§ 4. Географиялық дереккөздер

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 1 бөлім: Географиялық зерттеу әдістері. 16–19-беттер.

Нені үйренесің

• Географтың табиғат, адамдар және шаруашылық туралы мәліметті қайдан алатынын атауды.
• Карта, атлас және фотосуреттің бір-бірінен немен ерекшеленетінін және әрқайсысы не беретінін түсіндіруді.
• Аэросурет пен ғарыштан түсірілген суретті деректер көзі ретінде оқуды.
• Қазақстанның басты атластарын атауды.

Ой қозғау

• Табиғат және қоғам туралы қандай ақпарат көздерін білесің? Кітаптар мен энциклопедиялар, карталар мен атластар, фотосуреттер, фильмдер, интернет, куәгерлердің әңгімесі, ауа райы болжамдары.
• Карта жер бедерінің фотосуретінен немен ерекшеленеді? Картада адамдар басты нәрсені іріктеп алып, шартты белгілермен көрсеткен. Фотосурет бәрін қалай болса, солай көрсетеді, бірақ жазуы жоқ.

💡 География — детективке ұқсайды: оқиға болған жерде әрдайым бола бермейді, сондықтан әртүрлі көзден дәлелдер жинап, бір-бірімен салыстырады.

Тақырыпты талдаймыз

Деректер қоймасы: не дереккөз бола алады

Жер туралы мәліметтер бір жерде жатпайды. Оларды үш сөреге бөліп қою ыңғайлы.

• Мәтіндік: оқулықтар, анықтамалықтар, сөздіктер, энциклопедиялар, журналдар, ғылыми-көпшілік кітаптар, жаңалықтар хабарламалары.
• Картографиялық: географиялық карталар мен атластар.
• Графикалық және «тірі»: суреттер, фотосуреттер, сызбалар, графиктер, диаграммалар, инфографика, деректі фильмдер, фотоальбомдар, ашық хаттар мен маркілер, сайттар, ауа райы болжамдары.

Карталар мен атластар: негізгі дереккөз

Карта адамзаттың табиғат пен қоғам туралы білгенінің бәрін сақтайды. Оны құрылысшы, геолог, мұғалім, ғарышкер және агроном пайдаланады. Саяхатшылардың бірде-бір экспедициясы картасыз шықпайды: маршрутқа жан-жақты түсірілген топографиялық карталар алынады. Экспедицияның нәтижесінде жаңа жерлердің карталары жасалады. Топографиялық карталардағы мәліметтердің қажеттілігі соншалық, олар кез келген аймақтың картасын түсіруде ең негізгі құралдың қызметін атқарады.

Картаны пайдаланып, ақпарат алу үшін оны оқып, сараптаудың жолдарын білу керек. Әртүрлі мазмұндағы карталарды оқып, сараптай білу адамды сансыз көп географиялық ақпараттарды жаттаудан құтқарады.

Географиялық атлас — түрлі карталардың жиынтығы ғана емес, атластың бағытына қарай бір-бірімен тығыз байланысып жүйеленген карталар жинағы. ҚР Ұлттық ғылым Академиясы, География және су қауіпсіздігі институты 3 томнан тұратын «Қазақстан Республикасының Ұлттық атласын» жасап шығарды. Сонымен бірге аймақтық, салалық және мектеп атластары шығарылды. 2013 жылы «Атамұра» баспасынан «Қазақстанның географиялық атласы» жарық көрді. Ол үш тілде (қазақ, орыс және ағылшын) шықты.

🌟 Мектебің үлкен кітапханадан алыс болса, атласты интернеттен ашуға болады. Картамен жұмыс істеуге бұл жеткілікті, тек сайттың ресми екеніне көз жеткіз.

Жоғарыдан қарау: аэросуреттер мен ғарыштан түсірілген суреттер

Аэросуреттер ұшақтар мен тікұшақтардан, ғарыштан түсірілген суреттер жасанды серіктерден және ғарыштық аппараттардан түсіріледі. Жер бетінің сыртқы бейнесі, онда нысандар қалай орналасса, дәл сол күйінде пішінмен көрсетіледі: егістер, қалалар, өзендер, таулар, құмдар. Мұндай суреттер бірден орасан зор аумақты көрсетеді және ештеңені «ойдан шығармайды», сондықтан оларға сенеді. Суреттердегі нысандарды пішініне, түсіне қарап ажырата білу керек.

Масштабтың таңдалуы міндетке байланысты:

• ауа райын болжау үшін ұсақ масштаб керек: қамту үлкен, бірақ бөлшектер аз (тұтас циклондар көрінеді);
• топырақты зерттеу үшін ірі масштаб керек: қамту аз, бірақ жекелеген алқаптар мен топырақ дақтары байқалады.

Ғарыштан түсірілген суреттер көбінесе ғылыми зерттеулерге, әсіресе геологиялық барлауда, ауа райына болжам жасағанда, шаңды борандардың таралуында, орман және дала өрттерінің аумағын анықтағанда, топырақты зерттеуде, су және жел эрозиясын, өсімдіктерді және т.б. зерттеу барысында қолданылады.

