезі және одан кейін
Ұлы Отан соғысы жылдарында ғылыми ізденістер, ауылшаруашылығы ресурстарын барлау тоқтаған жоқ. Табиғат жағдайларының карталары құрастырылды, су, топырақ және басқа ресурстар зерттелді.
1946 жыл: Қазақстан Ғылым Академиясы. 1946 жылы 31 мамырда Қазақстан Ұлттық ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесі құрылды. Бөлімшеде 16 ғылыми-зерттеу институты, 8 сектор, 7 тәжірибе стансасы, 3 ботаника бағы болды. Онда 1400 қызметкер жұмыс істеді, олардың ішінде 57 ғылым докторы, 184 ғылым кандидаты бар еді. Академияның алғашқы құрамында 14 академик болды. Оның бірінші президенті — қоғам қайраткері, Геология ғылымдары институтының негізін қалаған көрнекті ғалым Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899–1964). Ол академиялық ғылыми-зерттеу институттарының жұмысын үйлестірді. 1950 жылы Сәтбаев «Формациялық металлогендік сараптау және кен орнына болжам жасаудың кешенді әдісі» еңбегін әзірледі. Көзінің тірісінде 600-ден астам ғылыми еңбек жазып қалдырды.
📌 Металлогения — жер қыртысында кеннің қайда және неге түзілетіні туралы ғылым. Сәтбаевтың «металлогендік болжам» деген сөзі — «кен қай жерден табылуы мүмкін екенін алдын ала есептеу» дегенді білдіреді.
1952 жыл: Қазақстанның Географиялық қоғамы. Оның құрамына жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарының географтары кірді. Ғалымдардың зерттеулері бойынша кейбір селдер мұздықтардың әрекетінен немесе тау тастарының (мұзды морена) опырылуынан болуы мүмкін деп көрсетілді. Мұндай сел 1963 жылы Есік аймағында болды. Селдің әсерінен көлдің бөгені қирап, көптеген құрылыстарды бүлдіріп, ондаған адамның өліміне әкелді. Мұздықтардың еру әрекетінен және лай-тас көшкіндерінен болатын сел — Іле Алатауында жиі қайталанатын құбылыс.
Селді қалай жеңді: «Медеу» бөгеті
Селмен күрестің оң үлгісі ретінде Кіші Алматы өзенінде селден қорғайтын бөгеттер салынды. Солардың бірі — «Медеу» өлшемімен және салынған тәсілімен танымал болды: оны бағытталған жарылыстар арқылы жасады.
🌟 Қазір «Медеу» бөгетінің жанында әйгілі биік таудағы мұз айдыны тұр, ал таудың жоғарырақ жерінде — Шымбұлақ шаңғы курорты. Бірақ бөгеттің басты міндеті — Алматыны қорғау.
Климат, су және көлдер
Қазіргі Қазақстанның география ғылымы климат және су ресурстарына ерекше назар аударады. Климат қолайсыздығы мен су жетіспеушілігіне қарсы күрес республика үшін жоғары маңызға ие болып отыр. Ғылыми-зерттеулер жайсыз ауа райы және климат жағдайларындағы қолайсыздықтар — қуаңшылық, аңызақ, шаңды жел, бұршақ, аяз, көктайғақ, боран және т.б. құбылыстарға қарсы қауіпсіздік шараларын ұйымдастыруға көмектеседі. Ғалымдар балыққа бай Қазақстанның ірі көлдеріне ерекше назар аударады. Олар — Арал теңізі, Балқаш, Алакөл, Сасықкөл және Қошқаркөл.
Қазіргі кезеңде Қазақстанда география ғылымының дамуына География және су қауіпсіздігі институтының ғалымдары мен мамандары, еліміздің ең жоғары оқу орындарының география кафедралары және басқа да бөлімшелердің географтары зор үлес қосып отыр.
👨👩👧 Ата-анаға. Алматыда тұрсаңыздар, «Медеу» бөгетіне барып, балаңызға селден қорғану қалай көрінетінін көрсетіңіздер. Басқа өңірлерде тұрсаңыздар, сіздерде қандай табиғи қауіптер (тасқын, боран, құрғақшылық) бар екенін және олармен қалай күресетінін сұраңыздар.
Өзіңді тексер
- Қандай оқиға ғалымдарды селді зерттеуге итермеледі? 1921 жылы Кіші Алматы өзенімен Алматыға құлаған сел: Алматы қаласы көп зардап шекті.
- Академия 1946 жылдан бастап немен айналысты? Жер қойнауын, табиғи ресурстарды зерттеді, ғылыми-зерттеу институттарының жұмысын үйлестірді, кен орындарына болжам жасады.
- 1952 жылдан кейінгі зерттеулер селдер туралы нені көрсетті? Кейбір селдер мұздықтар мен морена опырылуынан болатынын, мысалы, 1963 жылғы Есік селі.
- Құрылыс үстіндегі елге география неге керек? Кен, су және жайылым қайда екенін білу үшін, адамдарды селден, құрғақшылықтан және бораннан қорғау үшін.
- «Медеу» бөгеті немен танымал? Бұл — бағытталған жарылыстармен салынған, селден қорғайтын бөгет.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Қазақстанның кен орындарына зерттеу жүргізілген кезде іздеу және барлау жұмыстарын қай ғалым басқарды?
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен кім кен іздеу мен барлауды «басқарғанын» тап.
Жауабы: В. П. Нехорошев пен Қ. И. Сәтбаев. Сәтбаев басшылығымен Жезді марганец кен орны ашылып, игерілді.
