§ 39. Сарамандық жұмысқа арналған тапсырмалар. Менің өлкемнің визит карточкасы: өлкетану деректер қорын құру
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 170–171-беттер.
Нені үйренесің
- Туған өлкенің табиғи кешенін жоспар бойынша сипаттауды: орны, жер бедері, климаты, сулары, топырағы, өсімдігі мен жануарлары.
- Компоненттер арасындағы байланысты табуды және біреуі өзгерсе, кешен қалай өзгеретінін түсіндіруді.
- Өсімдіктер мен жануарларға байланысты топонимдерді (жер аттарын) оқуды.
- Өз деректеріңді өлкетану деректер қоры ретінде рәсімдеуді: кесте, карточкалар немесе презентация.
Не қажет болады
- Қазақстан атласы және контурлық карта.
- Өз қалаңның климаты туралы деректер (интернет, метеосайттар, анықтамалық, жаратылыстану оқулығы).
- Барлық мәліметті бір «визиткаға» жинайтын кесте немесе бағдарлама (Excel, Google Кестелер, Word).
- Презентация жасағың келсе, суреттер.
💡 Төменде Астана мен Сарыарқа даласының мысалымен толық үлгі берілген. Сен өз қаланды немесе ауылыңды аласың, ал құрылымды (1–7-тармақтар жоспары) өзгертпейсің.
Тақырыпты талдаймыз: «визитканы» қалай жасаймыз
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
1-тапсырма. Тұратын жеріңдегі табиғи кешеннің компоненттерін және олардың арасындағы байланыстарды мына жоспар бойынша сипаттаңдар: 1) географиялық жағдайы (координаты, климаттық белдеуі, теңізден арақашықтығы); 2) уақытша су ағыны мен өзендердің әсерінен жер бедерінің, тау жыныстарының ерекшелігі, адамдардың жер бедерін өзгертуі және игеруі; 3) климаттың ерекшеліктері: қаңтар мен шілде айларының орташа температурасы, жауын-шашынның жылдық мөлшері және олардың жыл мезгілдері бойынша таралуы, климаттың географиялық ендікке, мұхиттың жақындығына, абсолюттік биіктігіне және жер бедеріне тәуелділігі; 4) жерасты және жерүсті сулары (өзен, жылға, жасанды су айдыны), өзеннің қоректенуі, ағыстың жер бедеріне тәуелділігі, жыл мезгілдері бойынша өзен деңгейінің өзгеруі; 5) топырағы, олардың ерекшеліктері, топырақтың пайдаланылуы, құнарлылықтың артуына бағытталған іс-шаралар; 6) өсімдік және жануарлар әлемі, маусым бойынша өсімдіктердің өзгеруі; 7) сендердің жергілікті жердегі табиғатты қорғауға қосқан үлестерің.
Қалай ойлаймыз. Жоспардың тармақтарымен ретімен жүріп, кестені толтырамыз. Төменде Астананың мысалымен үлгі берілген, сен өз қаланды қоясың.
Орындау үлгісі (Астана және оның төңірегі).
| Жоспар тармағы | Мәліметтер |
|---|---|
| 1) Жағдайы | Шамамен 51° с. е. және 71° ш. б., Қазақстанның орталығы, қоңыржай белдеу, мұхиттардан алыс (қатаң континенттік климат), теңізге дейін мыңдаған км |
| 2) Жер бедері мен жыныстары | Сарыарқа жазығы, биіктігі шамамен 350 м; ұсақ сайлары мен жылғалары бар тегіс дала. Борпылдақ шөгінділер қабатының астында ежелгі қатты жыныстар жатыр. Адам құрылыс кезінде жер бедерін өзгертеді, бөгеттер үйеді, каналдар қазады |
| 3) Климаты | Қаңтар шамамен −14 °C, шілде шамамен +20 °C. Жылына шамамен 300–350 мм жауын-шашын, жазда көбірек. Қатаң континенттік, себебі қала мұхиттардан алыс, қыста суық жел соғады |
| 4) Сулары | Есіл өзені, негізінен қар суымен қоректенеді, көктемде тасиды, жазда тайыздайды. Қала үшін су қоймасы жасалған, су Нұра–Есіл каналынан алынады |
| 5) Топырағы | Қара қоңыр және қоңыр, жекелеген жерлерде қара топырақ. Оларды жыртады, мал жаяды. Құнарлылықты сақтау үшін: орман жолақтарын отырғызады, қар тоқтатады, ауыспалы егіс жүргізеді |
| 6) Өсімдіктер мен жануарлар | Қау, бетеге, жусан, қайың шоқтары; суыр, қарсақ, қоян, дала жапалағы; күзде көлдерде қаздар мен үйректер. Көктемде жасылданады, жазда дала күйіп кетеді, қыста қар жабады |
| 7) Менің көмегім | Ағаш отырғызу («Жасыл белдеу» сияқты), Есіл жағасына қоқыс тастамау, құрғақ шөпті өртемеу, суды үнемдеу |
Жауабы: туған өлке туралы 1–7 жоспар бойынша толтырылған кесте; Астана үшін үлгі жоғарыда.
🌟 Астананың климаты Алматыдан әлдеқайда қатаң: қыста айырмашылығы шамамен 9 °C. Алматыны таулар солтүстік желдерден қорғайды, ал Астана дала желдеріне ашық. Көрдің бе, орны мен жер бедері климатқа қалай әсер етеді.
