§ 31. Дүниежүзілік мұхиттың проблемалары және оны шешу жолдары

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 137–142-беттер.

Нені үйренесің

• Мұхит Жер үшін де, адам үшін де неге маңызды екенін түсіндіруді: климат, жауын-шашын, тағам, пайдалы қазбалар.
• Мұхит ресурстарын биологиялық, химиялық және минералды, энергетикалық деп бөлуді.
• Мұхиттың басты ластаушыларын атауды және олар онда қалай түсетінін түсіндіруді.
• Ластанудың салдарын сипаттап, суды қорғау тәсілдерін ұсынуды.

Ой қозғау

• Сендер тұратын қалада немесе облыста су ластану мәселесі қалай шешіледі? Зауыттар мен қалаларда тазарту құрылыстарын орнатады, қалдықтарды өзендер мен көлдерге төгуге тыйым салады, су сапасын бақылайды және бұзушыларға айыппұл салады. Мысалы, Ертіс, Сырдария және Каспий суын үнемі тексереді.
• Пластик бөтелкені «ол алысқа ағып кетеді ғой» деп өзенге тастауға бола ма? Жоқ. Өзен қоқысты теңізге апарады, сондықтан бөтелке ерте ме, кеш пе мұхитқа барып түседі.

💡 «Мониторинг» сөзі «үнемі бақылау» деген мағына береді. Дәрігер сенің температураңды бақылайды, ал ғалымдар мұхиттың жағдайын бақылайды.

Тақырыпты талдаймыз

Мұхит: планетаның үлкен «батареясы»

Мұхит Жер бетінің 70%-дан астамын алып жатыр. Тек Тынық мұхит алабында Жер шары халқының жартысына жуығы өмір сүреді. Тынық мұхит ең үлкен әрі терең, Дүниежүзілік мұхит суының басым бөлігі осында шоғырланған.

Мұхит бірнеше қызметті қатар атқарады. Ол жылуды жинап, баяу береді, сондықтан жағалауда климат жұмсақ болады. Ол суды буландырады, біз жаңбыр мен қар аламыз, олар өзендер мен көлдерді қоректендіреді. Ол ауамен газ алмасады, оның ішінде оттегімен. Теңіз жағасында «жеңіл тыныс алатыны» тегін емес.

🌟 Мұхиттың тағы бір жұмысы: ол Жердің басты «кондиционері». Онсыз экваторда төзгісіз ыстық, ал қоңыржай ендіктерде тым суық болар еді.

🌟 Ежелгі халықтар мұхитты құдайындай көрді. Римдіктердің аңыздарындағы Нептун құдайы мен викингтердің қатал Один құдайы жомарттық көрсетсе де, ашуланғанда қорқынышты болған.

Мұхит неге бай

Мұхит ресурстарын ғалымдар үш топқа бөледі.

Адамдар балық, моллюскалар мен шаянтәрізділерді аулап, балдырларды жинайды. 210 елдің балықшылары теңіз кәсібімен айналысады, ал адамзат жануарлардан алынатын ақуыздың шамамен 20%-ын мұхиттан алады. Көптеген елдер, мысалы Жапония, Корея, Филиппин теңіз өнімдерін күн сайын тұтынады. Теңіз өнімдерінің едәуір бөлігі «теңіз фермаларында» өсіріледі.

🌟 Жапония, Корей түбегі, Филиппин аралы халықтарының тағамдарында балық өнімдерінің үлесі басым. Орта есеппен бір жапондық үшін жыл сайын 80 кг теңіз және мұхит өнімдері ауланады.

Түпте темір-марганец кендері, никель, кобальт және басқа да сирек элементтер табылған. Шельф, яғни жағалау маңындағы таяз су мұнай мен газ береді. Ал тұщы су жетіспейтін дүниеде айсбергтерді сүйреп әкелу және теңіз суын тұщыту туралы жиі айта бастады. Дүниежүзілік мұхит қайраңында мұнай мен газдың мол қоры кездеседі.

