§ 53. Табиғи ресурстарды игеруге қатысты мәселелер

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 5 бөлім: Экономикалық география. 205–208-беттер.

Нені үйренесің

• Табиғатты тиімді және ұтымды пайдалану дегеннің не екенін түсіндіруді.
• Дүниежүзінде және Қазақстанда ресурстарды игеру кезінде қандай мәселелер туындайтынын атауды.
• Пайдалы қазбаларды іздеудің екі бағытын — «терең» және «көлденең» бағытын ажыратуды.
• Мәселені шешу жолдарын ұсынуды: утилизация, рекультивация, шикізатты қайталап қолдану.

Ой қозғау

• Пайдалы қазбалардың кен орындарын игерумен байланысты қандай мәселелер бар? Карьерлер жерді бүлдіреді, қазылған жыныстар үйінділерге жиналады, су мен ауа ластанады, өндіру қымбатқа түседі, шикізатты жеткізу де қиын.

💡 Әрбір шахта мен карьер із қалдырады. Мәселе ресурстардан мүлде бас тартуда емес, оларды ақылмен алып, кейін жерге денсаулығын қайтарып беруде.

Тақырыпты талдаймыз

Ресурстарды неге сақтау керек

Жердегі ресурстар бәріне жетпейді және мәңгі жететін де емес. Сондықтан табиғатты тиімді және ұтымды пайдалану қажет: қанша керек болса, сонша алу, өндіру кезінде шығынды барынша азайту және қоршаған ортаны бүлдірмеу. Ресурстар таусылып бітпей тұрғанда, ғалымдар шикізаттың, отынның және энергияның басқа көздерін табуға ұмтылады.

📕 Оқулықта ғалымдардың болжамы бойынша «XXI ғасырдың ортасында Жердегі табиғи ресурстардың қоры таусылады» делінген. Алайда бұл дәл емес: барлық ресурс түгел жоғалып кетпейді (ауа, жел, күн сәулесі таусылмайды). Қазіргі тұтыну қарқыны сақталса, кейбір шикізат түрлері тапшы әрі қымбат болып қалуы мүмкін, сөз осы туралы.

Терең немесе көлденең

Пайдалы қазбаларды іздеу екі бағытпен жүргізіледі.

• Терең бағыт — ескі аудандарға тән: шетелдік Еуропа, Ресейдің еуропалық бөлігі, Украина және АҚШ. Жер қыртысының жоғарғы қабаттары бұрыннан игерілген, сондықтан тереңірек қазуға тура келеді, ал өндіру қиындап, қымбаттай түседі.
• Көлденең бағыт — жаңа аудандарға тән: Ресейдің азиялық бөлігі, Канада, Австралия, Бразилия. Мұнда өндіру жағдайлары оңайырақ, бірақ тайга мен шөлде жол мен елді мекен салу керек.

Не дұрыс емес: сегіз мәселе

Пайдалы қазбаларды өндіруді арттыру көбіне экологиялық мәселелерді шиеленістіреді. Ғалымдардың бағалауынша, жер қойнауынан өндірілетін шикізат биосфераны ластайтын және табиғи ландшафтты бұзатын қалдықтарға айналады. Оқулықта дүниежүзінде қоршаған ортаны ластайтын негізгі 10 өндірістік сала бар деп айтылады, олардың тізімі мынадай:

• қорғасын балқыту;
• тері илеу зауыттары;
• дәстүрлі алтын өндіру;
• өндірістік полигондар;
• өнеркәсіптік аймақтар;
• химиялық өндіріс;
• тауарлардың өнеркәсіптік өндірісі;
• бояу өнеркәсібі.

📕 Оқулықта «негізгі 10 өндірістік сала» делінген, бірақ тізімде 8 тармақ берілген (кейбіреулері бір-біріне ұқсас). Қазақ басылымында да осылай.

Сондықтан минералды ресурстарды тиімді және кешенді пайдалану экономикалық саясаттағы маңызды бағыттардың бірі. Табиғи ресурстарды қолданумен байланысты мынадай мәселелерді атап өтуге болады:

🌟 Өзіндік құн — бір өнім бірлігін өндіруге кететін шығын. Капитал жұмсалымы — шахта, зауыт және жол салуға салынатын қаржы.

💡 Ойлан: өзің тұратын жерге қарап, осы сегіз мәселенің қайсысына мысал таба аласың?

⚠️ Жиі кететін қате. Ресурс мәселесі тек олардың таусылуында деп ойлайды. Шын мәнінде мәселе екі топқа бөлінеді: игеру және қолдану қиындығы (қымбат, алыс, терең) және экологиялық зардаптар (ластану, табиғаттың бұзылуы).

