§§ 42–43. Дүниежүзі халықтарының тілдік семьясы мен топтары

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 4 бөлім: Әлеуметтік география. 176–183-беттер.

Нені үйренесің

• Тілдік семья мен тіл тобы дегеніміз не екенін және тіл арқылы халықтардың туыстығын қалай анықтайтынын түсіндіруді.
• Ең ірі семьяларды (үнді-еуропалық, қытай-тибет, алтай) атауды және оларға кіретін халықтарға мысал келтіруді.
• «Ұлт», «халық», «этнос» ұғымдарын ажыратуды.
• Қазақстанда қандай халықтар тұратынын, олардың қайда қоныстанғанын және неге солай екенін айтуды.

Ой қозғау

• Біздің елімізде қандай халықтар тұрады? Қазақтар ең көп, содан кейін орыстар, өзбектер, ұйғырлар, украиндер, татарлар, немістер, түріктер, әзербайжандар, кәрістер. Елде барлығы жүзден астам этнос бар.
• Ал сенің өңіріңде ше? Көрші-қолаңды, сыныптастарыңды ойла. Оңтүстікте өзбектер мен ұйғырлар көбірек, солтүстік пен шығыста орыстар, украиндер, немістер көрінеді, ал үлкен қалаларда (Астана, Алматы) бүкіл ұлттың өкілдері дерлік тұрады.

💡 Тіл — халықтың төлқұжаты сияқты: ол арқылы адамның қайдан шыққанын, алыс ата-бабасы кім екенін көруге болады. Бірақ төменде көретініңдей, кейде «төлқұжат» пен шежіре бір-біріне сәйкес келмейді.

Тақырыпты талдаймыз

Адамдарға неге осыншама тіл керек

Тіл адамдарға сөйлесу, білімді сақтау және оны балаларға жеткізу үшін керек. Ғалымдар сөз адамда өте ертеде, шамамен 100 мың жыл бұрын пайда болған деп есептейді. Алғашқы адамдар жер бетіне шашырап, шағын топтарда өмір сүргенде, әр топтың сөзі өзінше өзгерген. Тілдердің әртүрлілігі осылай пайда болды.

📕 Оқулықта әлемде 4–5 мың тіл бар делінген, ал қазіргі есептеулер бойынша олар шамамен 7 мыңға жуық (мысалы, Ethnologue каталогында шамамен 7100 тіл аталады): ғалымдар жеке тілді диалектіден әртүрлі ажыратады, әрі тізімді үнемі нақтылап отырады.

Тілдің бірлігі — бір адамды екіншісінен ерекшелейтін басты белгі саналады. Бір ғана тіл қолданатын елдер сирек (Жапония, Армения), ал 100-ден астам тіл қолданылатын елдер де бар (Үндістан, Ресей). Екітілді елдерге Бельгия мен Канада жатады.

Тілдер тірі және өлі болып бөлінеді. Ежелгі шумер, латын, ежелгі грек, санскрит, ежелгі славян тілдері — қолданыстан шыққан тілдер. Тірі тілдердің ішінде балалық шақта меңгерілген тіл ана тілі деп аталады. Латын тілі баяғыда «өліп» қалса да, ол қазіргі роман тілдерінің (итальян, испан, француз, португал) арғы тегі.

🌟 Ежелгі скиф-сармат және ғұндар тілі де өлі тілдер қатарына жатады. Тіл — тек қоғамда ғана болатын әлеуметтік құбылыс.

Тіл мен халық әрқашан бір емес

Бір тілді әртүрлі халықтар ана тілі ретінде қолдана алады: ағылшын тілінде ағылшындар, америкалықтар, аустралиялықтар, жаңазеландиялықтар сөйлейді. Испан тілінде Латын Америкасы тұрғындарының көпшілігі сөйлейді. Керісінше де болады: халық бір кездері жаулап алу, қоныс аудару немесе билік ауысуы салдарынан тілін өзгерткен.

⚠️ Жиі кететін қате. Тіл мен шығу тегі әрқашан сәйкес келеді деп ойлау. Адам ағылшынша сөйлесе, оның ата-бабасы Англияда тұрған деген сөз емес. Тіл тілдердің туыстығын көрсетеді, ал адамдардың қандас туыстығын міндетті түрде көрсетпейді.