🌟 Қазақстан да мұхитпен байланысты: Каспий жағасында да шельфте мұнай өндіреді. Қашаған кен орны Каспий теңізінің солтүстігінде орналасқан. Рас, Каспийді теңіз деп дәстүр бойынша атайды: заң бойынша бұл — әлемдегі ең үлкен тұйық көл-теңіз.

Мұхит «түпсіз» болудан қалды

Бұрын мұхит шексіз, оның байлығы таусылмайды деп ойлаған. Енді біз бұлай емес екенін білеміз. Сондықтан мұхиттану ғылымы пайда болды. Ол теңіздер мен мұхиттарды және ондағы үдерістерді, ең алдымен ағыстарды зерттейді. Ағыстар жылу мен заттарды тасымалдайды, ал терең сулар қоректік заттарды жоғарыға көтереді, сондай жерлерде тіршілік қарқынды өседі.

Ағыстарды зерттеу табиғатты қорғау үшін де маңызды. Зиянды заттар мұхитқа өзендермен және желмен түседі, ал ағыстар оларды бүкіл әлемге таратады. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым мұхит пен атмосфераны ұзақ уақыт бақылау жүйесін құруда. Осы жүйені мониторинг деп атайды.

Адам мұхитты қалай бүлдіреді

Ластаушылар әртүрлі жолмен келеді.

Басты ластаушылар мыналар.

⚠️ Жиі кететін қате. Мұхит бәрін өзі өңдеп алады деп ойлау. Мұнайды, пластикті және ауыр металдарды мұхит тазаламайды. Олар ондаған жыл бойы тірі жандарда жиналып, бізге жетеді.

Ластану немен аяқталады

• микроорганизмдердің, соның ішінде ауру тудыратындардың саны артады;
• теңіз фаунасының көптеген түрі жойылады;
• жекелеген улы заттарды жинайтын организмдер пайда болады;
• «қызыл су» көтеріледі: балдырлар қарқынды көбейіп, қауіпті токсин шығарады. Оны моллюскалар жинайды, сондықтан оларды жеп улану мүмкін. Мұндай жағдайды Жапония шығанақтарында байқаған;
• экожүйедегі биологиялық тепе-теңдік бұзылады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаңыздан сұраңыз: отбасыңызда судың таза болуы үшін не істеуге болады? Батарейка мен пластикті тапсыру, бояу мен дәріні раковинаға төкпеу, өзен жағасында қоқыс қалдырмау. Кішкентай әдеттер де мұхит проблемасын шешеді.

Мұхитты қалай құтқарамыз

Тұрақты экологиялық мониторинг, халықаралық бағдарламалар мен жобалар, қорғалатын теңіз аумақтарын көбейту және экожүйелерді кешенді зерттеу қажет. Ал үйде тазарту құрылыстары, бір реттік пластик аз болуы және қоқысты сұрыптау керек.

Өзіңді тексер

• Мұхит адамдарға қандай игілік береді? Балық пен басқа тағам, мұнай, газ және кен, толысу мен толқындардың энергиясы, жаңбыр және жұмсақ климат, оттегі, демалыс орындары және шабыттандыратын сұлулық.
• Дүниежүзілік мұхитта қандай проблемалар бар? Мұнайдың, ауыр металдардың, химикаттардың, пластиктің, тұрмыстық ағынды сулар мен микробтардың ластауы; теңіз түрлерінің жойылуы; қызыл су; шамадан тыс аулау және мұхит ресурстарының шексіз болмай шығуы.
• Мұхиттану табиғатты қорғау үшін неге маңызды? Ол ағыстарды зерттейді. Ал ағыстар ластануды таратады, сондықтан ағыстарды білмей зиянды заттардың жолын түсіну мүмкін емес.
• Экологиялық мониторинг дегеніміз не? Қауіпті өзгерістерді уақытында байқап, ескерту үшін судың, ауаның және тірі организмдердің жай-күйін тұрақты бақылау.
• Планктонға түскен ластаушы адамға неге қауіпті? Планктонды ұсақ балық жейді, оны ірі балық жейді, ал ірі балық пен моллюскаларды біз жейміз. У тізбек бойымен беріліп, жиналады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Дүниежүзілік мұхиттың адамдарға тигізетін пайдасы қандай?

