§ 38. Табиғи-аумақтық кешендердің түрлері

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 167–170-беттер.

Нені үйренесің

• ТАК-тың үш деңгейін: жергілікті, аймақтық және ғаламдық деңгейді атап, мысал келтіруді.
• Ендік зоналылық пен биіктік белдеулік неге пайда болатынын түсіндіруді.
• Географиялық белдеуді табиғат зонасынан және биіктік белдеуден ажыратуды.
• Қазақстан тауларында биіктік белдеулердің ауысуын сипаттауды.

Ой қозғау

• Сенің жеріңе қандай ландшафттар тән? Мысалы, солтүстікте қайың шоқтары бар дала, оңтүстік пен батыста жартылай шөл және шөл, оңтүстік-шығыста Алатау таулары, шығыста Алтайдың ормандары мен шалғындары. Өзіңнің жаныңда не бар, соны ата.

💡 Неміс ақыны Гёте табиғатты әр парағы терең мағынаға толы жалғыз кітап деген. Бүгін біз сол кітаптың бірнеше бетін оқимыз.

Тақырыпты талдаймыз

Кешендердің үш деңгейі

Табиғаттың барлық компоненттері — ауа, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар — өзара тығыз байланысты. Бірақ кешендердің мөлшері әртүрлі, сондықтан оларды үш деңгейге бөледі.

Табиғат зонасы: оны кім ойлап тапты

Жазықтағы ендік зоналарды және таулардағы биіктік белдеулерді не тудырды? Жауапты В. В. Докучаев берді: климат, ең алдымен ылғалдану және температура режимі. Докучаевты табиғат зоналары туралы ілімнің негізін салушы деп санайды. Неміс географы А. Гумбольдт қосымша айтты: климаттық зоналар өсімдік зоналарымен сәйкес келеді, яғни климат пен өсімдіктер тығыз байланысты.

Осындай байланыстың арқасында зоналылық барлық компоненттерде, жазықта да, тауда да көрінеді. Зоналылық заңдылығының салдары: ірі зоналық ТАК-тар, яғни табиғат зоналары бар.

📌 Табиғат зонасы — табиғи кешен, өйткені онда климат, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар өзара байланысқан және бірге қалыптасқан.

Белдеуден зонаға дейін

Географиялық қабықтың ең ірі зоналық бөлігі — географиялық белдеу. Оған ортақ температура, жауын-шашын және ауа массалары тән, сондықтан белдеулер климаттық белдеулермен сәйкес келеді. Мысалдар: Арктикалық, қоңыржай, субтропиктік, экваторлық. Белдеулер табиғат зоналарына бөлінеді. Олардың қалыптасуында басты рөлді жылу мен ылғалдың арақатынасы атқарады.

⚠️ Жиі кететін қате. Белдеу мен зонаны шатастырады. Географиялық белдеу үлкен: қоңыржай, тропиктік және т.б. Табиғат зоналары (дала, шөл, тайга) белдеудің ішінде жатады.

🌟 Қазақстан қоңыржай белдеуде жатыр, бірақ алуан түрлілігі орасан: Алтай ормандарынан Үстірт шөлдеріне және Тянь-Шаньның қарлы шыңдарына дейін. Дүниежүзі мен Қазақстан зоналары туралы жоғары сыныптарда толығырақ білесің.

Биіктік белдеулік: таулар «шағын Жер» ретінде

Биіктік белдеулік — биіктік артқан сайын табиғи кешендердің жүйелі ауысуы. Ол неге пайда болады? Биіктеген сайын ауа температурасы төмендейді, булану азаяды, ал жауын-шашын, керісінше, көбейеді. Құрғақ кешендерді ылғалдырақтары алмастырады: тау даласын қылқан жапырақты орман алмастырады.

Ол ендік зоналылықтан немен ерекшеленеді? Жазықта зоналар экватордан полюске қарай ауысады, себебі Күн радиациясы азая түседі. Таулада зоналар биіктікке қарай, аз қашықтықта ауысады.

Белдеулер неге байланысты:

• таулы жүйенің еніне: тау оңтүстікке қарай орналасқан сайын және биік болған сайын белдеулер көбірек (экваторда ең көп);
• континенталдылыққа: таулардың теңіз бен мұхиттан қаншалықты алыс екеніне.

