§ 26. Су ресурстарының маңызы. Су ресурстары және адам

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 115–119-беттер.

Нені үйренесің

• Су ресурстары деген не және олар қандай бөліктерден тұратынын түсіндіруді: өзендер, көлдер, жерасты сулары, мұздықтар.
• Өзендердің, көлдердің, термальды сулардың және тау мұздықтарының адамдар мен Қазақстан шаруашылығына қандай пайдасы бар екенін айтуды.
• Суды ештеңемен алмастыруға болмайтынын дәлелдеуді.
• Адамның суға әсерін бағалап, оны қорғау шараларын атауды.

Ой қозғау

• Біздің елімізде және сенің өңіріңде қандай су ресурстары бар? Қазақстанда бұл — өзендер (Ертіс, Сырдария, Жайық, Іле), көлдер (Балқаш, Алакөл, Зайсан), су қоймалары (Бұқтырма, Қапшағай), жерасты сулары және Алтай мен Тянь-Шаньның тау мұздықтары. Өз өңіріңді атлас бойынша толықтыр: жақын өзен, көл немесе канал.
• Не жаңалық білесің? Су ресурстарының бір-бірімен қалай байланысатынын және неге одан адамдар да, табиғат та тәуелді екенін.

💡 «Ресурс» сөзі адам пайдаланатын қор дегенді білдіреді. Суды біз тек ішпейміз: онымен турбиналар айналады, егін өседі, баржалар жүзеді, адамдар емделеді.

Тақырыпты талдаймыз

Су ресурстарына нелер жатады

Су ресурстары — планетадағы тұщы су қорлары. Оған жер беті сулары (өзендер, көлдер, каналдар, су қоймалары, теңіздер мен мұхиттар, сондай-ақ топырақ ылғалы, тау және полярлық мұздықтар, ауадағы су буы) және жерасты сулары (грунт, артезиан, минералды) кіреді.

Шикізат пен отынды басқасымен алмастыруға болады, ал суды алмастыратын ештеңе жоқ. Сусыз жасуша да, өсімдік те, зауыт та болмайды. Сондықтан суды енді ешқашан таусылмайтын мәңгілік сыйлық деп қарауға болмайды.

Су — Жердегі тірі ағзалардың тіршілігін және олардың өмір сүру қызметін қамтамасыз ететін бағалы қасиеттерге ие өзгеше минерал.

Өзендер: энергия, жол және қалаларға су

Қазақстанда ұзындығы 10 км-ден асатын 8400-ге жуық өзен бар. Ең мол мүмкіндік — Алтай өзендерінде: Ертісте, Бұқтырмада, Үлбіде, сондай-ақ Обада, Қалжырда және Күршімде. Оларда ірі СЭС-тер тұр: Өскемен, Бұқтырма, Шульбі, сонымен қатар шағын өзендерде шағын станциялар.

Өзендер бірнеше мамандықты қатар атқарады. Олар мен су қоймалары арқылы астық, кен, көлік және құрылыс материалдары тасымалданады (кеменің жүзу ұзақтығы орта есеппен жылына 200 күн). Олардан қалалар мен зауыттар су алады, ағаш ағызады, балық аулайды, егістік суарады.

💡 Ойлан. Қазақстанның суы мол өзені қайсы? Ертіс. Ол Қытайда басталып, Қазақстанды кесіп өтіп, Ресейге кетеді. Суының молдығы оны елдің шығысындағы басты энергетикалық «артерия» етеді.

Көлдер: судан да көп

Көл ресурстарына тек су емес. Оған су, көлдің жануарлар әлемі, түрлі тұздар, шипалы балшықтар, лай, шымтезек түзілімдері, қамыс, құрылыс материалдары (көл құмдары, жұмыртас, қиыршық тастар) жатады. Көлдердің жанында жайылма шалғындар бар: тамаша жайылым мен шабындық жерлер.

🌟 Алакөл — қара тасты жағажайлары бар әлемдегі сирек көлдердің бірі. Оның аралдары — ерекше қорықты аймақ. Көл суы мен балшығы адам ағзасын сауықтыру күшіне ие: тері ауруларын, буындарды, жүйке жүйесін емдейді. Жазғы маусымда мұнда еліміздің және басқа елдердің бірнеше мың туристері демалуға және емделуге келеді.

Қамыс та ресурс: одан құрылыс жасайды, қағаз үшін целлюлоза өндіреді. Минералдарға бай лайды тыңайтқыш ретінде барған сайын жиі қолданады.

