§ 37. Табиғи-аумақтық кешендер

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 163–167-беттер.

Нені үйренесің

• Географиялық қабық дегеніміз не және ол Жердің басқа қабықтарынан немен ерекшеленетінін түсіндіруді.
• Табиғи кешен мен табиғи-аумақтық кешенді (ТАК) ажыратып, Қазақстаннан мысал келтіруді.
• Төрт жалпы заңдылықты: тұтастықты, зат айналымын, ырғақтылықты және зоналылықты айтып беруді.
• Географиялық қабықты және өз өлкеңді қалай сақтау керектігін ұсынуды.

Ой қозғау

• Табиғи аймақ деген не? Өзіндік климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлары бар құрлықтың үлкен бөлігі. Мысалы, дала немесе шөл.
• Сен қай табиғи аймақта тұрасың? Тұрған жеріңе байланысты. Астана мен Қостанай — далада, Қызылорда мен Ақтау — шөлде, Алматы таудың етегінде, мұнда аймақтар биіктікке қарай тез ауысады.

💡 «Кешен» сөзі «байланыс, үйлесім» дегенді білдіреді. Табиғи кешен — «тас пен су және шөп» деген жай жиынтық емес, әр ойыншы қалғандарына әсер ететін команда.

Тақырыпты талдаймыз

Жер «қабықта»: географиялық қабық деген не

Литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфераны оқығанда сен олардың жеке-жеке өмір сүрмейтінін көрдің. Су тасты уатады, жел тұқым тасымалдайды, тамыр топырақты ұстап тұрады. Бұл қабықтар бірге планетаны қоршаған біртұтас үздіксіз «қабық» құрайды. Географтар оны географиялық қабық деп атайды.

Басты ерекшелігі: мұнда заттар үш күйде қатар өмір сүреді: қатты (тас, мұз), сұйық (су) және газ тәрізді (ауа). Тіршілік осының арқасында пайда болды. Қабықтың айқын шегарасы жоқ, ал қалыңдығы небәрі бірнеше он шақырым, яғни Жермен салыстырғанда өте жұқа қабат.

🌟 Географиялық қабық негізінен Күн энергиясымен, ал аздап Жердің ішкі жылуымен жұмыс істейді. Күн ауаны жылытады, суды буландырады, өсімдікті қоректендіреді. Сондықтан экваторда ыстық әрі ылғалды, ал полюстерде суық.

Компоненттер мен табиғи кешен

Тау жыныстары, су, ауа, топырақ, өсімдіктер, жануарлар — табиғаттың компоненттері. Олар бір аумақта өзара әрекеттескенде табиғи кешен пайда болады. Ең ірілері — материктер мен мұхиттар. Олардың ішінде кішірек кешендер бар: Африкадағы Сахара шөлі, Еуразиядағы тайга немесе дала, ал Қазақстанда, мысалы, Алтай тауы, Балқаш көлі мен оның атырауы немесе Үстірт үстірті.

Кешен неге «аумақтық» та

Түрлі жерде компоненттер әртүрлі үйлеседі. Каспийдің маңында өз үйлесімі бар: тұзды су, құм, ыстық, сирек бұталар. Алтайда басқа: суық өзендер, қылқан жапырақты орман, қар. Әр аумақта зат пен энергия өзінше алмасады, сондықтан кешенді аумақтық деп атайды. ТАК — белгілі бір аумақта өзара байланысқан табиғи компоненттердің заңды үйлесімі.

Ең ірі ТАК-тың бірі — ландшафт. Сөз неміс тілінен келген: «жер» және «өзара байланыс». Атмосфера, литосфера, гидросфера және биосфера тығыз түйісетін жұқа қабатты ландшафттық орта дейді. Ландшафт ұғымын ерекше жүйе ретінде орыс ғалымы В. В. Докучаев қарастырды, ал ландшафттар туралы ғылым ландшафтану деп аталады.

ТАК қалай қалыптасады

Кез келген ТАК — ұзақ даму нәтижесі. Материктер мен мұхиттар бірнеше рет орын ауыстырды, таулар өсіп, қирады, жылы ылғалды дәуірлер құрғақ және суық дәуірлерге ауысты. Қазіргі табиғатқа ең үлкен әсерді ежелгі мұз басулар мен олардан кейінгі жылыну тигізді. Соның салдарынан табиғат зоналарының шекаралары жылжыды, теңіз жағалаулары өзгерді, борпылдақ шөгінділердің қалың қабаттары жиналды. Зоналар қазіргі орнына мұздық дәуірден кейін ғана келді. Зоналардың ішінде кішірек ТАК-тар пайда болды. Адамның да рөлі бар.

📌 Кешендегі бір компонент өзгерсе, қалғанының бәрі де өзгере бастайды. Бұл — бүкіл тақырыптың басты ойы.

