§ 41. «Биосфера» және «Табиғи-аумақтық кешендер» тақырыбы бойынша меңгерілген сабақты бекіту және қорыту
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 174–176-беттер.
Нені қайталаймыз
Физикалық география бөлімі аяқталды: биосферадан және топырақтан бастап табиғи белдеулер мен адамға дейін. Енді бәрін бір жерге жинайық. Бұл параграфта төрт тапсырма бар: кластер, талқылау, кесте және таныстырылым. Оқулықта жауап жоқ, сондықтан төменде өз жұмысыңды салыстыруға болатын дайын үлгілер беріледі.
| Ұғым | Бұл не |
|---|---|
| Биосфера | Жердің тіршілік бар қабығы: атмосфераның төменгі бөлігі, бүкіл гидросфера және литосфераның жоғарғы бөлігі |
| Топырақ | құрлықтың борпылдақ құнарлы қабаты, онда қарашірік, су, ауа және организмдер бар |
| Қарашірік (гумус) | топырақтың қара органикалық заты, құнарлылық соған байланысты |
| Табиғи-аумақтық кешен (ТАК) | рельефі, климаты, сулары, топырағы және тірі организмдері ортақ, бір-бірімен тығыз байланысқан жер бетінің телімі |
| Табиғи белдеу | климаты, топырағы және өсімдігі ортақ ірі ТАК (орманды дала, дала, шөлейт, шөл) |
| Антропогендік әсер | адамның табиғатқа әсері |
| Топырақтың тозуы | құнарлылықтың жоғалуы: эрозия, тұздану, ластану, шөлейттену |
💡 Бүкіл бөлімнен бір ой есіңде қалса, ол мынау болсын: ТАК-та бәрі байланысты. Орманды алып таста, сонда топырақ, су, жануарлар, одан кейін адамдардың өмірі де өзгереді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
1-тапсырма. §36 тақырыптың мәтінін, суретін және «Дүниежүзінің топырақ картасын» пайдаланып, «Дүниежүзінің және Қазақстанның топырақ ресурстарының экологиялық проблемасы» туралы кластер құрыңдар. Орындаған жұмыстарыңды қорғаңдар. Бір-біріңнің жұмыстарыңды бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Кластер — «өрмекші»: ортада тақырып, одан проблема-тармақтар тарайды, ал әр тармақтан себептер, мысалдар мен шешу жолдары шығады. Алдымен 4–5 басты проблеманы тап, содан кейін оларға дүниежүзінен және Қазақстаннан мысал таңда.
Жауап үлгісі.
| Проблема | Себебі | Дүниежүзіндегі мысал | Қазақстандағы мысал | Қалай шешеміз |
|---|---|---|---|---|
| Эрозия (шайылу және ұшу) | беткейлер мен орманы жоқ жазықтарды жырту, жел мен нөсер | 1930-жылдары АҚШ жазықтарындағы шаңды дауылдар | 1950-жылдары тың жерді жыртқаннан кейінгі шаңды дауылдар | орман жолақтары, аударусыз жырту, беткейлерді шөппен көмкеру |
| Тұздану | тұздар бетке көтерілетін дұрыс емес суару | құрғақ елдердегі өзен атыраптары | Арал маңы, оңтүстіктің суармалы жерлері | дренаж, шаю, тамшылатып суару |
| Шөлейттену | шектен тыс мал жаю, кесу, судың жетіспеуі | Африкадағы Сахель | Аралдың құрғаған табаны (Аралқұм шөлі) | жаюды реттеу, сексеуіл мен бұта отырғызу |
| Ластану | мұнай өнімдері, ауыр металдар, пестицидтер, радиация | ірі зауыттар мен шахталар төңірегіндегі жерлер | Семей полигоны төңірегіндегі жерлер (1991 ж. жабылған), мұнай төгілуі | рекультивация, тазарту, шығарындыларды бақылау |
| Қарашіріктің жоғалуы | тыңайтқышсыз және ауыспалы егіссіз тұтас жырту | әлемнің ескі егіншілік аудандары | Қазақстанның солтүстік қара топырақтары | ауыспалы егіс, органикалық тыңайтқыш, аз өңдеу |
🌟 ФАО мамандарының бағалауы бойынша, дүниежүзі топырағының шамамен үштен бірі белгілі дәрежеде тозған. Сондықтан әлемде топырақты адам өмірі ауқымында қалпына келмейтін ресурс деп санайды.
Жауабы: 5 тармағы (эрозия, тұздану, шөлейттену, ластану, қарашірік жоғалуы) бар, себептері, мысалдары және шешу жолдары көрсетілген кластер, кестедегідей.
№ 2
2-тапсырма. §35. «Топырақ және оның құрамы мен құрылымы» тақырыбын, «Дүниежүзінің топырақ картасын» және «Қазақстанның топырақ картасын» пайдаланып, топырақтың құнарлылығын оңтүстікке барған сайын неге өзгеріске ұшырайтынын топта талқылаңдар. Бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Картадан солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ түрлерінің қалай ауысатынын көр. Содан кейін климатты қара: оңтүстікке қарай ыстық және құрғақ болады, ал өсімдік азаяды. Өсімдік аз болса, топыраққа түсетін қалдық та аз, яғни қарашірік те аз.
Жауап үлгісі. Солтүстіктен оңтүстікке қарай жылу көбейіп, жауын-шашын азаяды. Далалы белдеуде шөп қалың өседі, жыл сайын көп қалдық қалдырады, сондықтан қара топырақта қарашірік көп және ол ең құнарлы. Шөлейт пен шөлге қарай өсімдік сирек болады, қалдық аз түседі, ыстықта қарашірік тез ыдырайды, сондықтан топырақ кедейленеді. Оның үстіне құрғақ жерде тұздар жиналады. Сондықтан құнарлылық оңтүстікке қарай төмендейді.
