§§ 45–46. Дүниежүзінің тарихи-мәдени аймақтары

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 4 бөлім: Әлеуметтік география. 186–194-беттер.

Нені үйренесің

• Мәдениет деген не екенін және неге әр халықтың мәдениеті бір-біріне ұқсамайтынын түсіндіруді.
• Дүниежүзінің жеті тарихи-мәдени аймағын атап, әрқайсысына елдерден мысал келтіруді.
• Ежелгі және жаңа әлем кереметтерін атап, қолдан жасалғандарын табиғи кереметтерден ажыратуды.
• Қазақстанның жеті кереметі және елдің табиғи ғажайыптары туралы айтуды: Жетісу, Маңғыстау, Шарлар аңғары, Ақтау.

Ой қозғау

• Тарих курсынан дүниежүзінің қандай тарихи-мәдени аймақтарын еске түсіре аласың? Мысалы, антикалық мұрасы бар Еуропа, Үндістан мен Қытайдың ежелгі патшалықтары бар Шығыс, мұсылман әлемі, майя мен инк өркениеттері бар Америка. Төменде осының бәрін жеті аймақтан тұратын жүйеге саламыз.
• Бір халықты екіншісінен не ерекшелендіреді? Тілі, киімі, тұрмысы, тағамы, мейрамдары, діні. Осының бәрі — мәдениет.

💡 «Мәдениет» сөзі ғылымға ежелгі Римнен келген: латынның cultura сөзі «өңдеу», «тәрбиелеу» дегенді білдіреді. Алғашында егісті өңдеуді айтқан, кейін адамды тәрбиелеуді, ал қазір тұтас халықтың өмір сүру тәсілін атайды.

Тақырыпты талдаймыз

Мәдениет деген не және аймақтар қалай пайда болады

Мәдениет — адамдардың қолымен және ақылымен жасаған барлық нәрсесі, сондай-ақ оны балаларына жеткізу тәсілі. Қолмен ұстауға болатын заттар бар: үй, киім, тамақ, құрал-саймандар, әшекейлер. Бұл — материалдық мәдениет. Ал ұстауға болмайтындары да бар: әдет-ғұрыптар, мейрамдар, наным-сенімдер, ертегілер, әндер. Бұл — рухани мәдениет.

Кез келген мәдениетті байланыстырып тұратын басты күш — тіл. Мәдениеттің иелері — этностар: шығу тегі, тілі, шаруашылығы ортақ және өздері мекендеген аумағы бар, тарихи қалыптасқан адамдар тобы. Халықтардың өмірін, тұрмысы мен салт-дәстүрін зерттейтін ғылым этнография деп аталады.

Тарихи-мәдени аймақ қалай қалыптасады

Тарихи-мәдени аймақ — халықтарының тарихи тағдыры ортақ, дамуы ұқсас және бір-біріне ықпалы бар, сондықтан тұрмысы да ұқсас аумақ. Айырмашылықтар ескерткіштерден, діннен, әдет-ғұрыптардан, ұлттық мінезден және дәстүрлі шаруашылықтан көрінеді.

Аймаққа не әсер етеді?

🌟 Ежелгі адамдар құдайларға табыну үшін ғибадатханалар салып, оларға ерекше нышанды пішін берген. Біз бүгін де храмдар мен пирамидаларға таңданамыз: олар адамның не істей алатынын көрсетеді.

Өркениет орталықтары қайдан шыққан

Дүниежүзілік өркениеттің басты ошақтарының бірі — Батыс Еуропа: Ежелгі Греция мен Рим империясы. Оған Жерорта теңізі елдері де ықпал етті, мысалы, Ежелгі Египет пен Карфаген. Кейін Ұлыбритания, Франция, Германия және Ресей үлкен рөл атқарды. Таяу Шығыс, Үндістан және Қытай — өте ежелгі әрі дамыған мәдени орталықтар болды. Африка, Солтүстік және Оңтүстік Америка да өз үлесін қосты.

Қазір ЮНЕСКО классификациясы бойынша 7 ірі тарихи-мәдени аймақ бөлінеді.