Қалай ойлаймыз. Сызбаны еске түсір: тағам, пайдалы қазбалар, энергия, және «көзге көрінбейтін» қызметтер: климат, жаңбыр, ауа.

Жауап үлгісі.

• Тағам: балық, моллюскалар, шаянтәрізділер, балдырлар.
• Минералды ресурстар: шельфтегі мұнай мен газ, түптегі кендер, тұз.
• Толысу, қайту және толқындардың энергиясы.
• Климат және ауа райы: мұхит жылуды жинайды, суды буландырады және құрлықты жаңбырмен қоректендіреді.
• Газдар: атмосферамен оттегі алмасу.
• Демалыс, денсаулық (жағалаудағы курорттар), сұлулық.

Жауабы: тағам, пайдалы қазбалар, энергия, жаңбыры бар климат, оттегі, демалыс.

№ 2

Дүниежүзілік мұхиттардың негізгі проблемалары қандай?

Қалай ойлаймыз. Адам онда нені төгетінін және одан не болатынын ойла.

Жауап үлгісі. Басты проблемалар мынау.

1. Мұнай және мұнай өнімдері қабықша түзіп, тіршілікті жояды.
2. Ауыр металдар (сынап, қорғасын, кадмий) тірі организмдерде жиналады.
3. Улы химикаттар, органикалық және басқа қалдықтар өте уытты.
4. Жағалаулардағы микробтық ластану денсаулыққа қауіпті.
5. Пластик қоқыс.
6. Осының бәрінен түрлердің саны азайып, экожүйелердің тепе-теңдігі бұзылады.

Жауабы: мұнайдың, металдардың, химикаттардың, микробтар мен пластиктің ластауы; түрлердің жойылуы; қызыл су.

№ 3

Не себепті мұхиттарда ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу қажет?

Қалай ойлаймыз. Біз мұхит туралы нені білмейміз және одан не тәуелді?

Жауап үлгісі. Мұхит байлығын ұтымды пайдалану тек терең білім негізінде мүмкін. Ағыстарды түсіну керек, өйткені олар жылуды, заттарды және ластануды тасымалдайды. Балық жойылып кетпеуі үшін қанша аулауға болатынын білу керек. Судың тазалығын бақылап, қауіп туралы уақытында ескерту қажет. Ақырында, мұхит бүкіл планетаның, соның ішінде бізде, Қазақстандағы климаты мен ауа райына әсер етеді.

Жауабы: білімсіз ресурстарды ақылмен өндіру де, мұхитты қорғау да, ауа райын болжау да мүмкін емес.

№ 4

«Мұхиттың табиғи ресурсы» сызбасына талдау жасаңдар. Өз пікірлеріңді айтыңдар.

Қалай ойлаймыз. Сызбада үш тармақ бар. Әрқайсысы үшін бұл не екенін айтып, мысал кел.

Жауап үлгісі. Сызба «мұхиттың табиғи ресурстары» үш тармаққа бөлінетінін көрсетеді. Биологиялық ресурстар тым көп аулап жібермесе, қалпына келеді. Химиялық және минералды ресурстар қалпына келмейді, бір кезде олар азая бастайды. Энергетикалық ресурстар Ай суды тартып, жел теңізді толқытып тұрғанда іс жүзінде таусылмайды. Сондықтан адамзаттың болашағы мұхитты игерумен байланысты, бірақ мұны ұқыпты істеу керек.

Жауабы: ресурстардың үш тобы: биологиялық, химиялық және минералды, энергетикалық; әрқайсысының өз мысалдары мен пайдалану тәсілі бар.

