§ 27. Дүниежүзілік мұхит және оның бөліктерінің географиялық жағдайы
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 119–123-беттер.
Нені үйренесің
- Дүниежүзілік мұхиттың не екенін түсіндіруді және оның барлық бөліктерін атауды.
- Әр мұхитты жоспар бойынша сипаттауды: ауданы, тереңдігі, түбінің бедері, географиялық орны.
- Теңізді, шығанақты және бұғазды, ішкі және шеткі теңіздерді ажыратуды.
- Картадан әлемнің басты бұғаздарын тауып, олардың немен танымал екенін айтуды.
Ой қозғау
- Дүниежүзілік мұхит дегеніміз не? Бұл — Жердің бүкіл су қабығы. Оны материктер бөліктерге бөлгенімен, ол біртұтас.
- Ол қандай бөліктерге бөлінеді? Мұхиттарға (Тынық, Атлант, Үнді, Солтүстік Мұзды, Оңтүстік), ал мұхиттар теңіздерге, шығанақтарға және бұғаздарға бөлінеді.
💡 Мұхит Жер бетінің 70%-дан астамын алып жатыр. Сондықтан географтар: «Планетамызды «Жер» емес, «Су» деп атаған дұрыс», — деп әзілдейді.
Тақырыпты талдаймыз
Бес бөліктегі бір мұхит
Дүниежүзілік мұхит — Жердің біртұтас, бірақ қатты бөлшектенген су қабығы. География ғылымына «Дүниежүзілік мұхит» терминін алғашқылардың бірі болып ресейлік географ Ю. М. Шокальский енгізді. Дүниежүзілік мұхиттың материктер бөліп тұрған бөліктерін мұхиттар деп атайды.
🌟 Бесінші мұхит карталарда жақында пайда болды. 2000 жылы Халықаралық гидрографиялық ұйым Оңтүстік (Антарктикалық) мұхиттың бар екенін ресми түрде мойындады. Ол — ең жас мұхит (шамамен 34 млн жыл), ауданы бойынша төртінші (20,3 млн км²), тереңдігі бойынша үшінші (Оңтүстік-Сандвичев шұңғымасы, 8428 м). Мұнда ең күшті желдер соғады, ең биік толқындар (30 м) көтеріледі, ең үлкен айсберглер жүзеді.
Тынық мұхит: рекордшы
Тынық мұхит — ең ежелгі, ең ірі және ең жылы мұхит, ауданы 178,7 млн км². Оны көбіне Ұлы мұхит деп те атайды. Орташа тереңдігі 3976 м, ал бүкіл Дүниежүзілік мұхиттағы ең терең жер — Мариан шұңғымасы, 11 022 м.
Арал доғалары бойымен терең сулы науалар жатыр, мысалы Курил-Камчатка және Алеут науалары. Ал мұхиттың жиегін «отты шеңбер» орап жатыр: бұл — әрекеттегі жанартаулар тізбегі.
Атлант мұхиты: S әрпі
Атлант мұхиты (91,7 млн км²) меридиан бағытымен созылып жатыр, пішіні ағылшынның S әрпіне ұқсайды. Ол Батыс және Шығыс жартышар елдерін байланыстырады. Мұхит жағалаулары бір-біріне және Орта Атлант жотасына параллель орналасқан, ал жота мұхит түбін батыс және шығыс бөліктерге бөледі. Жота түптен 3500–4000 м биікке көтерілген, ені — 550–900 км.
Орташа тереңдігі — 3597 м, ең терең жері — 8742 м (Пуэрто-Рико науасы). Атлант мұхиты арқылы маңызды теңіз жолдары өтеді.
Үнді мұхиты: жылы және оңтүстік
Үнді мұхиты (76,2 млн км²) негізінен Оңтүстік жартышарда орналасқан. Бұл — ең жылы мұхит. Орталық Үнді жотасы (тереңдігі 4000–5000 м) мұхитты екі бөлікке бөледі. Орташа тереңдігі — 3711 м. Батыс бөлігінде жоталар мен үстірттер көтеріледі, шығыс бөлігінде жазықтар таралған. Ең терең науасы — Ява (7729 м) шұңғымасы. Батыс-Аустралия қазаншұңқыры да бар (5000–6500 м).