🌟 Қазақстан Еуразияның дәл жүрегінде, Еуропа мен Азияның түйіскен жерінде орналасқан. Мұнда ғасырлар бойы Ұлы Жібек жолының керуендері жүрді, сондықтан біздің мәдениетіміз далалық та, отырықшы да әлемнің белгілерін бойына сіңірді.

⚠️ Жиі кететін қате. Тарихи-мәдени аймақ материкпен сәйкес келеді деп ойлайды. Олай емес: Еуразия бірнеше аймаққа бөлінеді, ал Америка екіге. Шекара тарих пен мәдениет бойынша жүреді, тек жағалау бойынша емес.

Аймақтардың бірлігі әртүрлі. Батыс Еуропа саяси және экономикалық жағынан біршама біртекті. Оңтүстік-Батыс Азия саяси қарама-қайшылықтардың кеңістігі болып қала береді. Африка елдері бір-бірімен экономикалық жағынан әлсіз байланысқан. Сонымен қатар аймақтар шекарасы халықтар қоныс аударып, діндер таралса да, өте тұрақты.

Әлем кереметтері

Әлем кереметтері — өркениеттің ең грандиозды туындылары. Ежелгі дүниеде 7 классикалық ғажайып танылған.

🌟 Ежелгі кереметтердің бүгінге дейін тек біреуі сақталған: Хеопс пирамидасы. Қалғандарын жер сілкіністері, өрт және уақыт жойып жіберді.

XXI ғасырдың басында адамзат жаңа жеті әлем кереметін (қолдан жасалғандарын) таңдады: Ұлы Қытай қорғаны (Қытай), Иорданиядағы Петра кешені, Рио-де-Жанейродағы Христостың мүсіні (Бразилия), Мачу-Пикчу қаласы (Перу), ежелгі майялардың Чичен-Ица пирамидасы (Мексика), Рим Колизейі (Италия), Үндістандағы Тәж-Махал.

Сонымен қатар жеті табиғи ғажайып бар: Амазонка өзені және Амазониялық джунгли елдері (Бразилия, Боливия, Венесуэла, Гайана, Гвиана, Колумбия, Перу, Суринам, Эквадор), Халонг шығанағы (Вьетнам), Игуасу сарқырамасы (Аргентина, Бразилия), Чеджу аралдары (Корея Республикасы), «Комодо» ұлттық саябағы (Индонезия), Пуэрто-Принсеса жерасты өзені (карст үңгірлері, Филиппин), «Тау кешені» ұлттық саябағы (Оңтүстік Африка).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге әлем картасын ашып, әр материктен бір-бір керемет табыңыздар. Бұл елдер мен материктерді жылдам бекітудің жақсы тәсілі.

Қазақстанның жеті кереметі

Қазақстан «Әлемнің жаңа жеті кереметі» байқауына қатысты. Бұл тек қазақстандықтарға ғана емес, дүниежүзі халықтарына таныту мақсатымен өткізілген «Қазақстанның жаңа кереметтері» байқауы болды. Қазақстандық ғалымдар зерттеу жүргізіп, 40-қа жуық нысан арасынан қазақ мәдениетін паш ететін 7 кереметті таңдап алды. Ғалымдар қойылған негізгі талаптар бойынша: нысан материалдық болуы керек және тұрғындарға қолжетімді, ел тарихында ерекше орны болуы тиіс. Сонымен бірге ол басқа мемлекеттерде қайталанбауы керек.

🌟 Жеті саны қазақтарда киелі сан болып есептеледі. Жеті ата, жеті қазына, жеті жұрт және т.б. Сондықтан кереметтерді де жеті етіп таңдаған.

Қазақстанның табиғат ғажайыптары

Бұл тізімге енбей қалған табиғаттың ерекше сұлу жерлері жеткілікті. Солардың бірі — Жетісу өлкесі. Жеті өзеннен тұратындығы атынан көрініп тұр. Оларға: Іле, Қаратал, Ақсу, Көксу, Тентек, Лепсі, Аягөз жатады. Аталған өзендердің көбі Балқаш көліне барып құяды. Халық Жетісуды «Қазақстанның інжу-маржаны» деп атайды.