🌟 Қазақ жерінде Байқоңыр ғарыш айлағы бар. Сол жерден ұшырылған серіктерден түсірілген суреттер Арал теңізінің қалай өзгеріп жатқанын және Тянь-Шань мұздықтарының қалай шегініп жатқанын қадағалауға көмектеседі.

Деректер базасы

Әртүрлі аймақтарда кездесетін мәселелер географиялық ақпараттар ретінде жүйеленіп, компьютерлік деректер қорында сақталады: аумақтар бойынша, тақырыптар бойынша, жылдар бойынша. Географияның мәліметті алатын жері де, жаңа деректерді қайтарып салатын жері де осы.

Географиялық ақпараттың келесі танымдық дереккөздері — табиғат туралы деректі фильмдер мен материалдар, фотоальбомдар, ауа райының болжамдары, табиғи құбылыстар (қуаңшылық, нөсер, жер сілкінісі, дауыл және т.б.) туралы деректер базасы, табиғаттың суреті бейнеленген ашық хаттар мен маркілер, интернет желісіндегі мәліметтер.

Әртүрлі аумақтардың табиғаты және табиғи ресурстары туралы маңызды мәліметтер географиялық сипаттамалар арқылы да алынады. Оларға ғылыми және ғылыми-танымдық әдебиеттер, хрестоматия, жинақтар, журналдардағы мақалалар жатады. Соның қатарында еліміздегі Қазақстанның жоғары оқу орындарына және мектептерге арнап шығарылатын «География» журналынан көптеген қажетті мәліметтер алуға болады. Ал табиғи нысандар туралы қызықты мәліметтер «Табиғат», «Турист» журналдарында берілген.

Географиялық ақпарат көздеріне энциклопедиялық басылымдар жатады: «Балалар энциклопедиясы», «Атырау», «Маңғыстау», «Астана», «Шығыс Қазақстан», «Солтүстік Қазақстан» және т.б. облыстар мен «Жетісу» географиялық энциклопедиялары, «Қазақстанның Қызыл кітабы» және т.б. Сонымен бірге табиғаттың жеке компоненттеріне (климат, су, өсімдік және жануарлар дүниесі) арналған анықтамалықтар да шығады.

Оқулықтағы көптеген суреттер, графикалар, нысандар, құбылыстар, адамдардың өмірі, саяхатшылардың портреттері және ғалымдар туралы деректер құжатты ақпарат көзі болып есептеледі. Олар зерттеу нысаны ретінде толық шынайы ақпаратты береді немесе сол туралы көзқарасты білдіреді.

⚠️ Жиі кететін қате. Ғарыштан түсірілген суретті және картаны бір нәрсе деп ойлайды. Сурет «қалай болса, солай» көрсетеді, ал картаны адам өңдеп, жазулар жазған. Сондықтан картаны шартты белгілері бойынша оқиды, ал суретті алдымен шешіп оқу керек.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Кез келген онлайн-серікті ашып, үйлеріңізді бірге табыңыздар. Баладан көргенін түсіндіруін сұраңыздар: жолдар, егістер, су. Содан кейін сол жерді қарапайым картадан тауып, салыстырыңыздар.

Өзіңді тексер

• Географиялық ақпарат көздерінің үш түрін ата. Мәтіндік (кітаптар, анықтамалықтар), картографиялық (карталар, атластар) және графикалық (фото, сызбалар, суреттер, фильмдер).
• Экспедицияларға топографиялық карталар не үшін керек? Олар жан-жақты түсірілген: олармен маршрутты жоспарлайды, өзендерді, асуларды және биіктікті табады.
• Қазақстанның қандай екі атласы басты? «Қазақстан Республикасының Ұлттық атласы» (3 том) және «Атамұра» баспасының «Қазақстанның географиялық атласы» (2013).
• Аэросурет ғарыштан түсірілген суреттен немен ерекшеленеді? Аэросурет ұшақтан немесе тікұшақтан, ал ғарыштан түсірілген сурет серіктен немесе ғарыштық аппараттан түсіріледі.
• Топырақ үшін неге ірі масштаб керек? Жекелеген алқаптарды және топырағы әртүрлі учаскелерді көру керек, ал ұсақ масштабта олар бір-бірімен қосылып кетеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сабақта қандай білім көздерімен таныстыңдар?

Қалай ойлаймыз. Сабақтың басындағы «сөрелерді» еске түсіріп, әрқайсысына мысал қос.

Жауабы: кітаптар мен анықтамалықтар, карталар мен атластар, аэро- және ғарыштық суреттер, графикалық материалдар (фото, сызба, диаграмма), деректі фильмдер, ашық хаттар, маркілер, ауа райы болжамдары және сайттар.

№ 2

Табиғат туралы деректі фильмдер неге маңызды географиялық білім көзі болып саналатынын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Видео мәтінде жоқ нені береді: қозғалысты, дыбысты, масштабты.