Қазақстаннан мысалдар

• Арал теңізі. Әмудария мен Сырдария суы мақта мен күріш суаруға алынды. Теңіздің ауданы 1960 жылы 68 мың км² болса, кейін оның өте аз бөлігі ғана қалды. Тұз, шаңды дауылдар қалды, балық жоғалды. Көкарал бөгеті (2005 ж.) Кіші (Солтүстік) Аралды сақтап қалуға көмектесті.
• Екібастұз. Көмір разрездері мен электр станциялары энергия береді, бірақ үйінділер мен күл қалдырады.
• Каспий және Теңіз. Мұнай өндіру су мен ауаны қорғауға күрделі шаралар талап етеді.
• Балқаш. Мыс қорыту зауыты мен судың алынуы көлге қауіп төндіреді.

Мәселені қалай шешеміз

Қазіргі таңда бұл мәселелерді шешу үшін ғалымдар мынадай жолдарды ұсынады.

💡 Енді өзің ойлан: дүниежүзінде, Қазақстанда және өз ауданыңда ресурстарды игеруге байланысты мәселелерді тағы қандай жолмен шешуге болады? Жоғарыдағы жолдардың қайсысын қазір орындауға болады?

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде қоқысты бірге сұрыптап көріңіз: қағаз, шыны, пластик, металл. Баладан сұраңыз: «Қайсысы қайталама шикізатқа айналады?»

Өзіңді тексер

• Табиғатты тиімді және ұтымды пайдалану дегеніміз не? Ресурстарды ұзаққа жетсін деп, шығынды және табиғатқа зиянды барынша азайта отырып өндіру және қолдану.
• «Терең» және «көлденең» бағыттардың айырмашылығы неде? «Терең» бағытта ескі, игеріліп қойған аудандарда тереңірек қазады; «көлденең» бағытта жағдайы оңайырақ жаңа аудандарды игереді.
• Ресурстарды игерудегі мәселелердің қанша түрін атауға болады? Оқулықта сегіз мәселе беріледі: игерудің қиындығынан бастап экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуына дейін.
• Утилизация мен рекультивация деген не? Утилизация — қалдықтарды қайта өңдеу немесе жою; рекультивация — өндіруден кейін жерді қалпына келтіру.
• Ресурстарды игеруден қандай екі бағытта мәселе туындайды? Игеру және қолдану қиындықтары мен экологиялық зардаптар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану дегенді қалай түсінесіңдер? Мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Тиімді — ақылмен: керегін алу, үнемдеу, қайтарып беру.

Жауабы: тиімді пайдалану — ресурстарды табиғаттың мүмкіндігінен аспайтын көлемде алу, кешенді өндіру, қалдықтарды өңдеу және бүлінген жерді қалпына келтіру. Мысалдар: орманды өсімінен артық кеспеу; егістікте ауыспалы егіс жүргізу; кеннен бір ғана емес, барлық металды алу; зауытта суды қайталап пайдалану; макулатура жинау.

№ 2

Білімдеріңе сүйене отырып, мына құбылыстардың себебін түсіндіріңдер: а) қазіргі кезде Жерге күш түсіру күшеюде, ал керісінше жер ресурстарымен қамтамасыз ету кеми түсуде; ә) суды тұтыну көлемінің өсуі ауыз судың жетіспеушілігін тудырып отыр.

Қалай ойлаймыз. Не өсіп, не өспейтінін ойла: адам көбейіп барады, ал Жер сол күйінде.

Шешуі. а) Халық көбейеді, тамақ, тұрғын үй, жол көп керек. Қалалар мен зауыттар егістік жерлерді басып жатыр, ал топырақ эрозиядан, тұздану және шөлдену салдарынан зардап шегеді. Жердің ауданы ұлғаймайды, сондықтан әр адамға тиетін үлес азая береді. ә) Халық, суармалы егіншілік (судың 70%-ға дейіні егістікке кетеді), өнеркәсіп және тұрмыс көбейіп барады. Өзендер ластанады, судың бір бөлігі буланып жоғалады, ал климат өзгереді.

Жауабы: а) халықтың өсуі және құнарлы жердің жоғалуы; ә) су қоры шектеулі әрі ластанатын жағдайда су тұтынудың артуы.

№ 3

Қалай ойлайсыңдар, бұл тақырыпты оқып-үйрену нәтижесінде қандай мамандықтармен танысуға болады?

