§ 5. Тәжірибелер, бақылаулар және географиядағы графикалық әдістер

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 1 бөлім: Географиялық зерттеу әдістері. 19–22-беттер.

Нені үйренесің

• Географияда тәжірибе не үшін керек екенін және оның бақылаудан немен ерекшеленетінін түсіндіруді.
• Тау жыныстарымен және желмен қарапайым тәжірибелер жасап, қорытынды шығаруды.
• «Ауа райының күнтізбесін» жүргізуді және ол үшін қандай құралдар керек екенін білуді.
• Тәжірибе мен бақылау нәтижелерін график түрінде көрсетуді.

Ой қозғау

• Табиғи нысандарды зерттеу барысында қандай тәжірибелер жасауға болады? Жыныстарды қыздыруға, олардың суды қалай өткізетінін тексеруге, желдің құмды қалай жылжытатынын бақылауға, тұздарды ерітіп, кристалл өсіруге болады.
• Тәжірибе бақылаудан немен ерекшеленеді? Тәжірибеде жағдайды өзің жасап, не болатынын қарайсың. Бақылауда ештеңені өзгертпейсің, тек мұқият қарап, жазып отырасың.

💡 «Тәжірибе» сөзі «байқап көру» дегенді білдіреді. Ғалым табиғатқа сұрақ қойып, оның не жауап беретінін күтеді.

Тақырыпты талдаймыз

Тәжірибелер: табиғатқа қойылған сұрақ

Тәжірибе жасау ұзақ уақытты қажет ететіндіктен, үйірмеде, факультатив сабақтарында жасалғаны дұрыс. Мектепте география кабинетінде қандай тәжірибелер жүргізуге болады және оларды жүргізу үшін қандай жабдықтар қажет? Қажетті құралдар: үнтақтағыш ыдыс (ступка), өлшегіш стақан, өлшегіш цилиндр, колба, спиртті шам. «Литосфера» бөлімі бойынша берілген тәжірибелердің барлығы мұғалімнің қатысуымен жүргізіледі. Төменде төрт тәжірибе берілген.

1-тәжірибе. Минералдар және оның қасиеттері. Құрал-жабдықтар: шыны немесе тау хрусталі, парафин немесе гипстің кристалы, ине, спиртті шам. Шынының сынығына және тау хрусталінің қырларына парафин жақ. Қыздырылған инемен парафинді түртіп көр. Шынының біршама жақсы қызған бөлігі парафиннен ажырайды, яғни парафин балқиды. Шыныда парафин дөңгелек, кристалда эллипс тәрізді пішінде балқиды. Шыны мен кристалдың жылуды әртүрлі өткізетінін көресің.

📌 Аморфты денелерде (мысалы, шыныда) жылудың таралуы біркелкі, ал кристалды денелерде (мысалы, кварцта) әртүрлі бағытта әр алуан жылдамдықта таралады.

Кристалдардың табиғи жолмен қырланатынын білу үшін мыс купоросының немесе кварцтың қаныққан ерітіндісінен үйде кристалл шығарып көр. Тәжірибенің қорытындысын дәптеріңе жаз.

2-тәжірибе. Тау жыныстарының су өткізгіштігі. Құрал-жабдықтар мен материалдар: 4 бірдей түбі біркелкі кесілген 0,5 л пластик бөтелке, дәке, жіп, сазбалшық, ірі және ұсақ құм, сазды құм. Бірінші түтіктің төменгі жағын дәкемен орап таста. Түтікшелерді ретімен көлемі 3/4 бөлігіне толтыр: біріншісіне — ұнтақталған және құрғатылған сазбалшық; екіншісіне — ұсақ құм; үшіншісіне — ірі құм; төртіншісіне — құм мен сазбалшық қоспасын (20 % саздан және 70 % ірі құмнан тұратын қоспа). Түтікшелерді штативке қыстырып қой да, бір мезгілде үстіне су құй. Әрбір түтіктің астына бос ыдыс қой. Жоғары жағынан құйылған су осы ыдыстарға келіп құйылады.

3-тәжірибе. Жел және оның әрекеті. Құрал-жабдықтар: құм салынған жәшік, кішігірім желдеткіш. Желдеткіштің көмегімен құмның бетінде кішігірім жер бедерін жасауға тырысып көр. Ол үшін желдеткіштің бағытын арасында өзгертіп отыру керек. Пайда болған жер бедерінің суретін дәптеріңе түсір.