№ 5

Ғалымдар не себепті мұхит болашақтағы энергетикалық проблеманы шешеді деп ойлайды?

Қалай ойлаймыз. Энергетикалық проблема: энергияны қайдан алу керек. Мұхитта қандай энергия көздері бар?

Жауап үлгісі. Мұхит — энергияның орасан зор қоры. Толысу, қайту және толқындардың энергиясын электр қуатына айналдыруға болады, ол таусылмайды және қоршаған ортаны ластамайды. Сонымен қатар шельфте мұнай мен газдың мол қоры бар, ал түпте металл кендері жатыр. Құрлықтағы қазба байлықтар азайған сайын адамзат энергияны мұхиттан көбірек алады. Бірақ ресурстар таусылмауы үшін оларды ақылмен пайдалану керек.

Жауабы: мұхитта таусылмайтын энергия көздері бар (толысу, қайту, толқындар) және шельфте мұнай мен газдың мол қоры бар.

№ 6

Мұхиттың микробиологиялық ластануының гигиеналық сипаттағы зардабына баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Тұрмыстық ағынды судағы микробтарға не болатынын және оны кім жейтінін немесе онда кім шомылатынын ойла.

Жауап үлгісі. Тұрмыстық ағынды сулармен теңізге микробтар түседі. Олар жаңа жағдайға бейімделіп, әсіресе жағалауда мидиялар мен теңіз тарақтарында жиналады. Планктон оларды ағыстармен алысқа таратады. Адам мұндай моллюскаларды жесе немесе лас суда шомылса, ішек инфекцияларымен ауыруы мүмкін. Ауру тудыратын бактериялар мен вирустардың саны артады, демек, жағалаудағы курорттар мен кәсіп қауіп астында қалады. Бағасы: зардаптары ауыр, сондықтан ағынды суларды тазарту және жағажай маңындағы суды бақылау қажет.

Жауабы: адамдардың ауруы, моллюскалардың залалдануы, жабылған жағажайлар, кәсіпке келетін зиян; ағынды суларды тазарту және мониторинг құтқарады.

№ 7

1-тапсырма (шығармашылық). Тынық мұхитының пластикпен ластану картасын талдаңдар. Тынық мұхитындағы «пластикалық арал» дегеніміз не және ол қалай пайда болды? Тынық мұхитында пластиктің қандай түрлері жиі кездеседі? Пластиктер Тынық мұхитына қалай түседі?

Қалай ойлаймыз. Ағыстардың көрсеткілеріне қара: олар алып сақиналарға айналады, ал қоқыс олардың ортасында жиналады.

Жауап үлгісі.

• Бұл не. «Пластикалық арал», яғни Тынық мұхиттың үлкен қоқысты аймағы — қатты арал емес, ұсақ пластик бөлшектерінен тұратын «сорпа». Ол Тынық мұхиттың солтүстік бөлігінде Калифорния мен Гавайдың арасында орналасқан. Шығыс және батыс бөліктері бар. Ауданына бағалар әртүрлі, әдетте шамамен 1,6 млн км² деп атайды.
• Қалай пайда болды. Қоқыс суға жағалаулардан, өзендерден және кемелерден түскен. Куросио, Солтүстік Тынық мұхит, Калифорния және пассат ағыстары айналым түзеді. Ол жүзіп жүрген нәрсенің бәрін тартып, ортада ұстайды.
• Пластиктің қай түрі жиі. Бөтелкелер, пакеттер, бір реттік ыдыс, қақпақтар, балық аулау торлары мен құралдары және, ең бастысы, ірі заттар уатылып түзілетін микропластик.
• Қалай түседі. Өзендер, нөсер сулары, жағажайлар арқылы, кемелерден және балық аулаудан.

🌟 Мұхиттағы пластик ерімейді, тек барған сайын майда бөлшектерге ұсақталады. Ол ондаған жыл жүзіп жүреді, кейбір түрлері жүздеген жыл.

