§ 32. Географиялық ақпарат көздерімен сарамандық жұмыс
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 142–144-беттер.
Нені үйренесің
- Мұхиттар картасын оқып, қандай тереңдіктер басым екенін анықтауды.
- Мұхит түбіндегі жер бедері пішіндерін атап, құрлықтағыларымен салыстыруды.
- Таңдалған мұхиттың ортамұхиттық жоталарының, науаларының, теңіздерінің, шығанақтарының, бұғаздарының номенклатурасын жасауды.
- Мұхиттардың экологиясын зерттеп, қорытынды жасауды.
Ой қозғау
- Құрлықта жер бедерінің қандай пішіндері бар? Таулар мен жазықтар, сонымен қатар тауаралық ойпаңдар.
- Ал мұхит түбінде ше? Ортамұхиттық жоталар, жазық түпті ойпаттар, тереңсулы науалар, құрлықтың су астындағы жиегі шельфі мен құрлық беткейі.
- Шельф дегеніміз не? Құрлық жағалауы маңындағы таяз су, әдетте тереңдігі 200 м-ге дейін.
Тақырыпты талдаймыз
Не қажет болады
- дүниежүзінің физикалық картасы немесе атластағы мұхиттар карталары;
- контурлық карта, қарапайым қарындаш, түрлі-түсті қарындаштар;
- оқулық (72-сурет, мұхиттар картасы мен тереңдік шкаласы);
- интернет (сұрақтарды тереңірек зерттеу үшін, деректерді екі дереккөзден тексер).
💡 Тереңдік картасының ережесі: көк түс қою болған сайын су терең. Құрлықтың түстері жасылдан (ойпаттар) сарыға мен қоңырға қарай қызылға (таулар) өтеді.
Мұхиттар картасын қалай оқимыз
Өзіңді тексер
- Науа құрлықтағы ойпаттан немен ерекшеленеді? Науа су астында жатады және әлдеқайда терең болады: 11 км-ге дейін, ал құрлықтағы ең терең ойпат (Өлі теңіз) мұхит деңгейінен небәрі шамамен 430 м төмен.
- Номенклатура жасау не үшін қажет? Нысандардың атауларын есте сақтап, оларды картадан кеңессіз табу үшін.
- Мұхит түбінде жер бедерінің қандай пішіндері бар? Құрлықтың су астындағы жиегі (шельф, құрлық беткейі), ортамұхиттық жоталар, жазық түпті тереңсулы ойпаттар, тереңсулы науалар.
- Қандай ақпарат көздерін пайдаландың? Карталар, суреттер, мәтіндер, фотосуреттер, графиктер және интернет.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Мұхиттар картасын пайдаланып, төрт мұхиттың әрқайсысында қандай тереңдіктер басым екенін анықтаңдар. Сұрақтарға жауап беріңдер: «Литосфера» тақырыбынан мұхит түбінде жер бедерінің қандай пішіндері ерекшеленетінін естеріңе түсіріңдер? Құрлықта бұл таулар, жазықтар, тауаралық жазықтар. Ал мұхит түбінде қандай болмақ? Естеріңде қалған тереңсулы шұңғымалар — науаларды атаңдар. Шаруашылықта мұхиттар қалай қолданылады?
Қалай ойлаймыз. Атластан мұхиттар картасын аш та, тереңдік түстеріне қарап, мұхитта қай түс көбірек екенін қара. Содан кейін анықтамалықтағы сандармен салыстыр.