📕 Оқулықтағы қате. Оқулықта аталған жеті өзеннің «барлығы» Балқашқа құяды делінген. Шын мәнінде Аягөз өзені көлге жетпей, құмдар арасында сарқылады. Сондықтан «барлығы» емес, «көбі» дұрыс.

• Маңғыстау түбегі. Мұнда Көгілдір айлақтың алтындай жылтыраған жағажайында күнге қыздырынуға болады, ТМД көлеміндегі ең терең Қарақия ойысының табанына дейін баруға болады (теңіз деңгейінен шамамен 132 м төмен). Тамшалы және Саура шатқалдарында бұлақтар мен кішігірім көлшіктер бар.
• Маңғыстау түбегіндегі Шарлар аңғары. Ерекше пішіндегі жүзге жуық тастар жазықтың бойында шашыла орналасқан. Олардың жаратылысы ғалымдарды қаншама жылдар таңғалдырумен келеді. Оны айғақтайтын екі түрлі болжам бар: біріншісі — тас шарлар тектоникалық жарылыстардың орындарында жер қыртысында электр разрядтарының нәтижесінде пайда болды; екіншісі — ежелгі құрғаған теңіздің түбінде пайда болған тас шарлар.
• Ақтау тауы. Ғажайып ландшафтысымен тартымды. Әктас және құмды топырақтан (мергель) түзілген аппақ қардай шыңдары, беткейлері қызғылт сары түсті асыл тастардан, яшмадан, құмтастардан тұратын сай-салалармен тілімделген. Көктемгі жаңбыр кезінде Ақтаудың беткейлерінен аққан қатты ағынның нәтижесінде топырақ беті ашылады, сол кезде акуланың тісін, алып тасбақаның қаңқасын және ежелгі өсімдіктердің қалдығын көруге болады. Бұл кездері Ақтау тауы ежелгі Тетис теңізінің (мұхитының) табаны болған.
• Қозы Көрпеш–Баян сулу мазары — табиғат кереметтерінің қатарына жатқызуға болады. Ғашықтардың мазары Аягөз өзенінің жағасында орналасқан.
• Ақбауыр шатқалы Өскеменнен 38 шақырым жерде. Мұнда көптеген археологиялық ескерткіштер кездеседі: әртүрлі кезеңнің петроглифтері, қола дәуірінің молалары, ертедегі темір ғасырының қорғандары. Ең маңыздысы — үңгірдің қабырғаларына қызыл минералды бояулармен (қызыл охра) салынған суреттер. Бұл ежелгі өнер туындысы б.з.б. III мыңжылдыққа жатады. Оны «қазақстандық Стоунхендж» деп атайды.

🌟 Қарақия табаны соншалықты терең, сондықтан Қазақстанның ең төмен нүктелерінің бірі саналады. Ал Ақтауда оқушы миллиондаған жыл бұрын өмір сүрген акуланың тісін табуы әбден мүмкін.

Өзіңді тексер

• Мәдениеттің қандай екі түрін ажыратады? Материалдық (үй, киім, тамақ, құрал-саймандар) және рухани (әдет-ғұрыптар, наным-сенімдер, фольклор, мейрамдар).
• Этнос деп нені атайды? Шығу тегі, тілі, мәдениеті, шаруашылығы және аумағы ортақ, тарихи қалыптасқан тұрақты адамдар тобын.
• Тарихи-мәдени аймақ материктен немен ерекшеленеді? Оны ортақ тарих, мәдениет және шаруашылық айқындайды, ал материк — мұхитпен қоршалған құрлық қана.
• Киіз үйді неге «ғажайып» деп атайды? Оны көшпенділер өз өмір салтына лайықтап жасаған: тез жиналады, қыста жылытады, жазда ыстықтан және жаңбырдан қорғайды.
• Маңғыстауда қандай табиғат ғажайыптары бар? Қарақия ойысы, Тамшалы және Саура шатқалдары, Шарлар аңғары, Ақтау тауы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Мәдениет деген не? Дүниежүзінің тарихи-мәдени аймақтарын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Анықтама бер және жеті атаудан тұратын тізіммен жауап бер.