Төменгі белдеу тау етегі жатқан зонаға ұқсайды. Жоғарғысы таудың биіктігімен анықталады.

💡 Тау оңтүстікке қарай жатқан сайын және биік болған сайын беткейлердегі белдеулер жиынтығы толық болады. Сондықтан Хан Тәңірінде (7010 м) белдеулер Мұғалжардағыдан әлдеқайда көп.

Қазақстан тауларындағы белдеулер

Солтүстік Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Алтай және Тарбағатай материктің ішінде, мұхиттардан алыс жатыр. Сондықтан олардағы барлық биіктік белдеулерге қатаңдық пен құрғақшылық таңбасы түскен. Жартылай шөлдер мен тау далалары беткейлермен жоғары көтеріледі. Олардың үстінде орманды-шалғынды белдеу бар, мұнда ормандар, тау далалары мен шалғындар қызықты түрде кезектеседі. Қылқан жапырақтылардың арасында ағаш тәрізді арша басым болуы мүмкін. Одан жоғары — субальпілік белдеу, мұнда далалар шалғындармен араласады. Тянь-Шань тауларында мәңгі қар мен мұздықтар белдеуі де бар.

Іле Алатауы (Алматының үстінде) үшін сурет шамамен мынадай (биіктіктер шамамен).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жазда тауға барсаңыздар (Алматы, Медеу, Бурабай, Алтай), баладан көтерілген сайын ағаштар мен температура қалай өзгеретінін жазып отыруын сұраңыз. Бұл — тірі биіктік белдеулік.

Өзіңді тексер

• ТАК-тың қандай үш деңгейін ажыратады? Жергілікті (жыра, сай), аймақтық (табиғат зонасы) және ғаламдық (географиялық қабық).
• Биіктік белдеулік ендік зоналылықтан немен ерекшеленеді? Ендік зоналылық — күн радиациясының азаюына байланысты жазықта зоналардың экватордан полюске қарай ауысуы. Биіктік белдеулік — таулада кешендердің биіктікке қарай, аз қашықтықта ауысуы.
• Табиғат зоналарын қандай ғалымдар зерттеді? В. В. Докучаев (зоналардың себебі, климат) және А. Гумбольдт (климат пен өсімдіктің байланысы).
• Географиялық белдеу дегеніміз не? Ортақ температурасы, жауын-шашыны және ауа массалары бар географиялық қабықтың ең ірі зоналық бөлігі: Арктикалық, қоңыржай, субтропиктік, экваторлық.
• Биіктік белдеулер саны неге байланысты? Таулы жүйенің еніне, таулардың биіктігіне және континенталдылыққа (теңіз бен мұхиттан алыстыққа).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Табиғат зонасы» деген ұғымды түсіндіріңдер. Табиғат зонасы — табиғи кешен екенін дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. ТАК анықтамасын еске түсіріп, оны дала мысалында көрсет.

Жауап үлгісі. Табиғат зонасы — белгілі бір климаты, топырағы, өсімдіктері мен жануарлары бар үлкен аумақ. Оның қалыптасуында басты рөлді жылу мен ылғалдың арақатынасы атқарады. Бұл — табиғи кешен, өйткені барлық компоненттер байланысты: Сарыарқа климаты (жауын-шашын аз, жазы ыстық) шөптерді анықтайды, шөптер қара топырақ пен қара қоңыр топырақ түзеді, оларда дала жануарлары тіршілік етеді. Бір компонентті, мысалы, даланы жыртып жіберсе, қалғандары да өзгереді.

Жауабы: табиғат зонасы — өзара байланысқан компоненттерден құралған аймақтық табиғи кешен.

№ 2

Табиғи аудандастыру мен биіктік белдеулік аудандастыруды қандай себептер тудырды?

Қалай ойлаймыз. Докучаевтың сөздерін еске түсір: климат, ылғалдану, температура.

Жауап үлгісі. Ендік зоналылық күн жылуының біркелкі түспеуінен пайда болды: экватордан алыстаған сайын радиация азаяды, сондықтан температура, жауын-шашын және бүкіл табиғат өзгереді. Биіктік белдеулік биіктеген сайын ауа температурасы төмендеп, булану азайып, жауын-шашын көбейетіндіктен пайда болды. Екеуінің де негізгі себебі — климат, яғни жылу мен ылғалдану.

