§ 36. Топырақтың экологиялық проблемалары және оларды қорғау
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 159–163-беттер.
Нені үйренесің
- Қазақстан топырағының басты экологиялық проблемалары мен олардың себептерін атауды.
- Су және жел эрозиясын ажыратып, қайсысы қай жерде күшті екенін түсіндіруді.
- Қала, зауыт және егістік маңындағы топырақ немен ластанатынын түсіндіруді.
- Топырақты қорғау шараларын ұсынып, мелиорация мен рекультивацияны бағалауды.
Ой қозғау
- Экология деген не? Тірі организмдердің, соның ішінде адамның бір-бірімен және қоршаған ортамен байланысын зерттейтін ғылым. Табиғат біздің араласуымызға төтеп бере алмаса, экологиялық проблемалар туады.
- Топырақ адамға неге маңызды? Ол өнім береді, малға жем береді, суды сақтайды, орман мен далаға тірек болады. Құнарлы топырақсыз тамақ жоқ.
💡 Топырақты планетада қайтадан «сатып алу» мүмкін емес: ол бір ғасырда небәрі 0,5–2 см қалыңдайды. Сондықтан топырақ проблемалары болашақ ұрпаққа да қатысты.
Тақырыпты талдаймыз
Топырақ өзгереді, ал адам мұны жылдамдатады
Топырақ өздігінен де дамиды, бірақ оны ең көп өзгертетін — адам. Біз жер жыртамыз, суарамыз, тыңайтқыш салып, мал жаямыз, құрылыс саламыз, орман кесеміз. Егістіктен өнімді жинап, алып кетеміз, демек, топыраққа қоректік заттарды өзіміз қайтаруымыз керек: тыңайтқышпен және дұрыс өңдеумен. Мұны шамадан тыс жасасақ, бәле басталады: эрозия және ластану.
Эрозия: топырақты су мен жел ұшырып әкеткенде
Эрозия — топырақтың бұзылуы және оның құнарлы жоғарғы қабатының шайылып не ұшып кетуі. Себептері көбіне адамға байланысты: жерді дұрыс жырпау, шамадан тыс суару, тыңайтқышты көп қолдану, малды көп жаю, орманды кесу. Шым, яғни топырақты ұстап тұратын шөп тамырларының өрімі зардап шегеді.
| Эрозия түрі | Нені бұзады | Қай жерде аса қауіпті |
|---|---|---|
| Су эрозиясы | еріген қар суы мен нөсер жоғарғы қабатты шайып кетеді, беткейлерде жыралар пайда болады | өсімдігі жоқ тік беткейлер (мәтін бойынша құламасы 30°-тан жоғары) |
| Жел эрозиясы (дефляция) | жел жеңіл құмды топырақты ұшырып, шаңды дауыл көтереді | егін шықпаған ерте көктемдегі дала мен елдің оңтүстігіндегі егістіктер |
| Жағалық эрозия | толқынның соққысы жағаны шайып кетеді | теңіз және көл жағалаулары |
🌟 Жыралар тез өседі: екі-үш көктемде шағын шайылған ор үлкен жыраға айналып, егістікті екіге бөледі, жер асты суының деңгейін төмендетеді және егістік жерді азайтады.
⚠️ Жиі кететін қате. «Эрозияны тек табиғат күштері — жел мен су тудырады» деп ойлайды. Шын мәнінде олар тек «құрал». Кінәлі көбіне адам: беткейді еңіс бойымен жырту, ағаш кесу немесе малды шамадан тыс жаю. Осы болмаса, топырақ өз орнында қалар еді.
Топырақтың ластануы
Қазақстанның ауыл шаруашылығы аудандары эрозиядан ғана емес, ластанудан да зардап шегеді. Ластану көздері түрлі.
- Қалалар мен өнеркәсіп. Қала маңындағы топырақ қорғасын, мырыш, хром, мыс, ванадий, мышьяк сияқты ауыр металдармен ластанған. Олар жылдар бойы жиналады.
- Егістіктер. Артық минералды тыңайтқыштар мен улы химикаттар жерде қалып, өнімге де түседі.
- Ауа. Зауыттардың зиянды шығарындылары жаңбырмен және қармен бірге жерге түседі.
- Кен өндіру және энергетика. Тау-кен өндірісінің қалдықтарының қоймалары мен электр станцияларының (мысалы, көмір станцияларының) күл жинайтын қоймалары шаңдап, айналасындағы топырақты улайды.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сіздің қалаңыздың маңында қандай ластану көздері бар екенін сұраңыз: зауыт, жылу электр орталығы, қоқыс төгетін орын, қарбалас жол. Неге жол мен өнеркәсіп аймағының жанында саңырауқұлақ теріп, бақша егуге болмайтынын бірге талқылаңыз.