Семья, топ, тармақ

Тілдерді сөздері мен грамматикасы бойынша салыстырады, анатомдар қаңқаларды салыстыратыны сияқты. Туыс тілдерді тілдік семьяға біріктіреді. Семьяның ішінде тіл топтары болады, ал олардың кейбірі шағын топтарға бөлінеді. Мысалы, славян тілдері (орыс, украин, поляк, чех) үнді-еуропалық семьяның бір тобын құрайды: славяндар бір-бірін әрдайым түсіне бермесе де, туыстығын сезінеді.

Тіл білімінің мамандары дүниежүзі тілдерінің 96%-ына жуығын қамтитын тілдік семьялар бар дейді. Сонымен бірге ешбір топқа кірмейтін «жалғыз» тілдер де бар: кет, баск, айн тілдері.

Үш ірі семья

Үнді-еуропалық семья әлемде ең көп таралған тілдік семьялардың бірі, ол дүниежүзі халқының шамамен 45%-ын қамтиды. Ғалымдар оның құрылуын қола дәуіріне жатқызады. Оған славян, балтық, герман, кельт, роман, парсы (иран), үнді-араб тілдері кіреді. Бұл семьяның көпшілігі Еуропада, Иран мен Ауғанстанда, Оңтүстік Үндістан субконтинентінде, Америка елдерінің басым бөлігінде, Аустралия мен Жаңа Зеландияда өмір сүреді.

Қытай-тибет семьясы: қытай тобы (қытайлар және хуэй халқы) мен тибет-бирман тобы (тибеттер, бирмандар, канаури, карен, неварлар т.б.). Дүниежүзіндегі ең көп халық — қытайлар осы семьяға жатады.

Алтай семьясы біз үшін ерекше, өйткені оған қазақ тілі кіреді. Қазақстанның мемлекеттік тілі — қазақ тілі, ол алтай тілдер семьясына кіретін түркі тілдер тобына жатады. Түркі тілдерінде түрік, өзбек, қырғыз, түрікмен, әзербайжан, татар, башқұрт т.б. ұлт өкілдері — барлығы 250 млн-нан астам адам сөйлейді. Алтай семьясының топтары:

🌟 Қазақтар, өзбектер, қырғыздар, ұйғырлар мен татарлар түркі тілдері тобына жататын тілдерде сөйлейді. Сондықтан Қазақстанда Түркиядан немесе Өзбекстаннан келген қонақтың сөзінен таныс сөздерді оңай ести аласың.

Кім кім: этнос, ұлт, халық

📕 Оқулықта «Ұлт дегеніміз — рулық тайпалардың ыдырауы кезінде, жеке тайпалардан шыққан, қосалқы шаруашылыққа негізделген мықты экономикалық байланыстар мен біртұтас экономика пайда болғанға дейінгі адамдардың тарихи қалыптасқан қауымдастығы» деп жазылған. Бұл ұлттың емес, халықтықтың (орысша «народность», ұлыс) анықтамасы: оқулықта ұғымдар шатастырылған. Ұлт жаңа кезеңде, халықтық одан бұрын, тайпалардан қалыптасады.

💡 «Этнос» сөзі гректің тілінен келген, «халық» деген мағына береді. Ғылымға оны 1923 жылы ғалым С. М. Широкогоров енгізген. Ұғым ежелден белгілі болғанымен, ғылыми ортада бұл түсінік 1923 жылы пайда болды.

Қазақстан халықтары

Қазақстан көпэтносты: мұнда жүзден астам этностың өкілдері тұрады. Халықтың негізін қазақтар құрайды және мемлекетті қалыптастырушы этнос болып саналады. Қалған халықтардың өкілдері — Қазақстанға әртүрлі себептермен және белгілі бір тарихи кезеңдерде көшіп келген түрлі ұлттар мен этникалық топтар. 2024 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімет бойынша құрам мынадай.