Жауабы: мәдениет — материалдық және рухани құндылықтардың және оларды жасау тәсілдерінің жиынтығы, ол ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Аймақтар: Еуропалық, Араб-мұсылмандық, Үнді, Қиыр Шығыстық, Тропикалық-Африкалық, Солтүстік Америкалық, Латын Америкалық.

№ 2

Тақырыпта берілген дүниенің кереметтерін атап беріңдер. Оларды табиғи және тарихи-мәдени нысандарға бөліңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен үш топты еске түсір: ежелгі, жаңа қолдан жасалған және табиғи.

Жауабы: тарихи-мәдени: Хеопс пирамидасы, Семирамиданың аспалы бағы, Галикарнастағы мавзолей, Эфестегі Артемида храмы, Олимптегі Зевс мүсіні, Родос Колосы, Александрия шамшырағы, Ұлы Қытай қорғаны, Петра, Христос мүсіні, Мачу-Пикчу, Чичен-Ица, Колизей, Тәж-Махал. Табиғи: Амазонка өзені мен джунгли, Халонг шығанағы, Игуасу сарқырамасы, Чеджу аралдары, «Комодо» ұлттық саябағы, Пуэрто-Принсеса жерасты өзені, «Тау кешені» ұлттық саябағы.

№ 3

Қазақстанның қандай жеті кереметін білесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Өзің айтып бере алатын біреуін таңда: қайда орналасқан, неден жасалған, несімен құнды — 3–4 сөйлем.

Жауап үлгісі. Қазақстанның жеті кереметі: Тамғалы шатқалындағы жартастағы суреттер, «Алтын адам», Маңғыстаудың жартасқа салынған мешіттері, домбыра, киіз үй, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Бәйтерек. Киіз үй туралы айтып берейін. Бұл — көшпенділердің үйі, үстіне киіз жабылған күмбез. Қыста суықтан, жазда күн мен жаңбырдан қорғайды. Бір отбасы оны шамамен бір сағатта құра алады, сондықтан киіз үйді жайлаудан жайлауға көшіру оңай.

Жауабы: жеті нысанның тізімі және біреуі туралы әңгіме (жоғарыдағы үлгі).

№ 4

Жер бетіндегі тарихи, мәдени және архитектуралық ескерткіштерге адамдардың не үшін қызығатын себебін түсіндіріп беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Ескерткіш оны жасаған адамдар туралы не айтып тұрғанын ойлан.

Жауап үлгісі. Ескерткіштер ата-бабаларымыздың есте қалуын сақтайды: олар қалай өмір сүрді, неге сенді, неге қуанды. Олар адамның не істей алатынын көрсетіп, таңдандырады. Ел үшін бұл мақтаныш та, туризм де, демек, табыс көзі. Ескерткіш жоғалса, біз тарихымыздың бір бөлігін жоғалтамыз.

Жауабы: ескерткіштер тарихи жадты сақтайды, адамның мүмкіндігін көрсетеді, халықты біріктіреді және туристерді тартады.

№ 5

Қазақстанның қандай ерекше табиғи орындары арқылы сәулет өнері туындылары болашақта дүниежүзілік кереметтердің қатарына қосылуы мүмкін?

Қалай ойлаймыз. Табиғат кереметтерін және архитектуралық ескерткіштерді бөлек ойла: әрқайсысы ерекше әрі жақсы сақталған болуы керек.

Жауап үлгісі. Табиғи орындардан: Ақтау тауы (тарихқа дейінгі теңіз қалдықтары), Шарлар аңғары, Қарақия ойысы мен Көгілдір айлақ, Жетісу өлкесі. Сәулет өнері мен ескерткіштерден: Маңғыстаудың жер асты мешіттері (Бекет ата, Шопан ата, Шақпақ ата), Есік обасы, Отырар қалашығы, Ақбауыр шатқалы мен Қозы Көрпеш–Баян сулу мазары.

Жауабы: үміткерлер: Ақтау тауы, Шарлар аңғары, Қарақия, Жетісу, Маңғыстау мешіттері, Есік обасы, Отырар және т.б.