Топырақты қалай сақтаймыз
Топырақтың болашағы көп жағдайда адамдарға байланысты. Қазақстанда не істеледі және ғалымдар не ұсынады:
- Мелиорация — жерді жақсарту: агротехникалық, эрозияға қарсы, рекультивациялық және химиялық шаралар.
- Рекультивация — карьерлерден, қоқыс төгетін орындардан, күл үйінділерінен кейін бұзылған жерді қалпына келтіру: көміп, тегістейді, шөп пен ағаш отырғызады.
- Эрозияға қарсы: топырақты аудармай өңдеу (қабатты төңкермей жырту), желге көлденең орман жолақтары, беткейді көлденеңінен жырту, беткейлерде террасалар жасау, жыраларды ағашпен бекіту, қар тоқтату, құмдарды бекіту, мал жаюды реттеу.
- Топырақ қорықтары — топырақ адам араласпай сақталатын жерлер. Олар ғылымға да, «эталон» ретінде де керек.
🌟 Топырақты аудармай өңдеу жүйесі (сабан егістікте қалып, жерді де, қарды да ұстап тұрады) Қазақстанда жасалған. Оны Ақмола облысында жұмыс істеген ғалым А. И. Бараевтың есімімен байланыстырады.
Өзіңді тексер
- Эрозия дегеніміз не және ол неге қауіпті? Бұл — топырақтың құнарлы қабатының су немесе желмен бұзылып, ұшып не шайылып кетуі. Өнім кемиді, жыралар көбейеді, ал жер құнарсыз болып қалады.
- Эрозияның қандай себептерін атар едің? Жерді дұрыс жырпау, мал жаюды асыра түсу, орманды кесу, артық тыңайтқыш пен шамадан тыс суару.
- Су және жел эрозиясының айырмашылығы қандай? Су эрозиясын еріген қар суы мен нөсер тудырады, ол тік беткейлерде күшті болып, жыралар түзеді. Жел эрозиясы жеңіл құмды топырақты ұшырып, шаңды дауылдар туғызады.
- Қала топырағын не ластайды? Ауыр металдар, зауыттар мен көліктердің шығарындылары, қалдықтар.
- Рекультивация дегеніміз не? Бұзылған жерлерді — карьерлерді, үйінділерді, қоқыс төгетін орындарды — қалпына келтіру.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Қазақстандағы топырақтың негізгі экологиялық мәселелерін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Үш топты еске түсір: бұзылу (эрозия), ластану, жерді дұрыс өңдемеуден құнарлылықтың кетуі.
Жауабы: эрозия (су және жел), жайылымдарды шамадан тыс пайдалану, орманды кесу, топырақтың ауыр металдармен, тыңайтқыштармен және қалдықтармен ластануы, пайдалы қазбаларды өндіру кезінде жердің бұзылуы.
№ 2
Жыралар топыраққа қандай зардаптар тигізеді? Дәлелдеңдер.
Қалай ойлаймыз. Егістікті жыра кесіп өткенде не болатынын ойла: диқан не жоғалтады және сумен не болады.
Жауап үлгісі. Жыра ең құнарлы жоғарғы қабатты, онымен бірге өсімдікті де жояды. Жыраның жиегіндегі жерді жыртуға болмайды, ал жыраның өзі әр көктем сайын өсе береді, сондықтан егістік жер азаяды. Жыралар салдарынан су тез ағып кетеді, жер асты суының деңгейі төмендейді, өсімдіктердің құрамы өзгереді: ылғал сүйгіш түрлер жоғалады. Жыра егістікті бөлшектеп кеседі, техникаға жүру қиын болады.
Жауабы: жыралар егістік жерді азайтады, құнарлы қабатты шайып кетеді, жер асты суының деңгейін төмендетеді және өсімдікті өзгертеді.
№ 3
Топырақ эрозиясын болдырмау үшін қандай шаралар қолданылады? Талдаңдар.
Қалай ойлаймыз. Шараларды қорғау тәсілі бойынша топта: жел, су, жайылымдар.
| Неге қарсы | Шара | Қалай жұмыс істейді |
|---|---|---|
| жел эрозиясы | топырақты аудармай өңдеу, желге көлденең орман жолақтары, құмдарды бекіту | сабан мен ағаштар желді басады, тамырлар құмды ұстап тұрады |
| су эрозиясы | беткейді көлденеңінен жырту, террасалар, жыра басы мен жағалауды бекіту | су баяу ағады да, топырақты шаймайды |
| жайылымдағы эрозия | мал жаюды реттеу | шөп қайта өсіп үлгеріп, топырақты ұстайды |
| қар жамылғысы | қар тоқтату | еріген су егістікте қалады, ағып кетпейді |
Қорытынды. Шаралар бірге жұмыс істейді, нәтиже бүкіл аумақта жасалса ғана болады. Бір ғана орман жолағы үлкен егістікті құтқара алмайды.
Жауабы: эрозияға қарсы шаралар — топырақты аудармай өңдеу, орман жолақтары, беткейді көлденеңінен жырту, террасалау, жыраларды бекіту, мал жаюды реттеу, қар тоқтату.