Қазақстан халқының этникалық құрамының басты ерекшеліктерінің бірі — барлық этностар (14 этностың 13-і, белорустарды қоспағанда) біркелкі орналаспаған, әрқайсысының нақты тұратын ареалдары бар. Өзбектер мен ұйғырлар өздерінің басты этносы тұратын көршілес елдердің шегарасы маңына шоғырланған: өзбектер — Өзбекстанмен шекаралас оңтүстікте, ұйғырлар — Қытайға жақын оңтүстік-шығыста.

🌟 Қазақстанда 22 қыркүйекте Қазақстан халықтарының тілдері күні аталып өтеді (оны 1998 жылы ҚР Үкіметінің шешімімен жариялаған). Ал еліміздің барлық ұлтын біріктіретін Қазақстан халқы Ассамблеясы 1995 жылғы 1 наурызда құрылды.

Тіл, заң және бірлік

Қазақстан халқының бірегейлігі — ішкі саясаттың басты қағидасы: Қазақстан халқының біртұтастығы, ұлттардың толеранттылығы, ұлтаралық және дінаралық алауыздыққа жол бермеу. Қазақ тілі 1989 жылы мемлекеттік мәртебе алды. Қазақстан Республикасы Конституциясының 19-бабында «Әркімнің ана тілі мен төл мәдениетін пайдалануға, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдап алуға құқығы бар» деп жазылған. Сонымен қатар еліміздегі басқа ұлттар мен этностар өздерін Қазақстан халқының біртұтас ажырамас бөлігі ретінде сезінеді.

🌟 Біздің елімізде 1924–1929 жылдары араб алфавиті, ал 1929–1940 жылдары латын әрпі қолданылды. 1940 жылы қазақ жазуын орыс графикасына негізделген жаңа алфавитке (кириллицаға) аудару туралы заң қабылданды.

💡 ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев «Ана тілі» газетіне берген сұхбатында (2025 жылғы 3 қаңтар): «Қазақ тілінің бәсекеге қабілеті және оны үйренуге деген қызығушылық барынша артып келеді». Сонымен бірге ол: «Тіліміздің тұғырын нығайтамыз деп, оны басқа тілдерге, соның ішінде орыс тіліне қарсы қоймау керек», — деп атап көрсетті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан отбасыңызда және көршілеріңізде қандай тілдерде сөйлейтінін сұраңыз, содан кейін қазақша және басқа түркі тілінде бірдей естілетін бес сөзді бірге тауып көріңіз (мысалы, «су», «ат», «бас»). Тілдік семья дегеннің не екенін сезінудің ең жақсы жолы осы.

Өзіңді тексер

• Тілдік семья тілдік топтан немен ерекшеленеді? Семья үлкенірек: оған ортақ алыс тегі бар барлық туыс тілдер кіреді. Топ — семьяның бір бөлігі, мұнда тілдер бір-біріне жақынырақ, мысалы, үнді-еуропалық семьядағы славян тобы.
• Неге тіл әрқашан халықтың шығу тегін көрсете бермейді? Халық қоныс аударуға, жаулап алуға және мемлекеттегі өзгерістерге байланысты тілін ауыстыруы мүмкін. Сондықтан тіл мен этникалық шығу тегі бір нәрсе емес.
• Қазақтар, өзбектер және татарлар қай топқа жатады? Алтай семьясының түркі тобына.
• «Ұлт» пен «ұлты» арасында қандай айырмашылық бар? Ұлт — ортақ аумағы, тілі және дәстүрлері бар адамдар қауымдастығы. Ұлты — адамның құжаттарда жазылатын этностық тиесілілігі.
• Қазақстанда саны жағынан екінші және үшінші этностар қандай? Орыстар (18,47%) мен өзбектер (3,29%).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Ұлт», «халық», «этнос», «тіл» ұғымдарына анықтама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр сөзге «бұл қандай қауымдастық және оны не біріктіреді» деген сұраққа жауап бер.