Суы тұщы немесе ащы көлдерде су құстарын, ондатр, балық өсіруге қолайлы. Көптеген көлдер аңшаруашылығын немесе қорықтарды ұйымдастыруға пайдаланылады. Минералды және органикалық қоспаларға бай лай шөгінділері болашақта қолданысқа ие болады.

Бағалы және келешегі зор ресурстар қатарына қамыс жатады. Қамыстың құндылығы оның құрылыс материалдарына және целлюлоза өнеркәсібіне пайдалы ресурстық қасиеттері арқылы анықталады.

Жерасты сулары және термальды көздер

Қазақстанның жер қойнауында тұщы судың орасан зор қоры бар шамамен 70 артезиан алабы анықталған. Кенді Алтайда, Оңтүстік Алтайда, Тарбағатайда және Сарыарқада су 10–15 м-ден 50–100 м-ге дейінгі тереңдікте жатыр.

Тереңірек, 500–700 м және 3000 м-ге дейінгі тереңдікте жылы және ыстық термальды сулар жатыр: температурасы 30–40-тан 56–96 °C-қа дейін. Олар Қызылқұмда, солтүстік-батыс Арал маңында, Маңғыстауда, Іле ойысында және Келес алабында көп. Оларда курорттар салынған (Аяққалқан, Қапаларасан, Сарыағаш), үйлер жылытылады, жылыжайлар қыздырылады.

Мұздықтар: таудағы су қоймалары

Қазақстан аумағындағы мұздықтардың жалпы саны 2700-ден жоғары, аумағы 2000 км². Қазақстанның Алтай мұздықтарындағы зерттеу ісінің негізін Ф. В. Геблер қалады. Ол 1835 жылы Үлкен Берел мұздығында болып қайтты.

• Қазақстандағы Жетісу Алатауы мұздығы аумағы бойынша бірінші орын алады. Онда мұзтану қарқынды дамыған 10 өзен бассейні бар.
• Іле Алатауында 76 мұздық бассейндері бар: Конституция, Корженевский, Шокальский, Жаңғырық, Мәметова, Красин, Оңтүстік Талғар және Богатырь мұздықтары. Корженевский мұздығының ауданы 36,8 км², кейбір жерлерінде мұздың қалыңдығы 300 м-ге дейін жетеді.
• Шығыста мұздану орталығы — Алтай, ең үлкен мұздықтары Мұзтау (Белуха) тауынан түседі. Олардың ең ірісі — Үлкен Берел. Әсіресе Оңтүстік-батыс Алтайдың мұздықтары көп зерттелген: ҚР ҰҒА ғалымдарының зерттеуі бойынша, оңтүстік-батыс Алтайда 350 мұздық бар, жалпы алатын аумағы 99,1 км².

📕 Оқулықта «Қазақстандағы ірі мұздықтар — еліміздегі ең үлкен Солтүстік Инылчек мұздығының ауданы шамамен 76 км²» делінген. Шын мәнінде Инылчек мұздықтары Қырғызстанда (Терскей Алатауы мен Хан Тәңірі шыңының маңында) орналасқан: ол Қазақстан шекарасына жақын, бірақ еліміздің мұздығы емес. Қазақстандағы ең ірі мұздықтардың бірі — Корженевский мұздығы (36,8 км²).

Қар сызығы (одан жоғары мұз ерімейді) Алтайда 2800–3000 м биіктікте өтеді. Мұздықтың тілі, яғни оның төменгі жиегі, Алтайда 2000 м-ге, Жетісу Алатауында 2800 м-ге және Іле Алатауында 2900 м-ге дейін түседі.

Қазақстан мұздықтарындағы су қоры елдегі барлық өзендердің жылдық ағынына шамамен тең. Біздің өзендердегі әрбір елуінші литр су мұздықтан шыққан. Алматы мен оңтүстік үшін бұл өте маңызды: жазда ыстық кезде мұздықтар өзендерге су береді.

⚠️ Жиі кететін қате. Мұздықты жай ғана «қатқан су» деп ойлайды. Жоқ, бұл — көп жылға жететін тұщы су қоры. Ол өсуінен тезірек еріп жатса, өзендер алдымен тасиды, содан кейін тайыздайды.

1970-жылдардың басынан бастап мұздықтар жылына шамамен 1%-ға шегінуде. Іле Алатауы мұздықтарының ауданы 70 жылда екі есе азайды. Климат осылай тез жылына берсе, 2050 жылға қарай Орталық Азия мұздықтарының шамамен үштен бірі жойылады. Өзендер тайыздап, бұл сумен қамтамасыз етуге, егістікке, өнеркәсіпке және СЭС-терге соққы болады.