4-тәжірибе. Күн сәулесі арқылы әртүрлі тау жыныстарының қызуын анықтау. Тәжірибені жүргізу үшін күннің көзі жақсы түсетін жерге әртүрлі тау жыныстарының үлгісін жайып таста. Олардың үстіне металл үгінділерін төгіп, оған термометрдің шарығын батыр. Бір сағаттан кейін температурасын өлшеп, бірнеше күн бақылау жасап, әртүрлі тау жыныстарының температурасын өлшеп отыр. Алынған деректерді графикке түсір.

Ауа райын бақылау: оқу жұмысының ерекше формасы

Жұмыстың ерекшелігі: алғашқы кезеңде сыныпта қажетті құралдардың (термометр, барометр, желбағар) түрлерімен танысамыз. Негізгі жұмыстың орындалу кезеңі табиғи ортада жүреді. Бүкіл сынып болып ауа райының негізгі құбылыстарымен және оған қалай бақылау жасау керектігімен танысамыз. Ол деректерді «Ауа райының күнтізбесіне» жазып қоямыз. Кейіннен бұл жұмысты өз беттеріңше үйде орындап, аяқтауларыңа болады. Сонымен бірге өздерің тұратын елді мекенде метеорологиялық стансы бар болса, соған барып, метеорологтардың жұмысымен танысыңдар.

Не керек болады:

• далалық термометр: кәдімгі үй термометрін терезенің сыртқы жақтауына, солтүстікке қаратып орнатып қоямыз (сонда оған күн сәулесі түспейді);
• барометр-анероид: қысымды өлшейді, мектептің география кабинетінде болуы керек;
• желбағар: желдің бағытын көрсетеді; оны табу ең қиыны. Егер мектеп ауласында арнайы метеорологиялық алаң болмаса, желдің бағыты және күші туралы деректерді теледидар, интернет ақпараттарынан алуға болады;
• көз: бұлттардың түрі және бұлттану көрсеткішін, фенологиялық деректерді визуалды (қарапайым көзбен мөлшерлеу) түрде анықтаймыз.

Ауа райының күнделігі: ауа райы элементтері мен құбылыстары туралы шартты белгілер, ауа райының түрлері жайлы деректер дәптерде және «Қосымшада» беріледі.

График: сандар суретке айналады

Тәжірибелер мен бақылаулар сандар бағанын береді. Заңдылықты көру үшін сандарды сызықпен сызады. Бұл — график. Мысалы, жыныс қалай қызады: күн неғұрлым ұзақ тұрса, сызық соғұрлым жоғары көтеріледі, одан кейін төмендейді. Бір күндегі екі жыныс үшін шартты мысал.

Графиктен бірден көрінеді: қара жыныс күштірек қызады және ең жоғары температураға шамамен сағат 13-те жетеді. Мұндай нәтиже күтілетін жай: қара түс күн сәулесін көбірек сіңіреді.

⚠️ Жиі кететін қате. Термометрді күнге немесе батареяның қасына іліп қояды. Сонда ол ауа температурасын емес, құралдың өз температурасын көрсетеді. Термометрді көлеңкеде, шамамен екі метр биіктікте ұстау керек.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланы бір апта бойы бір мезгілде температураны жазып отыруға шақырыңыздар. Содан кейін бірге график сызыңыздар: бұл нағыз зерттеу жұмысы.

🌟 Қазақстанда ауа райын Астанадан Алатаудағы биік тау бекеттеріне дейінгі жүздеген метеостансада жазады. Сол құралдар сенің үйіңде де бар: солтүстікке қараған терезе, термометр және дәптер.

Өзіңді тексер

• Тәжірибе не үшін керек? Ол болжамдарды тексереді: жағдай жасап, жыныстың, судың немесе ауаның өзін қалай ұстайтынын көруге болады. Тәжірибе нақты білім мен заңдылықтар береді.
• Ауа райын бақылау үшін қандай жабдық керек? Термометр, барометр-анероид, желбағар (немесе ауа райы қосымшасы), сонымен қатар «Ауа райының күнтізбесі».
• Табиғатта қандай бақылаулар жүргізуге болады? Ауа райын, өзен мен көлді, қар мен мұздықты, өсімдіктердің өсуін, жел мен жер бедерін бақылауға болады.
• Су өткізгіштік тәжірибесі нені дәлелдейді? Әртүрлі жыныстар суды әртүрлі өткізетінін: құм тез, сазбалшық әрең өткізеді.
• Графиктерді не үшін салады? Шаманың қалай өзгеретінін көру үшін: өсуі, төмендеуі, ең жоғары мәндері және заңдылығы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тәжірибе жасаудың қандай маңызы бар?

Қалай ойлаймыз. Ойлан: ғалым тәжірибеден оқудан алмайтын нені алады?