🌟 Қазақстаннан жарқын мысал: Арал теңізі. Әмудария мен Сырдарияның суын егістікке бұра бастады да, теңіз күрт тайызданды. Айналадағы климат, топырақ, балық, өсімдіктер, адамдардың өмірі өзгерді. Бір «бөлшек» бүкіл тізбекті соңынан ілестірді. Қазір теңіздің бір бөлігі — Кіші Аралды бөгет салып қалпына келтіруде.

Төрт басты заңдылық

Заңдылықтарды жалпы деп атайды, өйткені олар бүкіл географиялық қабықта әрекет етеді.

Ырғақтылық. Тәулік — Жердің өз білігін айналуы, ал жыл мезгілдері Күнді айналудан болады. Жыл мезгілдері қоңыржай белдеуде, Қазақстан жатқан жерде ерекше айқын: Астанада қаңтарда шамамен −14 °C, ал шілдеде шамамен +20 °C. Өте ұзақ ырғақтар да бар: ұзақтығы шамамен 500 млн жылға созылатын геологиялық кезеңдер.

Зоналылық. Күн жылуы Жер бетінде біркелкі таралмайды, сондықтан экватордан полюске қарай ауа температурасы, жел, климат, топырақ түзілу, өзендердің режимі, өсімдіктер мен жануарлардың түрлері заңды түрде өзгереді.

Кешеннің ішіндегі байланыстар

Табиғи аймақта климат өсімдіктер мен жануарларға, жер бедері топыраққа және жер бетінің күйіне әсер етеді, ал олар өз кезегінде бір-бірін өзгертеді. Бұл — бір тізбек емес, екі жаққа бағытталған көрсеткілер. Мұны дала мысалында анық көруге болады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Компонент» пен «кешенді» шатастырады. Компонент — бір бөлік (топырақ, су, ауа), ал кешен — олардың аумақтағы үйлесімі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Орманнан немесе көлден бір буынды, мысалы, құстарды немесе суды алып тастасақ, не болады?» Тізбекті өз сөзімен айтып берсін. «Тұтастық» сөзін түсінудің ең жақсы жолы осы.

Өзіңді тексер

• Географиялық қабық дегеніміз не? Литосфера, гидросфера, атмосфера және биосфера өзара әрекеттесетін Жердің біртұтас үздіксіз қабығы. Онда заттар қатты, сұйық және газ күйінде болады, тіршілік осында пайда болды.
• Компонент табиғи кешеннен немен ерекшеленеді? Компонент — табиғаттың жеке бөлігі (жыныс, су, ауа, организмдер), ал кешен — олардың өзара байланысқан үйлесімі.
• Географиялық қабықтың төрт жалпы заңдылығы қандай? Тұтастық, зат айналымы, ырғақтылық, зоналылық.
• География табиғатты неге біртұтас кешен ретінде зерттейді? Бір компонент өзгерсе, қалғандары да өзгереді, сондықтан бүкіл жүйені тұтас көру маңызды.
• Ландшафттық орта дегеніміз не? Атмосфера, биосфера, литосфера және гидросфера тікелей әрекеттесетін жұқа қабат; құрлық пен мұхитта ландшафттар осында қалыптасады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Табиғи кешен» деген ұғымның мағынасын ашыңдар.

Қалай ойлаймыз. «Компоненттер», «өзара әрекеттесу», «аумақ» сөздерін еске түсір.

Жауап үлгісі. Табиғи кешен — белгілі бір аумақтағы табиғаттың өзара байланысқан компоненттерінің (тау жыныстарының, судың, ауаның, топырақтың, өсімдіктер мен жануарлардың) үйлесімі. Олар бір-біріне әсер етіп, біртұтас бүтін құрайды. Үлкен кешендер — материктер мен мұхиттар, кішілері: шөл, тайга, дала, өзен аңғары.

Жауабы: табиғи кешен — біртұтас бүтін ретінде әрекет ететін табиғат компоненттерінің өзара байланысқан үйлесімі.

№ 2

Географиялық қабықтың басқа қабықтардан қандай айырмашылығы бар? Дәлел келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Оны атмосферамен немесе гидросферамен салыстыр: олар неден тұрады және қайда орналасқан.

Жауап үлгісі. 1) Заттар бір мезгілде қатты, сұйық және газ күйінде болатын жалғыз қабық — осы. 2) Ол бір емес, бірнеше қабықтан тұрады. 3) Мұнда тіршілік пен адам пайда болды. 4) Оның айқын шегарасы жоқ, қалыңдығы бірнеше он шақырым. 5) Энергияны негізінен Күннен алады.

Жауабы: айырмашылықтары: заттың үш күйінің бірлігі, бірнеше қабықтан тұруы, тіршілік, шегарасының айқын болмауы.

№ 3

Табиғи кешенді неге аумақтық деп атайды?

Қалай ойлаймыз. Алтай мен Үстірттегі кешендердің бірдей-бірдей еместігін ойла.