🌟 Жер бетінде 130 мыңнан астам мұздық бар. Олар шамамен 16 млн км² (құрлықтың шамамен 11%-ы) алып жатыр және планетаның барлық тұщы суының 70%-ынан астамын сақтайды.

Адам суға қалай әсер етеді

Қазақстан үшін судың ластануы үлкен мәселеге айналды. Ауа бассейні және топырақ қабаты Қазақстан аумағындағы өзен суларының құрамында қорғасын, мыс, басқа да ауыр металдар, пестицидтер бар өнеркәсіптік кәсіпорындар қалдықтарының әсерінен қарқынды түрде ластанып жатыр. Әсіресе Ертіс, Жайық, Ембі, Есіл, Сырдария, Іле өзендерінің су жинау алаптары ластанған. Нәтижесінде су биоценозы бүлінеді, онда тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлардың генетикалық тұқымқуалаушылық механизмі өзгереді.

Суды қорғаудың басты шаралары:

• аса қуатты тазартқыш құрылыстар салу;
• өнеркәсіптік кәсіпорындарда суды қолданудың тұйық циклін енгізу (бір су көп рет жұмыс істейді);
• қалдықсыз өндірісті дамыту: бір цехтың қалдығы екіншісіне шикізат болады;
• су ресурстары шығынын азайту: суаруда, ұңғымалар мен артезиан көздерінде су жоғалтуды азайтып, технологияны жақсарту;
• су ағынын реттеу және суды қорғауға арналған ормандарда қолдану режимін қатаң сақтау.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан отбасыңызда бір күнде қанша су жұмсалатынын санатыңыз: душ, ыдыс жуу, кір жуу. Содан кейін үнемдеуге болатын үш жерді бірге табыңыз, мысалы, кранды ашық қалдырмау.

Өзіңді тексер

• Су ресурстары деген не? Тұщы су қорлары: жер беті (өзендер, көлдер, мұздықтар, су қоймалары) және жерасты сулары.
• Мұздықтарды неге су қоймасы дейді? Оларда елдің барлық өзендерінің бір жылда арнасымен өткізетін суындай су бар, және жазда олар өзендерді қоректендіреді.
• Қазақстанның қандай термальды курорттарын білесің? Аяққалқан, Қапаларасан, Сарыағаш.
• Өзендердің ластануы немен қауіпті? Өсімдіктер мен жануарлар қырылады, су экожүйелері бұзылады, ауыз су нашарлайды.
• Ағынды реттеу не береді? Суды су қоймаларында сақтап, біркелкі жұмсайды, ал СЭС-тер энергия береді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Су ресурсы» ұғымының мазмұнын ашып түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Анықтама бер және түрлерін ата: жер беті және жерасты.

Жауап үлгісі. Су ресурстары — адам пайдаланатын планетадағы тұщы су қорлары. Оларға жер беті сулары (өзендер, көлдер, каналдар, су қоймалары, топырақ ылғалы, мұздықтар, су буы) және жерасты сулары (грунт, артезиан, минералды) жатады. Суды басқа заттармен алмастыруға болмайды, сондықтан ол — планетаның ең бағалы ресурсы.

Жауабы: тұщы су қорлары: жер беті және жерасты.

№ 2

Көл су ресурстарының құндылығы қандай?

Қалай ойлаймыз. Көл судан басқа не беретінін еске түсір: тамақ, шикізат, емдеу, демалыс.

Шешуі.

Жауабы: көлдер су, балық, тұздар, балшық, шымтезек, қамыс, құрылыс материалдарын және демалыс орнын береді.

№ 3

Термальды сулардың шаруашылық маңызын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Ыстық сумен не істеуге болатынын ойла: емдеу, жылыту, өсіру.

Шешуі.

1. Емдеу: бальнеологиялық курорттар (Аяққалқан, Қапаларасан, Сарыағаш).
2. Қалалар мен елді мекендерді жылыту.
3. Көкөніс, жеміс-жидек, техникалық дақылдарға арналған жылыжайлар мен бақша дақылдары.
4. Малды суару және егістікті суару.

Жауабы: курорттар, жылыту, жылыжайлар, малды суару және егістікті суару.

№ 4

Жер бетіндегі суларға адамдардың пайдалы және кері әсерін ашыңдар.

Қалай ойлаймыз. Екі бағана жаса: адам су үшін не салады және оған не зиян келтіреді.

Шешуі.

🌟 Қазақстан үшін ең көрнекті мысал — Арал. Сырдария мен Амудария суарға алынып қойып, теңіз күрт тайыздады. Солтүстік бөлігін 2005 жылы салынған Көкарал бөгеті құтқарды: онда су деңгейі қайтадан көтерілді.