⚠️ Жиі кететін қате. Деректерді жазады, бірақ байланысты түсіндірмейді. Әр тармаққа «өйткені» деген сөзді қос: климат суық, өйткені теңізден алыс; топырақ қоңыр, өйткені дала әрі құрғақ.
№ 2
2-тапсырма. 1) Тұрғылықты жеріңнің табиғи кешені қалай өзгереді, егер: а) жауын-шашынның жылдық мөлшері екі есеге азайса; ә) жерасты суларының деңгейі қатты көтерілсе? 2) Адам өміріндегі демалыс жағдайын жақсарту үшін сен тұратын жердің табиғи кешенін қалай өзгертуге болады?
Қалай ойлаймыз. Тұтастық заңын еске түсір: бір компонент өзгерсе, бәрі өзгереді. Тізбекпен жүреміз: жауын-шашын, су, топырақ, өсімдік, жануарлар, адамдар.
Жауап үлгісі. 1а) Жауын-шашын екі есе азайса, дала шөлейтке ұқсап кетер еді. Өзендер тайыздайды, топырақ құрғайды, дәнді дақылдардың өсуі қиындайды, жануарлар азаяды. 1ә) Жерасты сулары көтерілсе, жер батпақтана бастайды, ал құрғақ жерлерде топырақ тұздануға ұшырайды: су тұздарды бетке шығарады да, буланып кетеді. Ғимараттардың іргетасын су басуы мүмкін, егістікте өсімдіктер артық ылғалдан қурайды. 2) Өмір жақсару үшін орман жолақтары мен саябақтар отырғызу, өзендер мен су айдындарын тазалау, су жағасында демалыс орындарын ұйымдастыру, дала телімдерін қорғау, қоқыс үйінділері мен өрттерге жол бермеу керек. Сонда ауа, су және жердің көркі жақсарады.
Жауабы: жауын-шашын аз болса, кешен құрғақ болады, жерасты суы көтерілсе — батпақтану және тұздану; жақсарту үшін көгалдандыру, таза су, табиғатты қорғау қажет.
№ 3
3-тапсырма. Еліміздің флорасы мен фаунасына қатысты топонимдерді қарастырыңдар. Қарғалы, Қарағанды, Теректі атаулары не туралы айтады? Қазақ сөздерінің қарға, қарағаң, терек түбірінде не жайлы айтылған? Текелі, Алматы қалалары мен Мойылды, Маралды көлі атауларын естеріңе түсіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Топоним сол жерде не өскенін немесе не өмір сүргенін көрсетеді. Сөзді түбір мен жалғауға бөліп қараймыз.
Жауап үлгісі. Атаулар елді мекен пайда болған кездегі табиғат туралы айтады. Қарағанды өңірінде қараған өскен, Теректіде терек болған, Қарғалыда қарғалар ұялаған. Алматы жабайы алма ағаштарымен, Текелі тау ешкілерімен (теке), Мойылды мойыл өскен жерлермен, Маралды марал мекендеген жерлермен байланысты. Демек, топоним — өсімдік және жануарлар әлемінің «ізі», соған қарап табиғаттың бұрын қандай болғанын білуге болады.
Жауабы: атаулар жерге қандай өсімдіктер мен жануарлар тән болғанын көрсетеді (қараған, терек, қарға, алма, теке, мойыл, марал).
№ 4
Тапсырма (шығармашылық). Жергілікті жердің географиялық 2–3 жер атауына мысалдар келтіріңдер. Оларды кестеге жазыңдар.
| Топонимдер | Маңызы |
|---|
Қалай ойлаймыз. Өзіңе жақын атауларды (қала, өзен, тау, жайлау) таңда да, үлкендерден немесе анықтамалықтан мағынасын сұра. Білмесең, сөздерді қазақ тілі сөздігінен қара.
Жауап үлгісі (Қазақстанның дала бөлігі үшін).
| Топонимдер | Маңызы |
|---|---|
| Көкшетау | көк + тау: «көк тау» |
| Ақтөбе | ақ + төбе: «ақ төбе» |
| Ақтау | ақ + тау: «ақ тау» |
| Жезқазған | жез + қазған: жез өндірген жер |
Бағалау үлгісі (өзара бағалау). Сыныптасыңның жұмысын тексер: 1) 2–3 топоним аталған; 2) әрқайсысына мағынасы берілген; 3) атаудың табиғатқа немесе тарихқа қатысы түсіндірілген; 4) кесте ұқыпты жасалған. Әр тармаққа 1 баллдан, барлығы 4 балл.
Жауабы: өз өлкеңнің 2–3 топонимі, мағынасы мен түсіндірмесі бар кесте.
Қорытынды
Өлкеңнің табиғаты — біртұтас жүйе: орны, жер бедері, климаты, сулары, топырағы, өсімдіктері мен жануарлары бір-бірімен байланысты. Бір бөлігін өзгертсең, қалғандары да қозғалады. Жер аттары табиғаттың жады болып қалады, ал сен оны сақтауға көмектесе аласың.
Жадынама
- Жоспардың әр тармағын «өйткені» деген сөзбен түсіндір.
- Климат сандарын анықтамалықтан ал да, метеосайтпен салыстыр.
- Топонимді сөздің түбірі бойынша шеш.
💡 Өзін-өзі талдау. Сөйлемді аяқта: «Менің визиткам үшін жинау ең қиын болғаны... Қаламыздың аты... дегенді білдіретініне ең қатты таңғалдым».