Жауап үлгісі. Түрлі аумақта компоненттердің әртүрлі үйлесімі пайда болады, әрқайсысының өз зат және энергия алмасуы бар. Алтай тауында суық, жауын-шашын көп, тайга өседі. Үстіртте ыстық әрі құрғақ, сексеуіл мен киік өмір сүреді. Кешеннің қасиеттері белгілі бір жермен байланысты, сондықтан ол аумақтық. Әр ландшафттың өзіндік ерекшеліктері бар.

Жауабы: өйткені компоненттердің үйлесімі жерге байланысты және әр аумақтың өзі болады.

№ 4

Географиялық қабықтағы зат айналымдарының мәнін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Түсінікті айналымды таңда: судың айналымы. Оның қадамдарын көрсет.

Жауап үлгісі. Зат айналымы — табиғатта заттардың түрленіп, орын ауыстырып, қайталанып тұратын процестері. Су буланып, бұлт түзеді, жауын-шашын болып жауады да, өзен мен көлге қайта оралады. Көміртек және топырақтағы, организмдердегі қоректік заттар да осындай қағидамен қозғалады. Ол барлық қабықтарды байланыстырып, тіршілікті қолдайды.

Жауабы: зат айналымы — заттардың Жер қабықтары арасында циклді түрде түрленіп, орын ауыстыруы.

№ 5

Географиялық қабықтың бірыңғай және біртұтас екенін дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Бір компоненттің өзгеруі қалғанының бәрінің өзгеруіне әкелетін мысал тап.

Жауап үлгісі. Арал теңізін мысалға келтірейін. Сырдария мен Әмудариядан суды егістікке алып кетті, теңіз тайызданды. Жағалаудың климаты (құрғақ әрі ыстық болды) өзгерді, топырақ тұздана бастады, балық жоғалды, адамдар кетті. Демек, су, климат, топырақ, жануарлар мен адамдар өзара байланысты. Тұтастық заңы: бір компонент өзгерсе, қалғанының бәрі де өзгере бастайды. Сондықтан суару немесе су қоймасын салу алдында аумақты мұқият зерттеу керек.

Жауабы: бірлікті компоненттердің өзара байланысы көрсетеді, мысалы, Арал теңізінің тағдыры.

№ 6

Әрбір табиғи-аумақтық кешеннің маңыздылығын талдаңдар.

Қалай ойлаймыз. ТАК-тарды мөлшері бойынша ретке қойып шық: ең үлкенінен ең кішісіне дейін. Әрқайсысы адамға не береді және оны неге сақтау керек?

Жауап үлгісі. Әрбір ТАК өз деңгейінде маңызды. Географиялық қабық — тіршіліктің үйі. Материктер мен мұхиттар климат пен ресурстарды анықтайды. Табиғи аймақтар шаруашылықты қайда және қалай жүргізуді көрсетеді. Ең кіші кешендер адамның күнделікті өмірімен тығыз байланысты: олар бұзылса, салдарын бірден сезінеміз, мысалы, Аралда. Біреуін бұзсақ, барлығына әсер етеді.

Жауабы: кез келген деңгейдегі ТАК маңызды: ірілері тіршілік пен климатты анықтайды, кішілері — адам өмірі мен шаруашылықты.

№ 7

Тапсырма (шығармашылық). Интернет-ресурстарды пайдаланып, Қазақстанның немесе өз өлкеңнің ең қызықты табиғи кешендері туралы эссе жазыңдар. Орындалған тапсырмаларды талқылап, өзара бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. 2–3 кешенді таңда, олардың қандай компоненттерден тұратынын және немен ерекше екенін айт.

Жауап үлгісі. Қазақстан алып ел, мұнда табиғи кешендер көп. Алтай: тайгасы, таза өзендері мен мұздықтары бар таулар. Балқаш көлі: батыс бөлігі тұщы, шығыс бөлігі тұзды, себебі оларды тар бұғаз байланыстырады, ал Іле батыс бөлігіне құяды. Шарын шатқалы: еліміздің оңтүстік-шығысындағы Шарын өзені тілген қызыл жартастар, жасы шамамен 12 млн жыл. Үстірт қорығы киіктері бар шөл табиғатын сақтайды. Осы жерлердің бәрі климат, жер бедері, су және тіршілік біртұтас бүтін құрайтынын көрсетеді.

Жауабы: 2–3 кешені мен туған өлкесі бар, 7 тармақты жоспар бойынша жазылған эссе.

Жадынама

• Географиялық қабық — ең үлкен, планеталық табиғи кешен.
• Кешен табиғи (компоненттер) және аумақтық (орын) деп аталады.
• Заңдылықтар: тұтастық, зат айналымы, ырғақтылық, зоналылық.
• Өмір бойына мысал: Арал теңізі және өзгерістер тізбегі.

💡 Өзін-өзі талдау. Сөйлемді аяқта: «Табиғат — жеке заттар жиынтығы емес, біртұтас жүйе екенін түсіндім. Өз өлкемде мен … назар аударуым керек».

Шағын тест