Жауап үлгісі. Тәжірибе тексеруге болатын білім береді. Біз жағдайды өзіміз жасаймыз, бір нәрсені өзгертіп, не өзгергенін қараймыз, сондықтан себептерін түсінеміз. Тәжірибені қайталап, тексеруге болады, ал зертханада табиғатта мыңдаған жыл созылатын немесе қауіпті нәрсені, мысалы жер сілкінісін немесе жанартауды кішірейтілген түрде зерттеуге болады.

Жауабы: тәжірибе болжамдарды тексереді, құбылыстардың себебін түсінуге және сенімді деректер алуға көмектеседі.

№ 2

Ауа райын бақылау үшін қандай құралдар қажет? Әрқайсысының қолдану мақсаты туралы айтыңдар.

Қалай ойлаймыз. Ауа райының төрт шамасын еске түсір: температура, қысым, жел, бұлт.

Шешуі.

Жауабы: термометр, барометр-анероид, желбағар және «Ауа райының күнтізбесі» (құралдар болмаса — ауа райы қосымшасы).

№ 3

Табиғат аясында тағы қандай бақылау жұмысын жасауға болады? Оның мақсаттары қандай?

Қалай ойлаймыз. Бірнеше нысанды таңда да, әрқайсысын не үшін бақылайтынын айт.

Шешуі.

1. Ауа райын — болжам мен климат үшін деректер жинау.
2. Мұздықты — ол еріп жатыр ма, әлде өсіп жатыр ма, соны білу (Іле Алатауында мұндай бақылаулар ондаған жылдан бері жүріп келеді).
3. Өзенді — су деңгейін білу және тасқынды уақытында байқау.
4. Өсімдіктерді — маусымның гүлденуге және өсуге әсерін түсіну.

Жауабы: ауа райын, суды, мұздықтарды, өсімдіктерді бақылайды. Мақсаты — табиғаттың күйі мен өзгерістері туралы деректер алып, қорытынды немесе болжам жасау.

№ 4

«Тау жыныстарының су өткізгіштігі» тәжірибесі нені дәлелдейді?

Қалай ойлаймыз. Төрт бөтелкедегі судың сіңу уақытын салыстыр.

Шешуі. Ең жылдам нәтижені ірі құм береді: түйірлердің арасында үлкен бос орын бар. Ұсақ құм баяуырақ, құм мен сазбалшық қоспасы одан да баяу, ал сазбалшық суды ең нашар өткізеді, өйткені оның бөлшектері өте ұсақ және тығыз орналасқан.

Жауабы: тәжірибе су өткізгіштіктің жыныс бөлшектерінің мөлшеріне байланысты екенін дәлелдейді: құм суды жақсы өткізеді, сазбалшық дерлік өткізбейді (сондықтан сазбалшық су өткізбейтін қабат болып табылады, ал құмдарда жерасты сулары түзіледі).

№ 5

«Біз географиялық алаңдамыз» деген рөлдік ойындар құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Рөлдерді бөліп, әрқайсысы не істейтінін ойлап тап.

Жауап үлгісі. Метеоролог: «Температура +17°, қысым 1015 гПа». Бақылаушы: «Бұлт аз, жел солтүстік, әлсіз». Хатшы «Ауа райының күнтізбесіне» жазады. Бастық: «Қысым өсіп жатыр, демек, ашық ауа райы болады». Соңында бәрі не болғанын талқылайды.

Жауабы: рөлдері, өлшемдері, жазбасы және қорытындысы бар сценарий.

№ 6

География сабағында қолданылып жүрген графикалық әдістердің біріне, оның маңыздылығына баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әдісті таңда (мысалы, график) да, жауап бер: ол нені көрсетеді, кестеден немен ыңғайлы, қайда қолданылады.

Жауап үлгісі. Әдіс: график. Ол сандар кестесін сызыққа айналдырады, сонда заңдылық бірден көрінеді. Мысалы, айлар бойынша температура графигінен қыста Астанада Алматыға қарағанда айтарлықтай суық екені көрінеді (қаңтарда шамамен −14° пен −4°), нақты сандарды есіңде сақтамасаң да. График салыстыруға, ең үлкен және ең кіші мәндерді табуға, болжам жасауға көмектеседі. Кемшілігі: нақты сандарды кестеден алған дұрыс.

Жауабы: график деректерді көрнекі етеді, заңдылықтарды табуға және мәндерді салыстыруға көмектеседі; онсыз үрдістерді көру қиын.

Жадынама

• Тәжірибе «егер... болса, не болады?» деген сұраққа жауап береді.
• Бақылау үшін термометр, барометр, желбағар және күнтізбе керек.
• График заңдылықты көрсетеді: өсу, төмендеу, ең жоғары мән.

Шағын тест