§ 44. Дүниежүзі халықтарының діни құрамы

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 4 бөлім: Әлеуметтік география. 183–186-беттер.

Нені үйренесің

• Дін дегеніміз не екенін және әлемдік діндердің ұлттық және рулық-тайпалық діндерден айырмашылығын түсіндіруді.
• Картадан христиан, ислам және буддизм қай жерлерде басым екенін табуды.
• Христиан дінінің үш бағытын және олар таралған елдерді атауды.
• Діни өмір мен діни бірлестіктердің зайырлы мемлекетте, мысалы Қазақстанда, қалай құрылатынын айтып беруді.

Ой қозғау

• Тарих сабағында қандай діндер туралы естідің? Мысалы, буддизм, христиан, ислам, иудаизм туралы, сондай-ақ түркілердің көк тәңіріне сенетін ежелгі діні (тәңіршілдік) және ежелгі гректер мен римдіктердің нанымдары туралы.
• Неге әр халықтың мерекесі әртүрлі? Өйткені әр халықтың өз тарихы, өз салт-дәстүрі және өз сенімі бар. Наурыз бен Рождество, Құрбан айт бір елде аталып өтеді, бірақ олардың тамыры әртүрлі.

💡 Бұл тақырып «кімнің діні жақсы» туралы емес. Бұл — география: белгілі бір дінді қанша адам, қай жерде ұстанады, неліктен солай болды және бұл елдердің өміріне қалай әсер етеді.

Тақырыпты талдаймыз

Дін дегеніміз не

Дін — қоғамдық сананың бір түрі (Құдайға деген сенімге негізделген түсінік). Көптеген адамдар үшін дін — тұрақталған көзқарастар жүйесі: ол идеалдар, ұстанымдар, дүниетаным рөлін атқарып, әлемнің жаратылуын, құрылысын түсіндіреді және адамның әлемдегі орнын анықтайды. Сондықтан дін күнделікті өмірге, мерекелерге, киімге, тағамға, мінез-құлық ережелеріне, мәдениетке, тіпті саясат пен халық санының өсуіне әсер етеді.

Дінге сенбейтін адамдар да бар. Олар — атеизмді жақтаушылар. Әртүрлі бағалау бойынша олар Жер шарындағы адамдардың 20–30%-ын құрайды. Дінге сенбейтін атеистердің саны социалистік елдерде біршама жоғары. Оларға Қытай, Солтүстік Корея, Кубаны жатқызуға болады.

🌟 Дүниежүзінің көп елдерінде халық санағы өткен кезде дінге қатысты сауалдар жүргізілмейді. Себебі дін әр адамның жеке құқығына қатысты мәселе саналады. Сондықтан сенушілерді дәл санау өте қиын, барлық сандар шамамен ғана.

Адамның діни сенімі неден тұрады? Діни ілім негіздерінің ақиқаттығына деген құлшылықтан, діни ілімнің басты қағидалары мен негіздеріне сенімнен, адамға деген діни талаптардың адамгершілік нормаларын мойындау және ұстанудан, күнделікті өмірде талап етілетін нормалар мен талаптарды ұстанудан.

Діндердің үш тобы

Ғалым-дінтанушылар барлық діндерді үш топқа бөледі:

• рулық-тайпалық («пұтқа табынушылық»): сиқыршылық, шаманизм, фантастикалық сенімдер, соқыр сенім, анимистік көзқарас. Дүниежүзінің шектеулі бөліктерінде сақталған: тропикалық Африка халықтарында, Амазонканың үндістерінде, Мұхиттық аралдардың кейбір тұрғындарында;
• ұлттық (кейбір жеке елдерде таралған): оны бір халық немесе бір ел ұстанады;
• дүниежүзілік (әлемде кең таралған): оны әртүрлі құрлықтардағы әртүрлі халықтар ұстанады.