Жауабы: адам салады да (су қоймалары, каналдар, тазартқыш құрылыстар), зиян да келтіреді (ластайды, суды тым көп алады).

№ 5

Су минерал екенін дәлелдейтін мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Оқулықта су «өзгеше минерал» деп аталады. Минерал — жер қыртысындағы табиғи, органикалық емес зат. Судың осы анықтамаға қалай сәйкес келетінін көр.

Жауап үлгісі.

• Су — табиғи, жансыз (бейорганикалық) зат, оның химиялық құрамы тұрақты: H₂O.
• Қатты күйінде (мұз, қар) оның кристалдық құрылымы бар. Геологияда мұздың өзін минерал деп есептейді.
• Жерасты суларының ішінде минералды сулар бар: тұздары мен микроэлементтері ерітілген. Оларды ішеді, емдеуге қолданады (Сарыағаш, Қапаларасан).
• Су «жер қойнауындағы байлық» ретінде барланады, өндіріледі, есепке алынады: артезиан және термальды сулар пайдалы қазба сияқты қор болып саналады.
• Суда өзге заттарда жоқ қасиеттер бар: әмбебап еріткіш, +4 °C-та ең тығыз, мұзы судан жеңіл. Осының арқасында ол тіршілікті қамтамасыз етеді.

Жауабы: су — табиғи бейорганикалық зат, кристалдық күйі (мұз) бар, минералды сулар құрамында тұздар ерітілген; сондықтан оны ерекше минерал және пайдалы қазбалар қатарындағы ресурс деп санайды.

№ 6

Халық шаруашылығында мұздықтарды пайдалану болашағын бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Артықшылығын да, қаупін де бағала: мұздықтар еріп жатыр, демек, қор шексіз емес.

Жауап үлгісі. Мұздықтар өзендерді қоректендіреді, ал өзендерде СЭС-тер жұмыс істейді және егістіктер суарылады. Олар оңтүстік қалаларға, мысалы, Алматыға су береді. Бірақ 1970-жылдардан бері олар жылына шамамен 1%-ға шегінуде, ал 2050 жылға қарай Орталық Азия мұздықтарының үштен бірі жойылуы мүмкін. Демек, мұздықтарды «өндірмей», қорғау, оларды бақылау (Іле Алатауындағы Түйіқсу мұздығындағы станция сияқты) және суды үнемдеу керек.

Жауабы: болашағы зор (өзендерді қоректендіру, энергия, суару), бірақ ресурс еріп жатыр, сондықтан басты міндет — оны сақтау.

№ 7

1-тапсырма. Ұсынылған тізімнен (Ертіс, Сувонни, Фаньяно, Алакөл, Байкал, Үлкен Берел, Росса теңізінің мұздығы) өзің білетін су ресурстарын атап, өз таңдауыңды негізде.

Қалай ойлаймыз. Тізімде «артық» нысан жоқ: бәрі — су, тек түрлері басқа. Оларды түрі бойынша бөл.

Шешуі. Барлық нысан су ресурстарына жатады.

• Өзендер: Ертіс (Қазақстан, СЭС-тер, кеме қатынасы), Сувонни (АҚШ-тағы өзен).
• Көлдер: Фаньяно (Отты Жер), Алакөл (Қазақстан, емдік су мен балшық), Байкал (тұщы көл суының ең ірі қоры).
• Мұздықтар: Үлкен Берел (Алтай), Росса теңізінің шельф мұздығы (Антарктида).

Жауабы: жеті нысанның бәрі су ресурстарына жатады: өзендер, көлдер және мұздықтар.

№ 8

2-тапсырма. Кестеде берілген өзендерге зерттеу жүргізіңдер. ChatGPT көмегімен және картаны пайдаланып, өзендер орналасқан құрлықты анықтап, ұзындығы мен шаруашылықтағы маңыздылығын бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Өзенді картадан тауып, құрлығын анықта, ұзындығын дөңгелектеп ал.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда. Ұзындықтарды анықтамалықпен немесе жасанды интеллектпен тексер: дереккөздердегі сандар сәл өзгешелеу.

Жадынама

• Суды ауыстыруға болмайды, сондықтан оны қорғау керек.
• Қазақстанда ұзындығы 10 км-ден асатын 8400-ге жуық өзен бар, ең мол сулысы — Ертіс.
• Қазақстан мұздықтары жылына шамамен 1%-ға шегінуде.
• Жерасты суларын (70-ке жуық артезиан алабы) ластанудан қорғау керек.

Шағын тест