Шешуі.
| Мұхит | Қандай тереңдіктер басым | Ең терең науа |
|---|---|---|
| Тынық | 4000–6000 м (тереңсулы ойпаттар) | Мариан, шамамен 11 000 м |
| Үнді | 3000–5000 м | Зонд (Ява), шамамен 7700 м |
| Атлант | 3000–6000 м; Еуропа мен Солтүстік Америка жағалауларында таяз сулар көп | Пуэрто-Рико, шамамен 8400 м |
| Солтүстік Мұзды | ең таяз: 200 м-ге дейінгі кең шельф және 2000–4000 м ойпаттар | Гренландия теңізі, 5000 м-ден сәл астам |
Мұхит түбінің жер бедері пішіндері: құрлықтың су астындағы жиегі (шельф, құрлық беткейі), ортамұхиттық жоталар, жазықтары бар тереңсулы ойпаттар, тереңсулы науалар. Құрлықта олардың баламасы — таулар, жазықтар мен тауаралық ойпаңдар.
Мұхиттардың шаруашылықта қолданылуы: балық аулау және теңіз өнімдерін өндіру, шельфте мұнай мен газ өндіру, теңіз тасымалы, толысу энергиясы, демалыс және туризм.
Жауабы: Тынық, Үнді және Атлант мұхиттарында 3000–6000 м тереңдіктер басым, ал Солтүстік Мұзды мұхитта таяз сулар мен 4000 м-ге дейінгі тереңдіктер; науалар: Мариан, Зонд, Пуэрто-Рико.
№ 2
Мұхиттар мен теңіздердің экологиясын зерттеңдер: мұхиттардың ластануын болдырмау үшін қандай шаралар қабылдау керек? Мұхиттағы биологиялық тепе-теңдіктің бұзылуын қандай белгілерден көруге болады деп ойлайсыңдар?
Қалай ойлаймыз. Шаралар: суға нені жібермеу және нені жинау керек. Белгілер: экожүйе ауырғанда табиғатта не байқалады.
Жауап үлгісі.
- Шаралар: зауыттар мен қалалардың ағынды суларын тазарту; кемелерден мұнай, қоқыс және улы қалдықтар төгуге тыйым салу; мұнай платформалары мен танкерлерді қауіпсіз ету; пластикті азайтып, қалдықтарды қайта өңдеу; қорғалатын теңіз аумақтарын құру; халықаралық мониторинг жүргізу; балық аулауды бақылау.
- Тепе-теңдіктің бұзылу белгілері: балық пен құстардың жаппай қырылуы; түрлердің жойылуы; судың қарқынды гүлденуі және «қызыл су»; мұнай дақтары; ауру тудыратын бактериялар санының артуы; оттегісіз «өлі аймақтардың» пайда болуы; маржандардың қырылуы; улы моллюскалар.
🌟 Қазақстанда жақын мысал бар: Арал теңізі. Сырдария мен Әмудариядан су алынғандықтан, ол қатты тартылды, ал балық пен балық кәсібі дерлік жойылды. Енді суды қайтарып жатыр: 2005 жылы салынған Көкарал бөгеті Солтүстік Аралдың жандануына көмектесті.
Жауабы: шаралар: ағынды суларды тазарту, төгуге тыйым салу, қоқысты қайта өңдеу, қорғалатын аймақтар, мониторинг; белгілер: балықтың қырылуы, қызыл су, түрлердің жойылуы, мұнай дақтары.
№ 3
Дүниежүзінің физикалық картасынан Дүниежүзілік мұхиттың құрамдас бөліктерін көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Үлкеннен кішіге қарай жүреміз: мұхиттар, теңіздер, шығанақтар, бұғаздар, содан кейін түбінің жеке пішіндері. Жанындағы материктерге қарап бағдарла.
Шешуі. Тәртібімен көрсет.
- Төрт мұхит: Тынық (Еуразия, Аустралия және Америка арасында, ең үлкені), Атлант (Америка мен Еуразия және Африка арасында), Үнді (Африка, Азия, Аустралия және Антарктида арасында) және Солтүстік Мұзды (Солтүстік полюсті қоршай).
- Теңіздер: Жерорта, Қара (Атлант); Беринг, Охотск, Жапон (Тынық); Қызыл, Араб (Үнді); Кара, Баренц (Солтүстік Мұзды).