Рулық-тайпалық діндерде адамдар, мысалы, пұттарға, бойтұмарларға, табиғат күштеріне, ата-бабаларына бас иеді. Кейбір елдерде, мысалы, Үндістанда көптеген жануарлар (сиыр және жылан), өзендер (Ганг), өсімдіктер (лотос) т.б. қасиетті болып саналады.

Дін қашан «әлемдік» болады

Әлемдік дін өзінің таралуымен және белгілерімен ерекшеленеді. Бірінші белгі: дін ұстанушылар саны көп болуы. Екінші: әр халықтың төл мәдениетімен қатар барлығына ортақ біртұтас сенім қалыптастыруға ұмтылуы. Үшінші: адамдар мен түрлі әлеуметтік топтардың теңдігін насихаттауы. Төртінші: басқа наным-сенімдегілерді өз діні жағына қаратуға әрекет жасауы.

Әлемдік діндер үшеу: буддизм, христиан және ислам.

Буддизм: үшеуінің ең көнесі

Буддизм әлемдік діндердің ішіндегі ең көнесі. Ол б.з.б. VI ғасырда ежелгі Үндістанда пайда болды. Бұл діннің негізін салушы Сиддхартха Гаутама дейтін бекзада саналады, оны кейін Будда, яғни «ояу» деп атаған. Оның көптеген мектептері мен бағыты бар. Негізінен Оңтүстік-Шығыс Азияда тараған. Олардың саны 500 млн-ға жуық.

Христиан діні: ең көп ізбасарлысы

Пайда болуы жағынан христиан екінші дін саналады. Ол біздің заманымыздың алғашқы ғасырында пайда болған. Христиандардың сенім кітабы — «Библия». Христиан дінін 2,5 млрд-тан астам адам ұстанады. Бұл діннің католицизм, протестанттық және православие деп аталатын негізгі үш бағыты бар. Еуропада, Америкада және Аустралияда тараған. Миссионерлік қызмет арқылы жер шарының өзге тұстарына да жеткен.

Ислам: әлемдік діндердің ең жасы

Ислам — әлем мұсылмандарының діні. Негізін VII ғасырда Мұхаммед пайғамбар салған (шамамен 570–632 жж.). Қасиетті кітабы — «Құран». Мұсылмандар бір Аллаға сеніп, Мұхаммедті пайғамбар тұтады. Жер шарының түрлі мемлекеттерінде мұсылмандық жолын 2 млрд-тан астам адам ұстанады.

Мұсылмандардың көпшілігі Азияның оңтүстігі мен Солтүстік Африкада тұрады. Азия мен Африканың 30 мемлекетінде ислам мемлекеттік дін ретінде қабылданған. Мысалы, Египет, Иран, Ирак, Ауғанстан, Пәкістан, Сауд Арабиясы, Мароккода және т.б. Қазақстанда, Орта Азия мен Ресейде ислам діні кеңінен тараған: Татарстан, Башқұртстан, Дағыстан, Шешенстан және т.б. жерлерде ислам дінін ұстану жоғары деңгейде. Еуропада ислам діні Балқан түбегінде және Германиядағы түрік иммигранттарының арасында кең таралған. Халық саны бойынша ең үлкен мұсылман елі — Индонезия.

🌟 Барлық мұсылмандардың ортақ құлшылық орны — Мекке. Бұл жерде текше пішінді, аса қасиетті Қағба (оған Қара тас орнатылған, 85-сурет) орналасқан. Аңыздар бойынша, Қағба — Алланың аспанда перiштелер тәуап ететін үйінің дәл астында орналасқан жердегі үйі. Сонда жыл сайын миллиондаған қажылар барады.

Діндердің ізбасарлары қанша

Назар аудар: ең «көне» әлемдік дін ең үлкені емес. Дін өлшемін жылдар емес, сенімнің қаншалықты белсенді таралғаны мен адамдардың қай жерде көп тұратыны анықтайды.

📌 Әлемдік діндер: буддизм (б.з.б. VI ғ., Үндістан), христиан діні (буддизмнен кейін), ислам (VII ғ., Арабия). Ұлттық діндер: Үндістанда — индуизм, Қытайда — конфуцийшілдік, Жапонияда — синтоизм, Израильде — иудаизм. Иудаизм — еврей халықтары ұстанатын дін.