№ 4
Жайылымды тиімсіз пайдалану қандай проблемаға алып келетінін түсіндіріңдер.
Шешуі.
- Жайылым топырағы шамадан тыс тығыздалады.
- Су және ауа режимі нашарлайды.
- Өсімдіктердің өсуі қиындайды, кей жерде бүкіл жамылғы жойылады.
- Қорғансыз топырақты жел ұшырады.
Жауабы: топырақтың тығыздалуына, өсімдіктің жойылуына, жел эрозиясына және құнарлылықтың кетуіне алып келеді.
№ 5
Қазақстанның топырақ жамылғысы қорғауға және қалпына келтіруге мұқтаж екендігін қалай түсіндіресіңдер?
Қалай ойлаймыз. Екі фактіні еске түсір: топырақ өте баяу түзіледі және тез бұзылады.
Жауап үлгісі. Еліміздің топырағы — егіншілік пен мал шаруашылығының басты байлығы. Ол 100 жылда 0,5–2 см-ге ғана қалыңдайды, ал эрозия оны бірнеше жылда ұшырып әкетуі мүмкін. Аумағымыздың көп бөлігі құрғақ әрі желді, сондықтан топырақ оңай ұшады. Қала мен зауыттардың маңында топырақ ауыр металдармен ластанған. Топырақты қалпына келтіріп, қорғамасақ, өнім азайып, азық-түлік қауіпсіздігіне нұқсан келеді.
Жауабы: топырақ өте баяу түзіледі, ал оны эрозия мен ластану бұзады; қорғалмаса, ел құнарлы жерден айырылады.
№ 6
Қазақстанда жүргізілген мелиорациялық жұмыстардың маңыздылығына баға беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Мелиорация не беретінін, оның қандай бағыттары бар екенін және онсыз неге болмайтынын айт.
Жауап үлгісі. Мелиорация құнарлылықты сақтап, арттыруға көмектеседі. Оның бағыттары: агротехникалық, эрозияға қарсы, рекультивациялық, химиялық. Соның арқасында карьерлер мен күл үйінділерінен кейінгі жерлерді қайтадан шаруашылыққа қайтарады, жыраларды бекітеді, егістікті орман жолақтарымен қорғайды. Бұл топырағы оңай бұзылатын Қазақстанның құрғақ климатында аса маңызды. Маңызы жоғары, бірақ жұмыстар қымбат, сондықтан жаңа бұзылулардың алдын алу да керек.
Жауабы: мелиорация қажет және өте маңызды: ол құнарлылықты сақтайды, эрозияны тоқтатады және бұзылған жерлерді шаруашылыққа қайтарады.
№ 7
Тапсырма (эссе, топтық). Оқулық мәтіні мен суреттерді пайдаланып, «Болашақ және оның азық-түлік қауіпсіздігі үшін топырақ эрозиясын тоқтатайық» тақырыбында эссе жазыңдар. Орындалған тапсырмаларды талқылап, бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы суретте жыралар мен жалғыз ағаш көрінеді: оның тамырлары ашылып қалған, айналасындағы жер шайылып кеткен. Оны эссенің басында иллюстрация ретінде пайдалан.
Жауап үлгісі. Топырақ адамдарды асырайды, бірақ ол өте баяу түзіледі. Эрозия оны бұзады: су жоғарғы қабатты шайып кетеді, ал жел жеңіл топырақты ұшырып, шаңды дауыл көтереді. Суретте ағаштың тамыр «аяқтарында» тұрғанын көреміз: айналасындағы жер ұшып кеткен. Көбіне өзіміз кінәліміз: беткейді еңіс бойымен жыртамыз, малды тым көп жаямыз, ағаш кесеміз. Эрозияны тоқтату үшін орман жолақтары, топырақты аудармай жырту, жыраларды бекіту және мал жаюды ақылмен реттеу керек. Топырақты сақтасақ, балаларымыздың наны болады.
Бағалау. Топта тексеріңдер: анықтама, себептер, түрлер, салдар, шаралар және қорытынды бар ма; Қазақстаннан мысалдар келтірілген бе; тілі түсінікті ме.
Жауабы: суреті бар, себептерін, эрозия түрлерін, қорғау шараларын және азық-түлік қауіпсіздігі туралы қорытындыны қамтитын, 7 тармақты жоспар бойынша жазылған эссе.
Жадынама
- Эрозияны беткейді жырту, мал жаюды асыра түсу және орман кесу күшейтеді.
- Топырақты орман жолақтары, аудармай жырту, террасалар, жыраларды бекіту қорғайды.
- Топырақ өте баяу түзіледі, сондықтан оны сақтау керек.
💡 Сөйлемді аяқта: «Бүгін мен топырақты … бұзатынын түсіндім. Оны сақтау үшін … керек».