Жауабы: ендік зоналылықтың себебі — күн жылуының ендік бойынша біркелкі түспеуі; биіктік белдеуліктің себебі — биіктікке қарай климаттың өзгеруі.

№ 3

Табиғат зонасының өзгеру себебін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жылу мен ылғалдың арақатынасына қара.

Жауап үлгісі. Табиғат зоналары экватордан полюске қарай ауысады, себебі жылу мен ылғалдың арақатынасы өзгереді. Экваторда ыстық әрі ылғалды, онда ылғалды ормандар бар. Одан әрі құрғақ әрі ыстық: шөлдер. Қоңыржай ендіктерде: далалар, ормандар, тайга. Полюстерде суық: тундра, мұзды шөлдер. Біздің Қазақстанның оңтүстігінде ыстық әрі құрғақ (шөл), орталығында жылырақ әрі қоңыржай құрғақ (дала), солтүстігінде ылғалдырақ (орманды дала). Зоналардың ауысуы климаттың өзгеруін қайталайды.

Жауабы: зоналар жылу мен ылғалдың арақатынасы, яғни климат өзгергендіктен ауысады.

№ 4

Адамның шаруашылық әрекетінің әсерінен орманды даланың өсімдік жамылғысында қандай өзгерістер болғанын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Орманды далада адамдар не істегенін ойла: жер жыртты, мал жайды, орман кесті.

Жауап үлгісі. Қостанай, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарында орманды даланың көп бөлігі астық егу үшін жыртылған. Табиғи шөптер дерлік жойылды. Шоқтар кесілді, жайылымдар таптала береді. Өсімдік түрлерінің саны азайды, егістік әртүрлі шөптің орнын басты.

Жауабы: орманды даланың өсімдігі жыртудан, кесуден және мал жаюды асыра түсуден азайып, біркелкі болды.

№ 5

Табиғи кешенде жылу мен ылғал жеткіліксіз болған жағдайда қандай өзгерістер болатынын зерделеңдер.

Қалай ойлаймыз. Екі жағдайды қарастыр: жылу аз және ылғал аз.

Жауап үлгісі. Жылу аз болса, орман тундраға ауысады. Ылғал аз болса, дала жартылай шөлге, содан кейін Үстірттегідей немесе Бетпақдаладағыдай шөлге ауысады. Барлық компоненттер климатқа ілесіп өзгереді.

Жауабы: жылу мен ылғал жетіспесе, өсімдік пен жануарлар дүниесі кедейленеді, зона суығырақ немесе құрғағырақ зонаға ауысады (тундра, шөл).

№ 6

Таулы жердегі табиғи аймақтардың өзгеруіне әсер ететін факторларды бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі факторларды атап шық: биіктік, ен, континенталдылық. Қайсысы маңыздырақ екенін баға.

Жауап үлгісі. Ең маңызды фактор — биіктік: температура мен жауын-шашынды дәл соның өзі өзгертеді. Бірақ белдеулердің саны мен құрамын ен мен мұхиттан алыстық та анықтайды. Сондықтан Тянь-Шаньда (оңтүстікте, материк тереңінде) белдеулер жартылай шөлден мәңгі қарға дейін жетеді.

Жауабы: басты фактор — биіктік; белдеулердің саны мен құрамы ендікке, континенталдылыққа және тау етегіндегі зонаға да байланысты.

Жадынама

• Докучаев: зоналарды климат тудырады. Гумбольдт: климат зоналары өсімдік зоналарымен сәйкес келеді.
• Белдеу зонадан үлкен. Зоналар ен бойынша, таулардағы белдеулер биіктік бойынша ауысады.
• Биіктік белдеулер саны оңтүстіктегі биік тауларда көп.
• Тянь-Шань, Жетісу Алатауы, Алтай, Тарбағатай: құрғақ континентальды таулар.

💡 Өзін-өзі талдау. Сөйлемді аяқта: «Бүгін таулар зоналарды қайталайтынын, оңтүстіктен солтүстікке жүргендей екенін түсіндім. Менің жаныма жақын таудағы қандай белдеулер бар екенін білгім келеді…».

Шағын тест