Дін мемлекет өмірінде

Діни қызмет — белгілі бір діни ұйымның алдында тұрған діни наным-сенімдер, сезімдер, парыз, мәдени ұстанымдары, міндеттерге негізделген жеке адамдардың, топтар мен қауымдастықтардың, мекемелер мен ұйымдардың белсенділігінің көрінісі. Діни бірлестік — діни сенім бостандығын қоғамдық-конфессиялық реттеу салаларының бірі. Діни бірлестіктер діни қызметтерді, басқа діни рәсімдерді орындауға және осы дінді ұстанушыларды тәрбиелеуге құқылы.

Көптеген елдерде діни бірлестіктер мемлекеттен бөлінген, бірақ діннің қазіргі қоғамның саяси өміріне ықпал етуі айтарлықтай рөл атқарады. Дін мәдениеттің бір түрі ретінде адамгершілік құндылықтардың және нормалардың көзі болып табылады: ол адамдардың күнделікті өмірін реттеп, жалпы адами моральдық қағидаларды сақтап отырады.

Қазіргі кезде дүниежүзінде барлық әлемдік діндер өзінің тарихи даму үдерісінде алғашқы біртұтастығын жоғалтып, түрлі тармақтарға (ағымдарға) бөлінген. Мысалы, протестантизмде кальвинизм мен баптизм бар. Кез келген елде діннің, мәдени мұраның қайта жаңғыруына құрметпен қараған жөн.

Ал бізде, Қазақстанда қалай

Қазақстан Республикасы Конституцияға сәйкес әрбір адамның діни сеніміне қарамастан теңдігіне кепілдік беретін, ислам мен православиелік христиан дінінің халықтың мәдениеті мен рухани өмірінің дамуындағы тарихи рөлін мойындайтын, басқа діндерді құрметтейтін демократиялық зайырлы мемлекет болып табылады. Мұсылмандар көп, екінші орында христиандар (негізінен православиелер). Қатар басқа діндердің өкілдері де тұрады.

🌟 Астанада Бейбітшілік және келісім сарайы тұр, онда Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі өтеді. Ал Алматыда 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақта XX ғасырдың басында салынған ағаш Вознесенск соборы тұр: ол күшті жер сілкіністеріне төтеп берген. Мешіттер мен шіркеулер бүкіл елде қатар тұрады. Ірі саясаткерлер, зиялы қауым өкілдері, рухани жетекшілер мен қоғамдық ұйымдардың өкілдері Қазақстанның діни және ұлтаралық келісімді нығайту тәжірибесіне жоғары баға береді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Дін» мен «ұлтты» шатастырады. Әлемдік дін әртүрлі халықтардың адамдарын біріктіреді: католиктер Польшада да, Бразилияда да, Филиппинде де бар. Ал ұлттық дін, иудаизм немесе синтоизм сияқты, бір халықпен байланысты.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып сезімтал. Баласына байсалды әрі құрметпен сөйлеуге көмектесіңіз: ол сенімді таңдамайды, тек оның картада, мәдениетте және мерекелерде қалай көрінетінін көруді үйренеді. Бала картада қай жерде қандай дін басым екенін көрсетіп, сіздің отбасыңыз қандай мерекелерді атап өтетінін айтып берсе, жақсы болады.