- Шығанақтар: Мексика, Бискай; Бенгал, Парсы; Аляска.
- Бұғаздар: Беринг (Еуразия мен Солтүстік Америка арасында), Гибралтар, Ла-Манш, Дрейк, Магеллан.
🌟 Каспий мен Арал теңізі Дүниежүзілік мұхитпен байланыспайды, оларды теңіз деп атаса да. Ал қазақстандық Ертіс өзенінің суы Обь арқылы Кара теңізіне және Солтүстік Мұзды мұхитқа барып құяды.
Жауабы: мұхиттар, олардың теңіздері, шығанақтары мен бұғаздары көрсетілді; Каспий мен Арал Дүниежүзілік мұхитқа кірмейді.
№ 4
Тынық мұхиты, Атлант, Үнді және Солтүстік Мұзды мұхиттардың географиясын жақсы білетін төрт шағын топқа бөліңдер. Жұмысты жүргізу үшін бір мұхитты таңдаңдар. Оның географиялық нысандарының номенклатурасын жасаңдар: 1) ортамұхиттық жоталар, 2) тереңсулы шұңғымалар, 3) теңіздер, 4) шығанақтар, 5) бұғаздар. Барлығы 10-нан аспайтын атаулардан болу керек. Таңдалған топонимдерді естеріңде сақтаңдар. «Өткеншек» стратегиясы бойынша басқа шағын топтардың балаларымен ақпарат алмасыңдар. Баға алу үшін номенклатура тапсырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Тынық мұхитты аламыз: ол нысандарға ең бай. Әр нысан үшін атауын, түрін және қай жерде орналасқанын жаз. Контурлық карта үшін жанындағы материктерге қарап бағдарла.
Орындау үлгісі (Тынық мұхит, 10 атау).
| № | Нысан | Түрі | Қай жерде |
|---|---|---|---|
| 1 | Шығыс Тынық мұхит көтерілімі | ортамұхиттық жота | мұхиттың шығыс және оңтүстік бөлігі, Оңтүстік Америка жағалауы бойымен |
| 2 | Мариан науасы | науа | батыс бөлік, Филиппиннің шығысында, шамамен 11° с. е., 142° ш. б. |
| 3 | Курил-Камчатка науасы | науа | Курил аралдары мен Камчатка бойымен |
| 4 | Перу-Чили (Атакама) науасы | науа | Оңтүстік Американың батыс жағалауында |
| 5 | Беринг теңізі | теңіз | солтүстік, Азия мен Аляска арасында |
| 6 | Охотск теңізі | теңіз | солтүстік-батыс, Ресей жағалауында |
| 7 | Жапон теңізі | теңіз | Жапония мен материктің арасында |
| 8 | Калифорния шығанағы | шығанақ | Мексика маңында |
| 9 | Беринг бұғазы | бұғаз | Еуразияны Солтүстік Америкадан бөледі, шамамен 66° с. е. |
| 10 | Дрейк бұғазы | бұғаз | Оңтүстік Америка мен Антарктида арасында |
«Өткеншек» стратегиясымен қалай ойнаймыз. Топтар бір-бірінің «бекеттерін» аралайды, әрқайсысында 2 минуттан. Номенклатура бойынша сұрақ қой («Курил-Камчатка науасы қай мұхитта?»), жауабын тыңда, орындарыңмен алмас.
Жауабы: Тынық мұхиттың 10 атаулы номенклатурасы жоғарыда жасалған; басқа мұхиттар үшін осындай үлгімен ал.
Жадынама
- Мұхиттардағы тереңдік: Тынық ең терең, Солтүстік Мұзды ең таяз.
- Мұхит нысандары: жоталар, науалар, теңіздер, шығанақтар, бұғаздар.
- Карталар, графиктер, мәтіндер, фотосуреттер және интернет — географиялық ақпарат көздері.
- Интернеттен алынған кез келген деректі екі дереккөзден тексер.