№ 6

Домбыра мен қазақ киіз үйінің әлем кереметтерінің қатарына енуінің маңыздылығын бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Таңдау өлшемдерімен салыстыр: материалдық нысан, адамдарға қолжетімді, ұлттық құндылығы бар, баламасы жоқ.

Жауап үлгісі. Өте маңызды. Киіз үй мен домбыра дерлік әр қазақ отбасында бар, яғни бәріне қолжетімді. Киіз үй көшпелі өмір салтын көрсетеді және жолсыз далада қолайлы болған. Домбыра күйлер мен әндерді сақтайды, ал Майтөбедегі жартастағы суреттерде домбыра салынғаны бұл дәстүрдің өте ертеден келе жатқанын көрсетеді. Бұл нышандар бүкіл әлемде Қазақстанның атымен танылады.

Жауабы: енгізу орынды: екі нысан да ежелгі, ұлттық, қолжетімді және қазақтың өмір салтымен байланысты.

№ 7

Шығармашылық тапсырма. Оқулық мәтінін және 87-сурет «Шарлар алқабының» көмегімен қосымша кітапхана анықтамалықтарын пайдаланып, «Шарлар алқабының шығу тегіне біздің көзқарасымыз» тақырыбына жұбыңмен бірге төмендегі жоспар бойынша эссе жазыңдар: 1) көлемі — 5–6 сөйлем; 2) тақырып бойынша білімді теориялық негіздеу; 3) кіріспеге арналған негізгі тезиспен авторлық ұстаным, дәлелдемелерді таңдау. Орындаған жұмыстарыңды келесі жұпқа беріп, бағалаңдар. Қызықты жобаларды таңдаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі екі болжамды ал да, қайсысы сенімдірек екенін шеш. Кіріспеге тезис және екі дәлел керек.

Жауап үлгісі. Шарлар аңғары Маңғыстау түбегінде орналасқан. Ғалымдар оның шығу тегі туралы таласады. Бір болжам бойынша, шарлар тектоникалық жарылыстар бойында жер қыртысындағы электр разрядтарынан пайда болған. Екіншісі бойынша, олар ежелгі теңіз түбіндегі шөгінділерде өсіп шыққан. Маған екінші болжам сенімдірек көрінеді: Маңғыстауда, мысалы, Ақтау тауында теңіз тіршілігінің іздері табылады. Бірақ нақты жауап әлі жоқ, бұл аңғарды тіпті жұмбақ ете түседі.

Жауабы: тезисі, екі болжамы және дәлелі бар 5–6 сөйлемдік эссе (жоғарыдағы үлгі).

№ 8

Топтық тапсырма. Интернет-ресурстарды қолданып, әлемнің табиғи жеті кереметінің сипаттамасы бар бейнекөрсетілім дайындаңдар. Орындалған жұмысты талқылап, баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр керемет үшін бір слайд керек: сурет, атауы, елі, ең бастысы туралы бір сөйлем.

Жауап үлгісі.

Жауабы: атауы, елі және сипаттамасы бар жеті слайдтан тұратын бейнекөрсетілім; бағалау өлшемдері: толықтығы, дәлдігі, суреттің сапасы.

Жадынама

• Тарихи-мәдени аймақтар табиғаттан, тарихтан, байланыстардан және діннен қалыптасады.
• Материалдық мәдениет: үй, киім, тамақ. Рухани: әдет-ғұрып, наным-сенім, фольклор.
• Жаңа қолдан жасалған кереметтер: Ұлы Қытай қорғаны, Петра, Христос мүсіні, Мачу-Пикчу, Чичен-Ица, Колизей, Тәж-Махал.
• Табиғи кереметтер: Амазонка, Халонг, Игуасу, Чеджу, Комодо, Пуэрто-Принсеса, «Тау кешені».

💡 Өзіңді талдау. Сөйлемдерді жалғастыр: «Бүгін мен ежелгі кереметтердің ішінде тек Хеопс пирамидасы тірі екенін білдім. Маңғыстауда жер асты мешіттері бар екеніне таңғалдым. Мен көргім келеді…»

Шағын тест