Солтүстік Мұзды мұхит: полярлық кішкентай
Солтүстік Мұзды мұхит (14,7 млн км²) — мұхиттар арасындағы ең кіші және аумағы толығымен полярлық ендіктерде орналасқан жалғыз мұхит. Оны Ломоносов жотасы кесіп өтеді, ал Менделеев жотасы оған параллель созылады. Жоталар мұхитты бірнеше қазаншұңқырларға бөледі: Нансен, Макаров және Бофорт.
Ең терең жері — Гренландия теңізінде (5527 м), орташа тереңдігі — 1225 м.
Мұхиттың бір ерекшелігі — материктік таяз су жағалауларының жолақты болуы (800 км-ге жетеді). Жағалаудағы құрлық бедеріндегі пішіндер соңғы кездері су басқан жер екендігін айғақтайды.
🌟 Эверестің биіктігі — 8849 м, ал Мариан шұңғымасының тереңдігі — 11 022 м. Эверестті төңкеріп, төбесін шұңғыманың түбіне қойсаң, оның үстінде әлі 2200 м-ге жуық су қалар еді (11 022 − 8849 = 2173 м).
Теңіздер, шығанақтар, бұғаздар
Теңіз — Дүниежүзілік мұхиттың аз-көпті оқшауланған ірі бөлігі. Теңіздер температурасы, судың тұздылығы, көлемі, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі бойынша бір-бірінен ерекшеленеді.
- Ішкі теңіздер құрлықтың ішінде орналасқан немесе құрлықпен қоршалған: Қара теңіз, Жерорта теңізі.
- Шеткі теңіздер материктің шет жағында орналасқан және аралдармен немесе түбектермен ішінара бөлінген: Баренц, Кар, Лаптевтер, Охот, Шығыс Қытай теңіздері.
Шығанақ — теңіздің немесе мұхиттың құрлыққа терең сұғына енген бөлігі. Ол теңізден аз ерекшеленеді, ал кейбір шығанақтар (Мексика, Арабия, Бенгал, Гудзон) ауданы бойынша теңіздерден кем емес. Олардың көбін әлі жан-жақты зерттемей тұрып, баяғыда-ақ шығанақ деп атап кеткен.
Бұғаз — мұхиттың жіңішке тар бөлігі. Ол құрлықтың бөліктерін (екі материкті, аралдарды) бөліп тұрады немесе су айдындарын (екі мұхитты, мұхит пен теңізді) қосады. Мысалы: Босфор, Берінг бұғазы.
⚠️ Жиі кететін қате. Каспий және Арал «теңіздері» Дүниежүзілік мұхитқа кірмейді: олар мұхитпен жалғаспаған және теңіз деп тек дәстүр бойынша аталады, өйткені Каспий — әлемдегі ең үлкен көл. Сондықтан әлем теңіздерінің тізімінде олар жоқ.
👨👩👧 Ата-анаға. Әлемнің физикалық картасын алып, баладан саусағымен Тынық мұхиттан бұғаздар арқылы Атлант және Үнді мұхитына су қалай өтетінін көрсетуін сұраңыз. Дүниежүзілік мұхиттың бірлігі осылай есте қалады.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Дүниежүзілік мұхит дегеніміз не? Жердің біртұтас су қабығы, оны материктер мұхиттарға бөледі.
- Қандай мұхиттарды бөліп көрсетеді? Тынық, Атлант, Үнді, Солтүстік Мұзды және Оңтүстік (2000 жылы мойындалған).
- Теңіз шығанақтан немен ерекшеленеді? Теңіз — өз су қасиеттері мен тіршілігі бар ірі оқшауланған су айдыны, ал шығанақ құрлыққа терең сұғына енеді және теңізден немесе мұхиттан аз ерекшеленеді.