💡 Қарашірік — өсімдікке арналған қоректің «қоймасы». Қазақстанның солтүстігіндегі қара топырақта ол көп, оңтүстіктегі сұр топырақта (шөлдерге жақын) айтарлықтай аз, ал шөлейттің ашық қоңыр топырағында небәрі 2–3% шамасында.
Бағалау. Топта тексер: топырақ түрлерінің ретін картадан дұрыс көрсетіп тұрмыз ба; климатты себеп ретінде атадық па; қарашіріктің рөлін түсіндірдік пе.
Жауабы: оңтүстікке қарай климат құрғақ әрі ыстық болады, өсімдік пен қарашірік азаяды, сондықтан топырақ құнарлылығы төмендейді.
№ 3
3-тапсырма. «Топырақ зерттеушілері» тақырыбында кесте құр. Өзіңді бағала.
Қалай ойлаймыз. Топырақ туралы ғылымды құрған ғалымдарды тауып, әрқайсысы не ашқанын қысқаша жазу керек. 4–5 жол жеткілікті.
Жауап үлгісі.
| Ғалым | Өмір сүрген жылдары | Қосқан үлесі |
|---|---|---|
| Василий Васильевич Докучаев | 1846–1903 | топырақтану ғылымының негізін салушы; «Орыс қара топырағы» кітабы (1883); топырақ түзуші факторларды атады: климат, тау жыныстары, жер бедері, организмдер, уақыт; табиғи белдеулер туралы ілім |
| Павел Андреевич Костычев | 1845–1895 | қара топырақты, қарашіріктің рөлін, топырақ өңдеуді, құрғақшылықпен күресті зерттеді |
| Николай Михайлович Сибирцев | 1860–1900 | Докучаевтың ісін жалғастырды, топырақтың алғашқы оқу жіктемесін жасады |
| Константин Дмитриевич Глинка | 1867–1927 | топырақтану бойынша алғашқы оқулықты жазды, Ресей мен Азия топырағын, оның ішінде далаларды зерттеді |
| Василий Робертович Вильямс | 1863–1939 | топырақ түзілу туралы ілімді және егіншіліктің шөптесін-егістік жүйесін әзірледі |
🌟 Докучаев топырақты өз алдына табиғи дене ретінде «ашты» деуге болады. Оған дейін оны тау жынысының жай ғана үстіңгі қабаты деп санаған.
Өзін-өзі бағалау. Үш сұрақ бойынша тексер: әр ғалымның жылы мен үлесі бар ма; оның басты идеясы дұрыс аталған ба; 4–5 жолға сыйдым ба. Бәріне «иә» болса, жұмыс толық орындалған.
Жауабы: топырақтану ғылымына 4–5 ғалым (Докучаев, Костычев, Сибирцев, Глинка, Вильямс), олардың өмір сүрген жылдары мен қосқан үлесі көрсетілген кесте.
№ 4
4-тапсырма. Топта өз аймағыңның (қала, ауыл) табиғи-аумақтық кешендердің өзгеруі туралы таныстырылым жасаңдар (5–6 слайд). Таныстырылымның жоспары: 1. Табиғи-аумақтық кешеннің географиялық жағдайы (қала, ауыл). 2. Жер бедері. 3. Аумақты ауылшаруашылығына пайдаланудың климаттық жағдайлары. 4. Топырағы. 5. Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі. 6. Экологиялық жағдайы. Аяқталған жұмысты көрсету, талқылау және бағалау.
Қалай ойлаймыз. Жоспардың әр тармағына бір слайд келеді. Әр слайдқа бір карта немесе сурет, үш-төрт факт және жазу керек. Үлгі Ақмола облысының мысалымен жасалған: сен өз өңіріңді қой.
Жауап үлгісі (Ақмола облысы).
- Орны. Қазақстанның солтүстік-орталығы, дала белдеуі және орманды дала; орталығы — Көкшетау; жанында астана — Астана.
- Жер бедері. Сарыарқаның ұсақ шоқылы жазығы, солтүстігінде Көкшетау қыраты (Бурабай) жартастары мен көлдерімен.
- Климаты. Қатаң континенттік: қысы суық (қаңтар шамамен −15 °C), жазы жылы немесе ыстық (шілде шамамен +20 °C), жауын-шашын аз (шамамен 300–400 мм), сондықтан мұнда негізінен дәнді дақылдар өсіреді.
- Топырағы. Қара топырақ және қара қоңыр топырақ: елдегі ең құнарлы, бірақ жел эрозиясына ұшырайды.
- Өсімдіктер мен жануарлар. Қау далалары, қайың шоқтары, қарағайлы ормандар; киік, дала бүркіті, қасқыр, суыр; қорғалатын аумақтар: Бурабай, Қорғалжың қорығы.
- Проблемалар. Тың жерді жырту және жел эрозиясы, көл деңгейінің төмендеуі, қарағайлы ормандардағы өрттер; шешімдер: орман жолақтары, топырақты ұқыпты өңдеу, демалысты бақылау.
Жауабы: жоспар бойынша 6 слайдтан тұратын таныстырылым: орны, жер бедері, климаты, топырағы, өсімдіктер мен жануарлар, проблемалар мен шешімдер; үлгісі жоғарыда Ақмола облысы үшін.
Жадынама
- Топырақ өте баяу түзіледі, ал тез жоғалады.
- Оңтүстікке қарай климат құрғақ әрі ыстық болады, қарашірік және құнарлылық азаяды.
- Әр ТАК-ты біртұтас жүйе ретінде қорғау керек: жер бедерін, суды, топырақты, тіршілікті.