Өзіңді тексер

• Дін дүние туралы қарапайым білімнен немен ерекшеленеді? Дін Құдайға немесе құдайларға сенімге негізделген, ал тексерілетін тәжірибе мен дәлелге емес. Ол адамгершілік нормалары мен рәсімдерді белгілейді.
• Әлемдік діннің белгілерін ата. Ізбасары көп болуы; әр халықтың төл мәдениетімен қатар барлығына ортақ сенім қалыптастыруға ұмтылуы; адамдардың теңдігін насихаттауы; басқа наным-сенімдегілерді өз жағына қаратуға әрекет жасауы.
• Христиан дінінің қандай бағыттары бар? Католицизм, протестанттық және православие.
• Мұсылмандар ең көп қай жерде тұрады? Азияның оңтүстігі мен Солтүстік Африкада. Мұсылман саны жағынан ең үлкен ел — Индонезия.
• Қай дінде ізбасар ең көп? Христиан дінінде: 2,5 млрд-тан астам адам.
• Қазақстан зайырлы мемлекет дегеніміз не? Діни бірлестіктер мемлекеттен бөлінген, барлық азамат діни сеніміне қарамастан тең.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Дін дегеніміз не? Әлемдік және ұлттық діндердің тізімін жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен анықтама бер, содан кейін үш әлемдік дінді және бір елмен байланысты бірнеше ұлттық дінді ата.

Жауап үлгісі. Дін — қоғамдық сананың бір түрі, Құдайға немесе құдайларға сенімге негізделген. Ол әлемнің құрылысын және адамның ондағы орнын түсіндіреді, күнделікті өмірге, мәдениетке және мінез-құлық нормаларына әсер етеді.

Әлемдік діндер: буддизм, христиан діні, ислам. Ұлттық діндер: индуизм (Үндістан), конфуцийшілдік (Қытай), синтоизм (Жапония), иудаизм (Израиль және басқа елдердегі еврей халқы). Сонымен қатар рулық-тайпалық нанымдар бар: анимизм, тотемизм, шаманизм, сиқыршылық.

Жауабы: дін — Құдайға немесе құдайларға сену; әлемдік: буддизм, христиан діні, ислам; ұлттық: индуизм, конфуцийшілдік, синтоизм, иудаизм.

№ 2

Әлемнің саяси картасында үш әлемдік діннің таралу мысалдарын табыңдар және көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Картаны «аймақтарға» бөліп, дінді тақырып мәтініндегідей өңірмен байланыстыр. Бағдарларды елдер мен ендіктер бойынша жаттаған дұрыс.

Шешуі. Картадан көрсетіп, контурлық картаға әртүрлі түспен түсір:

Тексеру үшін: Мекке Сауд Арабиясының батысында (шамамен 21° с. е., 40° ш. б.), Рим Италияның ортасында (42° с. е., 12° ш. б.).

Жауабы: христиан діні — Еуропа, Америка, Аустралия; ислам — Солтүстік Африка және Оңтүстік-Батыс, Оңтүстік және Орталық Азия; буддизм — Оңтүстік-Шығыс Азия, Шри-Ланка, Моңғолия.

№ 3

Оқулық мәтінін оқып, христиан және исламның әлемде неліктен кең таралғанын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әлемдік діннің белгілерін және тарихи себептерді ойла: миссионерлер, жаулап алулар, сауда, отарлау.

Жауап үлгісі. Христиан діні мен ислам бір халықпен шектелмейді, адамдардың теңдігін уағыздайды және ізбасар тартуға ұмтылады. Христиан діні Америкаға, Африкаға, Азияға еуропалықтармен бірге келді, ал ислам сауда жолдарымен және мемлекеттердің құрамында таралды. Қазақстанда ислам Орталық Азиямен байланыс арқылы орнықты, ал православие орыс қоныс аударушыларымен келді.

Жауабы: себебі діндердің әлемдік сипатында (ұлттан тыс болуы, теңдік, миссионерлік қызмет) және қоныстану мен сауда тарихында.

№ 4

Христиан діні неліктен үш бағытқа бөлінгенін түсіндіріңдер. Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Уақыт өте әлемдік діндерде бірлік жоғалды, олар тарих, түрлі дәстүр және саяси шекаралар себебінен ағымдарға бөлінді.