- Бұғаз дегеніміз не? Құрлық бөліктерін бөліп тұратын немесе су айдындарын қосатын мұхиттың жіңішке бөлігі.
- Қай мұхит ең терең? Тынық мұхит: орташа тереңдігі 3976 м, ең терең жері 11 022 м.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
«Дүниежүзілік мұхит» ұғымының мағынасын ашып түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Жауапта үш нәрсе болсын: бұл не, терминді кім енгізді, неге бөлінеді.
Жауап үлгісі. Дүниежүзілік мұхит — Жердің біртұтас, бірақ қатты бөлшектенген су қабығы. Материктер оны бөліктерге бөледі: мұхиттарға. Терминді ғылымға алғашқылардың бірі болып географ Ю. М. Шокальский енгізді. Мұхиттар өз кезегінде теңіздерге, шығанақтарға және бұғаздарға бөлінеді.
Жауабы: материктер мұхиттарға бөлген Жердің үздіксіз су қабығы.
№ 2
Жанартаулардың «отты шеңбері» деген әйгілі ұғымның мағынасы неде, ол қай мұхитта орналасқан?
Қалай ойлаймыз. Мұхиттың айналасында не «жанып» тұр деп ойла: жанартаулар.
Шешуі. «Отты шеңбер» — Тынық мұхитты айнала орап жатқан әрекеттегі жанартаулардың өте ұзын тізбегі. Ол Камчатка, Курил аралдары, Жапония, Филиппин, Жаңа Зеландия арқылы өтеді, ал екінші жағынан Америка Анд және Кордильера тауларымен Аляска мен Алеут аралдарына дейін созылады. Сол жерде терең сулы науалар да жатыр.
Жауабы: Тынық мұхиттың жиегіндегі әрекеттегі жанартаулар шеңбері.
№ 3
Ішкі және шеткі теңіздердің айырмашылығы туралы сызба құрастырып, түсінікте беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Орналасуы, мұхитпен байланысы және мысалдары бойынша салыстыр.
Шешуі.
| Белгісі | Ішкі теңіздер | Шеткі теңіздер |
|---|---|---|
| Орналасуы | материктердің ішінде, құрлықпен қоршалған | материктердің шетінде |
| Мұхитпен байланысы | тар бұғаздар арқылы | кең, аралдармен немесе түбектермен бөлінген |
| Режимі | өз температурасы мен тұздылығы бар, мұхиттан айтарлықтай ерекшеленеді | мұхитқа жақын |
| Мысалдары | Қара, Жерорта | Баренц, Кар, Лаптевтер, Охот, Шығыс Қытай |
Түсінік. Теңізді құрлық неғұрлым тығыз қоршаса, оның суы мұхит суынан соғұрлым көп ерекшеленеді. Шеткі теңіздер мұхитпен тығызырақ байланысты.
Жауабы: сызба жоғарыдағы кестеде.
№ 4
Үнді және Атлант мұхиттарын салыстырыңдар. Сипаттама деректерін кестеге түсіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Сипаттама жоспарының тармақтарымен жүр: ауданы, мұхитты қоршаған құрлықтар мен аралдар, теңіздер, шығанақтар, бұғаздар, тереңдігі, тіршілік дүниесі.
Шешуі.