Жауап үлгісі. Деректі фильм табиғат пен адамдарды «тіршілікте» көрсетеді: өзеннің қалай ағатынын, көшкіннің қалай түсетінін, көшпелі отбасының қалай өмір сүретінін. Сен қозғалысты көресің, масштабты сезінесің және өзің ешқашан болмаған жерге — шөлге, полюске, мұхит түбіне бара аласың. Фильм нақты түсірілімдерге және ғалымдардың мәліметтеріне негізделген, сондықтан сенімді және құрғақ мәтіннен гөрі жақсы есте қалады.

Жауабы: фильм тікелей бақылауға келмейтін нысандар мен құбылыстарды көрнекі және шынайы көрсетеді.

№ 3

Географиялық карталар көптеген мамандарға қажет деген мәлімдемені сараптаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі мамандарды тізіп, әрқайсысына картаның не үшін керегін жаз.

Шешуі.

Жауабы: мәлімдеме дұрыс: картада табиғат пен қоғам туралы мәліметтер жинақталған, сондықтан оны құрылысшы, геолог, мұғалім, ғарышкер, агроном және саяхатшы сияқты көптеген мамандар қолданады.

№ 4

Географиялық сипаттамалар барлық уақытта табиғат пен халықтың тіршілігі туралы аса маңызды білім көзі болып табылатынын дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Екі дәлел келтір: тарихи және қазіргі.

Жауап үлгісі. Көп ғасыр бойы саяхатшылар жерлерді сөзбен сипаттады, ал адамдар осы әңгімелерден қайда не бар екенін білді. Мысалы, Қытайдан батысқа қарай жолдың сипаттамасы Еуропаға Орталық Азияның дала мен тауларын таныстырды. Бүгін оқулықтар мен энциклопедиялар тексерілген білімді жинайды, оларда себептердің жүйелі түсіндірмесі бар, ол картада да, суретте де жоқ. Мәтін түсіндіреді, ал карта мен сурет көрсетеді, сондықтан олар бір-бірін толықтырады.

Жауабы: мәтіндер жинақталған білімді сақтап, түсіндіреді: бұрын олар негізгі дереккөз болды, бүгін де ең жүйелі болып қалып отыр.

№ 5

География мен бүкіл адамзат үшін ғарыштық түсірілімдердің маңызды екеніне баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен ғарыштан түсірілген сурет не береді, содан кейін оны кім пайдаланады деген сұраққа жауап бер.

Жауап үлгісі. 10-суреттегі сол жақ сурет ғарыштан түсірілген: Еуропаның үстінде үлкен циклон бұралып тұр, оны тек жоғарыдан көруге болады. Мұндай сурет ауа райын болжауға керек. Оң жақ сурет шөлдегі қара жартастарды және сары құмды көрсетеді: ғалымдар мұнда пайдалы қазбаларды іздейді және жер бедерін зерттейді. Ғарыштық түсірілімдер бірден орасан зор аумақты көрсетеді, өрттерді, шаңды борандарды, мұздықтар мен көлдердің өзгеруін қадағалауға көмектеседі. Бұл география үшін ғана емес, бүкіл адамзат үшін маңызды: табиғи апаттардан ерте ескертеді және планетаны қорғауға көмектеседі.

Жауабы: ғарыштық түсірілімдер үлкен аумақты объективті көрсетеді, ауа райын болжауға, пайдалы қазбаларды іздеуге, өрттер мен шаңды борандарды бақылауға, табиғаттың өзгерісін қадағалауға көмектеседі.

№ 6

Тапсырма (шығармашылық). Жер бедерін зерттеу үшін аэросуреттер мен ғарыштық түсірілімдер жасау қажеттілігі туралы шағын анықтамалық құрастырыңдар. Орындалған тапсырмаларды талқылап, бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Анықтамалық — дәлелдері бар, артық сөзсіз 4–5 қысқа жол.

Жауап үлгісі.

1. Суреттер бірден орасан зор аумақты көрсетеді.
2. Олар арқылы көлдердің, мұздықтардың және ормандардың қалай өзгеретінін көреміз: әртүрлі жылдардағы суреттерді салыстырамыз.
3. Олар пайдалы қазбаларды табуға көмектеседі, өрттер мен шаңды борандарды қадағалайды.
4. Суреттер қоры жоғалмайды және барлық ғалымдарға қолжетімді.
5. Мысал: әртүрлі жылдардағы суреттерден Арал теңізінің қалай кішіреюін көруге болады.

Жауабы: мысалдары бар 4–5 дәлелден тұратын шағын анықтамалық; оның айқындығы мен пайдасына қарап бағалауға болады.

Жадынама

• Географ деректерді бірнеше дереккөзден салыстырады.
• Карталар — негізгі картографиялық дереккөз, суреттер жоғарыдан объективті бейне береді.
• Деректер компьютерлік қорларда жиналады.

Шағын тест