Жауабы: бұл — ағыстар айналымындағы пластиктен жасалған «сорпа»; көбіне тұрмыстық пластик пен торлар; ол жағалаулардан, өзендерден және кемелерден келеді.

№ 8

2-тапсырма. Дүниежүзілік мұхит суларының жаһандық пластикпен ластануының логикалық тізбектерін құрыңдар: 1) мұхиттағы микропластик → микропластик қорек арқылы жануарлар ағзасына түседі → … ; 2) … → микропластиктер курортты орындар мен жағажайлар аймағына түседі → … ; 3) … → … → адам мен жануарлардың денсаулығына қауіп төндіреді.

Қалай ойлаймыз. Әр көрсеткі — «осыдан бұл болады» дегенді білдіреді. Себептен салдарға қарай жүреміз.

Жауап үлгісі.

1. Мұхиттағы микропластик → микропластик қорек арқылы жануарлар ағзасына түседі → жануарлар ауырып, қырылады, ал улы заттар олардың ұлпаларында жиналып, адамға жетеді.
2. Өзендер мен кемелерден келген қоқыс пластикті жағалауға әкеледі → микропластиктер курортты орындар мен жағажайлар аймағына түседі → су мен құм ластанады, туристер кетеді, курорттар табыстан айырылады.
3. Пластик күн мен толқындардың әсерінен уатылады → ұсақ бөлшектер улы заттарды сіңіреді, оларды планктон мен балықтар жейді → адам мен жануарлардың денсаулығына қауіп төнеді.

Жауабы: тізбектер жоғарыда құрылған; мәні: пластик → жануарлардың қорегі → тамақ тізбегі → адам.

№ 9

3-тапсырма. Тынық мұхитының пластикалық қалдықтармен ластанған бөліктері қай аймаққа жақын екенін анықтаңдар. Тынық мұхитының пластикалық ластануын жою үшін қандай шаралар қолдануға болады?

Қалай ойлаймыз. Қоқыс ағыстар айналымының ішінде және тығыз қоныстанған жағалаулардың маңында жиналады. Картадан қоқыс аймақтарын тауып, олардың қасында қандай құрлықтар жатқанын қара.

Жауап үлгісі.

• Карта екі үлкен қоқысты аймақты көрсетеді: батыс (Жапония мен Азияның шығысында) және шығыс (Гавай мен Солтүстік Американың, Калифорния мен Мексиканың арасында). Екеуі де ағыстар айналымының ортасында орналасқан.
• Батыс бөлік Азияның тығыз қоныстанған елдеріне және Куросио ағысына жақын, шығыс бөлік АҚШ пен Мексика жағалауына жақын.
• Шаралар: пластикті өзендер мен жағажайларға лақтырмау; қоқысты сұрыптап, қайта өңдеу; бір реттік пакеттер мен сорғыштарға тыйым салу; өзендерге қоршаулар қою; балық аулау торларын теңізге тастауға тыйым салу; суды арнайы кемелермен тазалау және жағажайларды жинау; халықаралық мониторинг жүргізу.

Жауабы: ластанған бөліктер Азия (Жапония) және Солтүстік Америка жағалауларының маңындағы екі қоқысты аймақта. Мұхитқа пластиктің түсуіне жол бермеу, қоқысты қайта өңдеу және түскенін жинау керек.

Жадынама

• Мұхит климатты реттейді, жаңбыр, оттегі, тағам және пайдалы қазбалар береді.
• Негізгі ластаушылар: мұнай, ауыр металдар, химикаттар, тұрмыстық ағынды сулар, пластик.
• Ластану адамға тамақ тізбегі арқылы жетеді.
• Мұхитты мониторинг, ағынды суларды тазарту, қоқысты қайта өңдеу, пластикті азайту құтқарады.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемді аяқта: «Бүгін мен мұхит … екенін түсіндім, мені … таңғалдырды, үйде мен … істей аламын».

Шағын тест