| Сипаттама жоспары | Атлант мұхиты | Үнді мұхиты |
|---|---|---|
| 1. Ауданы, млн км² | 91,7 | 76,2 |
| 2. Мұхитты қоршап жатқан құрлықтар мен аралдар | Солтүстік және Оңтүстік Америка, Еуропа, Африка, Антарктида; Гренландия, Британ аралдары, Кариб аралдары | Африка, Еуразия (Азия), Аустралия, Антарктида; Мадагаскар, Шри-Ланка, Мальдив, Суматра аралдары |
| 3. Теңіздер, шығанақтар, бұғаздар | теңіздер: Жерорта, Қара, Балтық, Солтүстік, Кариб; шығанақтар: Мексика, Гвинея, Бискай; бұғаздар: Гибралтар, Ла-Манш, Дрейк | теңіздер: Араб, Қызыл, Андаман, Тимор; шығанақтар: Бенгал, Парсы, Аден; бұғаздар: Мозамбик, Малакка, Баб-эль-Мандеб |
| 4. Орташа және ең жоғарғы тереңдік, м | 3597 / 8742 (Пуэрто-Рико науасы) | 3711 / 7729 (Ява шұңғымасы) |
| 5. Өсімдік және жануарлар дүниесі | планктон, майшабақ, треска, тунец, киттер; тропикте — маржан рифтері | маржан рифтері, тропиктік балықтар, теңіз тасбақалары, акулалар, киттер |
Жауабы: Атлант мұхиты аудан жағынан үлкен (15,5 млн км²-ге), ал Үнді мұхиты орташа тереңдігі бойынша сәл терең.
№ 5
Үнді мұхиты табиғатының ерекшелігін қалай сипаттар едіңдер?
Қалай ойлаймыз. Географиялық орнын, түбінің бедерін және климатын сипатта.
Жауап үлгісі. Үнді мұхиты дерлік түгелдей Оңтүстік жартышарда орналасқан, солтүстік бөлігі тропикте жатыр және өте жылы. Мұхит түбін Орталық Үнді жотасы бөледі. Батыс бөлігінде жоталар мен үстірттер көтеріледі, шығыс бөлігінде мұхит жазықтары жатыр. Терең Ява шұңғымасы (7729 м) мен Батыс-Аустралия қазаншұңқыры бар. Солтүстігін Азия жауып тұр, сондықтан арктикалық суық су жоқ, ал желдер маусымға қарай өзгереді (муссон).
Жауабы: жоталары, қазаншұңқырлары мен Ява шұңғымасы бар Оңтүстік жартышардағы жылы мұхит.
№ 6
Негізгі су жолы болып есептелінетін Атлант мұхитының маңыздылығын бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Ол қандай материктерді қосады және онымен не тасымалданады деп ойла.
Жауап үлгісі. Мұхит Еуропа мен Африканы екі Америкамен жалғайды. Ол арқылы маңызды теңіз жолдары өтеді: мұнай, астық, кен, машиналар тасымалданады. Жағалаулары тығыз қоныстанған аудандарда, ірі порттар бар. Қазақстанның Теңіз кен орнындағы мұнай КҚК құбыры арқылы Новороссийскіге барады, одан әрі танкерлер Қара және Жерорта теңіздері арқылы Атлант мұхитына шығады.
Жауабы: Атлант мұхиты — әлемдегі ең қарбалас теңіз жолдарының бірі.
№ 7
Картамен жұмыс. Жартышарлар картасынан Магеллан, Дрейк (ең кең, 950 км, және ең терең, 5840 м), Гибралтар (ең тар, 14 км), Мозамбик (ең ұзын, 1760 км) бұғаздарын көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Әр бұғаз үшін оның қандай құрлық бөліктерін бөлетінін және қандай су айдындарын қосатынын есте сақта.
Шешуі. Контур картаға: Магеллан — Оңтүстік Американың төменгі жағында, Дрейк — одан оңтүстікте, Гибралтар — Еуропаның оңтүстік-батысы мен Африканың солтүстік-батысының арасында, Мозамбик — Африканың шығысында, материк пен Мадагаскар аралының арасында.
Жауабы: бұғаздардың орны мен координаттары жоғарыда көрсетілген.
Жадынама
- Теңіздер ішкі (Қара, Жерорта) және шеткі (Баренц, Охот) болады.
- Шығанақ құрлыққа терең сұғына енеді, бұғаз су айдындарын қосады және құрлықты бөледі.
- «Отты шеңбер» Тынық мұхитты айнала орап жатыр.
- Каспий мен Арал Дүниежүзілік мұхиттың бөлігі емес.