Жауап үлгісі. Тіл адамдарға сөйлесу үшін және білімді жеткізу үшін керек. Этнос — ортақ шығу тегі, тілі мен мәдениеті бар адамдардың тұрақты жиынтығы. Ұлт — бір аумақта тұратын, ортақ тілі мен дәстүрлері бар адамдар қауымдастығы, ол жаңа кезеңде қалыптасады. Халық — бір мемлекеттің тұрғындарын біріктіретін тарихи қауымдастық, мысалы, Қазақстан халқы.

Жауабы: анықтамалар жоғарыда берілген.

№ 2

Дүниежүзінде ең көп таралған тілдік семьяны атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Оның халықтары қанша құрлықта тұратынын және олар әлем халқының қандай үлесін құрайтынын еске түсір.

Шешуі. Үнді-еуропалық семья Еуропада, Азияда, Америкада, Аустралияда тараған: оның көпшілігі Еуропада, Иран мен Ауғанстанда, Оңтүстік Үндістан субконтинентінде, Америкада, Аустралия мен Жаңа Зеландияда тұрады. Бұл семья тілдерінде жер тұрғындарының шамамен 45%-ы сөйлейді.

Жауабы: үнді-еуропалық.

№ 3

Мәтіндегі ақпаратты қолдана отырып, Қазақстандағы этностардың орналасуына мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен қай халықтың қайда шоғырланғанын тауып, картамен салыстыр: Қазақстанның бұл бөлігі қай елмен шекаралас.

Шешуі.

Жауабы: барлық дерлік ірі этностар шоғырланып тұрады: өзбектер оңтүстікте, ұйғырлар оңтүстік-шығыста, славян халықтары мен немістер негізінен солтүстік пен шығыста.

№ 4

Қазақстанның физикалық картасын қолданып, еліміздегі этностардың таралуын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Картадан жазықтарды, таулар мен өзендерді, шекараларды тап та, адамдарды не тартқанын ойла: егістік, жайылым, су.

Шешуі.

1. Еліміздің солтүстігі — қара топырақты және қара қоңыр топырақты дала. Ол егін егуге жарайды, сондықтан мұнда егінші халықтар — орыстар, украиндер, немістер қоныстанған.
2. Сырдария аңғары мен Тянь-Шань бөктері бар оңтүстік жылы, мұнда егістерді ертеден суарған. Мұнда өзбектер мен қазақтар баяғыдан тұрады. Өзбекстанмен шекара жақын.
3. Оңтүстік-шығыстағы Жетісу мен Іле Алатауының бөктерлері Қытайға жақын. Сондықтан Алматы облысында ұйғырлар көп.
4. Батыс шөлдері (Маңғыстау) малшыларға лайық, сондықтан мұнда негізгі халық — қазақтар.
5. Ірі қалалар (Алматы, Астана, Шымкент) адамдарды жұмысымен тартады, сондықтан онда барлық дерлік этностың өкілдері тұрады.

Жауабы: этностар табиғатқа (солтүстіктің құнарлы жазықтарына, оңтүстіктің оазистеріне, тау бөктерлеріне) және халықтың өз отанымен шекаралас болуына қарай орналасқан.

№ 5

Мәтінді және қосымша ақпараттарды, интернет-ресурстарды пайдаланып, Қазақстандағы этностар туралы мәліметтермен қорытындылаңдар.

Қалай ойлаймыз. Шағын конспект дәптердің жарты бетіне сыйсын: 5–6 қысқа тармақ.

Жауап үлгісі.

• Қазақстан көпэтносты: жүзден астам этностың өкілдері тұрады.
• Қазақтар — мемлекетті қалыптастырушы этнос, олар 69,03%; орыстар — 18,47%; өзбектер — 3,29%; ұйғырлар — 1,5%.
• Қалғандар (украиндер, татарлар, немістер, түріктер, әзербайжандар, кәрістер) бірге шамамен 5%, ал басқа этностар тағы 2–3%.
• Көпшілік этностар шоғырланып орналасқан: өзбектер оңтүстікте, ұйғырлар оңтүстік-шығыста.
• Халықты Қазақстан халқы Ассамблеясы (1995 жылдан), ортақ заң және мемлекеттік қазақ тілі біріктіреді.
• 22 қыркүйекте елде Қазақстан халықтарының тілдері күні аталып өтеді.