Жауап үлгісі. Барлық әлемдік діндер тарихы барысында алғашқы біртұтастығын жоғалтып, ағымдарға бөлінген. Христиан дінінің үш бағыты бар: католицизм, протестантизм және православие. Католиктер Италияда, Испанияда, Францияда, Польшада, Бразилияда, Филиппинде көп. Протестанттар Германияда, Нидерландыда, Ұлыбританияда, Скандинавияда, АҚШ-та тұрады. Православиелер: Ресей, Украина, Беларусь, Шығыс Еуропа, Қазақстанның солтүстігі. Протестантизмнің ішінде де бағыттар бар: кальвинизм мен баптизм.

Жауабы: бөліну тарихи түрде болды; католицизм, протестантизм, православие; елдерге мысалдар жоғарыда келтірілген.

№ 5

Сендердің ойларыңша, діни бірлестіктер мемлекеттен бөліне ме?

Қалай ойлаймыз. Түрлі діндегі адамдар тұратын елді ойла. Мемлекет тек бір дінді қолдаса, не болады? Оқулықта көптеген елдерде діни бірлестіктер мемлекеттен бөлінгені айтылған.

Жауап үлгісі. Менің ойымша, иә, діни бірлестіктер мемлекеттен бөлінуі керек, және көптеген елдерде солай. Елде әртүрлі көзқарастағы адамдар тұрады, ал мемлекет бәріне бірдей әділ болуы тиіс. Егер ол бір дінге сүйенсе, қалғандары өздерін «артық» сезіп, дау-жанжал шығуы мүмкін. Дін мемлекеттен бөлінсе, заң бәріне бірдей болады, әркім сенімін еркін таңдайды (немесе ешқайсысын таңдамайды), қауымдар тыныш құлшылық етеді. Қазақстанда да осылай: ол — басқа діндерді құрметтейтін зайырлы мемлекет. Алайда ислам мемлекеттік дін болып жарияланған елдерде (мысалы, Иран, Сауд Арабиясы) бұл басқаша.

Жауабы: иә, көп елде бөлінген, және бұл дұрыс: мемлекет бейтарап болып, діни сенім бостандығы мен теңдікті қамтамасыз етеді және әртүрлі діндегілер арасында дау тудырмайды.

№ 6

Заманауи қоғамның саяси өміріне діни одақтардың әсерін бағалаңдар. Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Бұл өз бағаңды беретін ойлану сұрағы. Оң жақтарын, шектеулерін және фактілерді келтір.

Жауап үлгісі. Дін мемлекеттен бөлінген жерде де оның ықпалы байқалады. Діни ұйымдар қоғамдық талқылауларға қатыса алады, мұқтаж адамдарға көмектеседі, мораль мен дәстүрді қолдайды. Ислам мемлекеттік дін болған елдерде (мысалы, Иран немесе Сауд Арабиясы) діни нормалар заңдарға әсер етеді. Қазақстанда діни бірлестіктер заң бойынша жұмыс істейді, саясатқа араласпайды, бірақ диалогқа қатысады: Астанада әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының съезі өтеді, ол ұлтаралық және дінаралық келісімді нығайтуға көмектеседі.

Жауабы: ықпал айтарлықтай: адамгершілік құндылықтар, қоғамдық жұмыс арқылы, ал кейбір елдерде заңдар арқылы да; Қазақстанда дін мемлекеттен бөлінген, ал діндер диалогы әлемдік діндер басшыларының съезінде қолдау табады.

Жадынама

• Әлемдік діндер үшеу, олардың белгілері: ізбасары көп, төл мәдениетімен қатар ортақ сенім қалыптастыру, адамдардың теңдігі, басқаларды шақыру.
• Католицизм — Оңтүстік Еуропа және Латын Америкасы, протестантизм — Солтүстік Еуропа және АҚШ, православие — Ресей, Украина, Беларусь, Қазақстанның солтүстігі.
• Дін мәдениетке, мерекелерге және қоғамдық өмірге әсер етеді.
• Қазақстан — зайырлы мемлекет.

💡 Өзін-өзі бағалау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен әлемдік діндердің үшеу екенін білдім. Астанада діндер басшыларының съезі өтетініне таңғалдым. Діндерді картадан іздеу маған қызықты болды».

Шағын тест