Жауабы: геолог, тау-кен инженері, гидрогеолог, эколог, топырақтанушы, орманшы, агроном, мелиоратор, шикізатты өңдеу бойынша инженер-технолог, табиғатты пайдалану экономисі, жаңартылатын энергетика маманы, географ-картограф.

№ 4

Сендердің тұратын аудандарыңдағы экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін қандай проблемалар болуы мүмкін? Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Өзің тұратын жерде су, ауа, жер және тірі табиғат үшін не қауіп төндіретінін ойла.

Шешуі.

• Су мен ауаның ластануы (қалдықтар, шығарындылар, көліктің түтіні).
• Топырақтың бұзылуы, эрозия және шөлдену.
• Жануарлар мен өсімдіктердің азаюы.
• Адамдардың ауруға шалдығуы.
• Аймақ климатының өзгеруі.

Мысалдар: Арал теңізі (су жоғалды, шаңды дауылдар, балық жойылды), Балқаш маңындағы экологиялық мәселелер, Екібастұздағы күл үйінділері, Каспийдегі мұнайдың төгілуі; Алматыда қыста ауаның түтінмен ластануы.

Жауабы: ластану, топырақтың бұзылуы, түрлердің жоғалуы, аурулар; мысалы, Арал.

№ 5

Егер отын ресурсы таусылатын болса, дүниежүзінде қандай проблемалар туындауы мүмкін? Өз ойыңды түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Мұнайда, газда және көмірде не жұмыс істейтінін ойла.

Шешуі.

1. Көлік пен электр станциялары тоқтайды, жарық пен жылу өшеді.
2. Тауар мен азық-түлік бағасы күрт өседі, өйткені тыңайтқыш, трактор, тасымал отынға тәуелді.
3. Көптеген зауыттар тоқтайды (пластик, химия, металлургия).
4. Қалған қор үшін қақтығыстар күшейеді, көші-қон туындайды.
5. Күннің, желдің, судың, атомның энергиясына тез көшу керек.

Жауабы: энергетикалық, азық-түлік және экономикалық дағдарыс, қақтығыстар; шығу жолы — жаңартылатын энергия және үнемдеу.

№ 6

Өз аймақтарыңдағы экологиялық проблемаларды шешудің бірнеше тиімді жолдарын атап, бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. 2–3 жолды таңда да, әрқайсысын үш сұрақ бойынша бағала: не істелді, не болды, не қалды.

Жауап үлгісі (Алматы үшін). Жолдар: ЖЭО-ны көмірден газға көшіру, ағаш отырғызу, қоқысты бөлек жинау, метро мен электробустарды кеңейту. Нәтиже бар, бірақ қыста ауа әлі де лас: себебі — көліктер мен жеке үйлердегі пеш жылыту. Бағасы: жолдар жартылай тиімді (5-тің 3-і); электр көлігін көбейту және шығарындыларды бақылау керек.

Жауабы: өз аймағың үшін критерийлер бойынша бағалау (не істелді, нәтиже, тағы не қажет).

№ 7

1-тапсырма (шығармашылық). «Табиғи байлықтарды игеру мәселесіне менің көзқарасым» тақырыбына эссе жазыңдар. Талдап, бір-біріңнің жұмыстарыңды бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл шағын шығарма: мәселе, себептер, мысалдар, шешім.

Жауап үлгісі. Мені ең көп алаңдататыны — су мәселесі. Қазақстанда су аз, өзендеріміздің көбі көрші елдерден ағады. Судың көп бөлігі егістікті суаруға кетеді, бір бөлігі ескі арықтарда жоғалады. Мысалы, Арал теңізі дерлік құрғап кетті. Бұл қайталанбас үшін тамшылатып суару, жабық каналдар және өзендерді тазалау керек. Әрқайсымыз үйде кранды жауып, суды үнемдей аламыз. Суды бірге сақтасақ, бізге де, бізден кейін келетіндерге де жетеді.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: мәселе, себептер, мысалдар, шешімдер, жеке қорытынды.

Жадынама

• Игеру мәселелері: өндіру қиындығы және экологиялық зиян.
• Қалдықтар биосфераны ластайды, сондықтан утилизация және шикізатты қайталап қолдану қажет.
• Қазақстандағы үлкен қайғының мысалы — Арал теңізінің тартылуы.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен ресурстарды игерудің сегіз мәселесі бар екенін білдім. Мені Арал мысалы ойландырды. Ресурстарды қалай сақтауды ойлап табу қызық болды».

Шағын тест