Жауабы: конспект жоғарыда берілген. Тексеру: 100 − 69,03 − 18,47 = 12,5%.

№ 6

Қазақстанның дүниежүзіндегі толеранттылықты, дін және мәдениетаралық достастықты қамтамасыз етуіне қосқан үлесін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. 3–4 факт келтіріп, қорытынды жаса. Бағаны сөзбен қоюға болады: «үлкен», «айтарлықтай».

Жауап үлгісі. Қазақстан көптеген халық арасындағы бейбітшілікті сақтайды: елде жүзден астам этнос пен көптеген конфессия бар. Мұнда Қазақстан халқы Ассамблеясы жұмыс істейді. Конституция әркімнің ана тілін пайдалану құқығына кепілдік береді, ал 22 қыркүйекте Қазақстан халықтарының тілдері күні аталады. Сонымен қатар Астанада 2003 жылдан бері әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының съезі өтеді. Ірі саясаткерлер, зиялы қауым өкілдері, рухани жетекшілер және қоғамдық ұйымдардың өкілдері Қазақстанның діни және ұлтаралық келісімді нығайту тәжірибесіне жоғары баға береді. Менің қорытындым: үлес үлкен, себебі ел тек тату-тәтті өмір сүріп қана қоймайды, тәжірибесімен бөліседі.

Жауабы: үлес айтарлықтай: Қазақстан халқы Ассамблеясы, тілдік тең құқық, Астанадағы діндер диалогы және жүздеген этнос арасындағы бейбітшілік үлгісі.

№ 7

Параграф мәтінін, интернет ақпараттарын пайдаланып (таңдау бойынша), Қазақстанда тұратын этносқа зерттеу жүргізіп, төмендегі кестеге жазыңдар («Этностар», «Саны, %», «Ұлттық салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары»). Аяқталған жұмысты көрсету. Қорытынды. Таңдалған критерийлер бойынша талқылау және өзара бағалау.

Қалай ойлаймыз. Пайызды параграф мәтінінен ал, ал салт-дәстүрді интернеттен тап немесе таныстарыңнан сұра. Әр этнос үшін 1–2 жарқын дәстүр жеткілікті.

Шешуі.

Қорытынды. Қазақстан халықтары өз әдет-ғұрыптарын сақтайды және бірге тату өмір сүреді: Наурыз бен Сабантойда бір-біріне қонаққа барады.

Жауабы: кесте толтырылды; пайыздық мәндер 2024 жылдың 1 қаңтарындағы мәлімет бойынша.

№ 8

Шығармашылық тапсырма. Параграф мәтінін және интернет-ресурстардан қосымша мәліметтерді пайдаланып, әлем халықтарының тілдік байланысы мен этникалық шығу тегі арасындағы айырмашылықтың негізгі себебін анықтап, таныстырылым жаса. Өз жұмысыңды топ ішінде ұсынып, талқыла. Өзара бағалау.

Қалай ойлаймыз. «Басты себепке» жауап мәтінде бар: қоныстану мен өзгерістер тарихы. Мұны мысалмен көрсет.

Жауап үлгісі. Басты себеп: адамдар қоныстанып, араласты, ал тілдер сонымен бірге жеткізіліп, өзгерді. Халық басқа мемлекеттің билігіне түссе немесе қоныс аударса, бөтен тілге көшуі мүмкін. Сондықтан тіл тілдердің туыстығын көрсетеді, бірақ адамдардың туыстығын әрқашан көрсете бермейді. Жарқын мысал: латынамерикалықтар испанша сөйлейді, бірақ ата-бабалары үндістер, испандар және Африкадан келгендер.

Жауабы: себеп — қоныстану, халықтардың араласуы және тілдердің ауысуы сияқты тарихи процестерде.

Жадынама

• Тіл мен этникалық шығу тегі бір нәрсе емес.
• Ең ірі семьялар: үнді-еуропалық, қытай-тибет, алтай.
• Қазақ тілі алтай семьясының түркі тобына жатады.
• Қазақстан көпэтносты, көпшілік этностар шоғырланып тұрады.

Шағын тест