№ 2
Соғыс алдындағы жылдары Қазақстан табиғатын зерттеген әйгілі саяхатшылардың, ғалымдардың есімдерін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Тақырыптар бойынша топта: топырақ, жануарлар, климат, кен.
Жауабы: С. С. Неуструев, Л. И. Прасолов, А. И. Безсонов, В. Н. Шнитников, Б. С. Виноградов, М. Д. Пономарев, В. Н. Барсук, В. П. Нехорошев, Қ. И. Сәтбаев және т.б.
№ 3
Қазақстанның Географиялық қоғамының басшылығымен ғалымдар қандай ғылыми зерттеулерді жүргізді?
Қалай ойлаймыз. Параграфтың 1952 жылдан кейінгі бөлімін еске түсір: сел, климат, су, көлдер.
Жауабы: селдерді зерттеді (оның ішінде мұздықтардан және морена опырылуынан болатын селдерді, мысалы, 1963 жылғы Есік селін), климат пен су ресурстарын зерттеді, қуаңшылық, аңызақ, шаңды жел, бұршақ, аяз, көктайғақ және боран сияқты жайсыз құбылыстарға қарсы қауіпсіздік шараларын ұйымдастыруға көмектесті, көлдерді зерттеді: Арал теңізі, Балқаш, Алакөл, Сасықкөл, Қошқаркөл.
№ 4
Қазақстан географтарының ғылыми еңбектерінің басым бағыттарын сараптаңдар.
Қалай ойлаймыз. Екі бағанмен салыстыр: соғысқа дейін және одан кейін басты нәрсе не болды.
Шешуі.
| Кезең | Басты бағыттар | Не үшін |
|---|---|---|
| Соғысқа дейін және соғыс кезінде | топырақ, жануарлар, климат, кен іздеу, жайылым, сел қаупі | өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, қорғаныс қажеттері (броньды болат) |
| Соғыстан кейін | Ғылым Академиясы, Географиялық қоғам, сел, климат, су, көлдер | шаруашылықты дамыту және адамдардың қауіпсіздігі |
Жауабы: соғысқа дейін география құрылыс пен ауыл шаруашылығына ресурс іздеді, одан кейін селмен және табиғаттың жайсыз құбылыстарымен күрес, климатты, суды және көлдерді зерттеу қосылды.
№ 5
Қ. И. Сәтбаевтың ұйымдастырушылық қасиетінің негізгі бағытын белгілеңдер.
Қалай ойлаймыз. Ұйымдастырушы дегеніміз — «құрды және басқарды». Ол нені құрды, нені үйлестірді?
Шешуі.
- Қазақстан Ғылым Академиясының бірінші президенті болды (1946).
- Академиялық ғылыми-зерттеу институттарының жұмысын үйлестірді.
- Геология ғылымдары институтының негізін қалады.
- Кен орындарын іздеу және барлау жұмыстарын басқарды.
- Көзінің тірісінде 600-ден астам ғылыми еңбек жазды.
Жауабы: Ғылым Академиясын басқару, институттардың жұмысын үйлестіру, Геология ғылымдары институтын құру, кен іздеуді басқару және ғылыми жұмыс.
№ 6
Академик Қ. Сәтбаевтың ғылымға енгізген еңбегін қосымша ақпарат көздерін пайдаланып бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Баға деген — «не істеді, не үшін қажет және одан кейін не қалды». Параграфты энциклопедиядағы деректермен толықтыр.
Жауап үлгісі. Қ. И. Сәтбаев (1899–1964) — геолог және ғылымды ұйымдастырушы. Ол кен іздеуді басқарды, ал Жезқазғандағы және басқа кен орындарындағы жұмысы елге өнеркәсіпке және әскери қажеттілікке металл берді. Ол Геология ғылымдары институтын құрды, 1946 жылы Ғылым Академиясының бірінші президенті болды. Оның есімімен қала мен университет аталған.
Жауабы: үлесі орасан зор: кен іздеу, ғылыми мекемелер құру, кадрлар даярлау.
№ 7
Тапсырма (шығармашылық). Параграф мәтінін және мектеп анықтамалықтарын пайдаланып, Қазақстан ғалымдарының соғысқа дейінгі және соғыстан кейінгі ғылыми зерттеулері туралы (өз бетіңше таңдау жаса) эссе жазыңдар. Ең жақсы эсселерді талқылап, бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Эссе — кіріспесі, негізгі бөлімі және қорытындысы бар қысқа, байланысты әңгіме.
Жауап үлгісі. Соғысқа дейін ел құрылыс үстінде болды, ғалымдарға топырақты, суды, климатты және кен орындарын білу керек еді. Топырақтанушылар карталар құрастырды, зоологтар жануарларды зерттеді, Нехорошев пен Сәтбаев кен іздеді. 1946 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының бөлімшесі құрылды, ал 1952 жылы Географиялық қоғам. Ғалымдар селдерді зерттеді: 1921 жылғы апаттан кейін Алматыда селден қорғайтын бөгеттер салынды, олардың арасында «Медеу». География бүгін де көмектеседі: табиғи апаттардан қорғайды және суды қалай сақтау керектігін айтады.
Жауабы: 7 тармақты жоспар бойынша эссе, онда 1921, 1946, 1952, 1963 жылдар және ғалымдардың есімдері болсын.
Жадынама
- Соғысқа дейін: топырақ, жануарлар, климат, кен іздеу.
- Соғыстан кейін: Ғылым Академиясы, Географиялық қоғам, сел, климат, су, көлдер.
- Сел: жаңбырдан кейін, мұздықтар мен морена опырылуынан болады.
- Қазір ғылым География және су қауіпсіздігі институтының басшылығымен дамып келеді.