§ 54. Экономикалық географиядағы географиялық мәліметтер базасы
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 5 бөлім: Экономикалық география. 208–210-беттер.
Нені үйренесің
- Картографиялық (географиялық) деректер қоры (КДҚ) мен деректер қорының не екенін түсіндіруді.
- ГАЖ-дың қағаздағы кәдімгі картадан немен ерекшеленетінін айтуды.
- Картографиялық кескіндеудің үш түрін және әрқайсысының не үшін керегін атауды.
- Географиялық нысандарды кестеге топтастыруды және мұның экономикалық географияда не үшін керегін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Карталарда пайдалы қазбалар қалай белгіленеді? Белгілермен: көмірдің, мұнайдың, газдың, кеннің әрқайсысының өз шартты белгісі бар. Барлық белгілер картаның шартты белгілерінде түсіндіріледі.
- Карта сандар мен атауларды қайдан алады? Статистикадан, анықтамалықтардан, ғарыштық суреттерден және жердегі өлшеулерден. Бұл деректерді біреу жинап, ретке келтіріп қойған.
💡 Егер барлық шұлықты, көйлекті және кітапты бір үйіндіге үйіп тастасаң, керегін табу қиын. Ал жәшіктерге салып, жазып қойсаң, бәрі бір секундта табылады. Деректер қоры ақпаратпен дәл осылай істейді.
Тақырыпты талдаймыз
Деректер қоры: карталарға арналған қойма
Әлеуметтік-экономикалық карта жасағанда өте көп мәлімет жиналады: қайда қанша өндіріледі, қайда қанша адам тұрады, жолдар қайдан өтеді. Мұның бәрі картографиялық (географиялық) деректер қорында (КДҚ) сақталады. Оның ішінде деректер қорының өзі, оны басқару жүйесі және әртүрлі міндеттерді шешуге арналған бағдарлама пакеттері бар.
Мұндай қорлардың екі ыңғайлылығы бар. Біріншіден, ондағы деректер картаға координаты мен мазмұны жағынан дәл сәйкес келеді. Екіншіден, деректер қатаң ережемен сақталады, сондықтан компьютер олардан қажетті тақырыптық картаны өзі жасап бере алады.
Деректер қоры — КДҚ-ның маңызды құрамдас бөлігі. Онда географиялық нысандар жөнінде сипатталатын толық ақпарат көзі жиынтығы жинақталған. Қысқаша айтқанда, деректер қоры — зерттеу нысанының цифрлық геоақпараттық моделі. Ең қарапайым мысал — елдер кестесі: әр жолда бір ел, әр бағанда оның бір қасиеті тұрады.
Картаның үш «өмірі»
Экрандағы карта бірден пайда болмайды. Картографиялық кескіндеуді жүзеге асыру белгілеріне және қолдану аясына қарай үш түрге бөледі.
- Математикалық картографиялық модель (МКМ). Ақпаратты цифрлағанда пайда болады. Оны бейнеэкранда көрсетеді, цифрлау және редакциялау үдерісінде бақылау жүргізіледі.
- Аралық модель. МКМ-ның көмегімен өңделген ақпарат арқылы жасалады. Мұнда қарапайым қысқартылған шартты белгілер қолданылады. Оны тек картаны жасаушылардың өздері көреді: алдыңғы үдерістердің сапасын, бағытын тексеру және әрі қарай өңдеу жұмыстарын сараптау үшін. Бұл модельдің сапасы төмендеу болады.
- Тұтынушыларға арналған карта (үлгілеудің қорытындысы). Бұл — жұмыстың нәтижесі. Оны барынша мұқият, көбіне түрлі-түсті етіп, қабылданған стандарттарға сай басып шығарады.
ГАЖ: «ойлайтын» карта
Географиялық ақпараттық жүйе (ГАЖ) — ендік пен бойлық, пошталық мекенжай, картада көрсетілген орны сияқты географиялық координаттық мәліметтерді пайдаланатын ақпараттық жүйе. Ол сандық қолдау, талдау, математика-картографиялық үлгілеу жасайды және географиялық координаттық мәліметтерді бейнелі көрсетеді. Ең бастысы: ГАЖ бізді қоршаған шынайы әлемдегі нысандардың географиялық өзара орналасуының белгілеріне негізделген мәліметтерді қарастыруға мүмкіндік береді.
Мысалы, Астананың координаты шамамен 51° с. е., 71° ш. б., ал Алматының 43° с. е., 77° ш. б. ГАЖ осы сандар бойынша қашықтықты өзі есептеп, екі қала арасындағы жолды көрсетеді.
🌟 Қазақстанда көктемде су тасыған кезде құтқарушылар қай көшелер мен жолдардың су астында қалғанын көру үшін карталар мен ғарыштық суреттерді пайдаланады. Мұнда ГАЖ нақты уақыт режиміне жақын жұмыс істейді.
⚠️ Жиі кететін қате. Деректер қорын ГАЖ-бен шатастырады. Деректер қоры мәліметтерді жай сақтайды. ГАЖ оларды картаға байлайды, талдайды және экранда көрсетеді.
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен бірге навигаторды немесе 2ГИС-ті қосып, қандай қабаттарды қосуға болатынын қарап көріңіз: кептеліс, қоғамдық көлік, ұйымдар. Баладан сұраңыз: «Карта мұнда қазір кептеліс екенін қайдан біледі?»
Өзіңді тексер
- Деректер қоры деген не? Нысандар туралы мәліметтердің, олардың қасиеттері мен байланыстарының реттелген жиынтығы. Мысалы, ауданы мен халқы көрсетілген елдер кестесі.
- Картографиялық кескіндеудің қандай үш түрін білесің? Математикалық картографиялық модель (МКМ), аралық модель және тұтынушыға арналған карта.
- ГАЖ қарапайым кестеден немен ерекшеленеді? ГАЖ-да барлық деректер Жердегі орынға байланған, оларды талдап, картада көрсетуге болады.
- Ешкім көрмесе, аралық карта не үшін керек? Жасаушылар қателерді тексеріп, әрі қарайғы өңдеуді нақтылау үшін, соңғы картаны басып шығармай тұрып.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
КДҚ, ГАЖ ұғымдарына түсінік беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Түсініктеме екі бөліктен тұрады: бұл не және не үшін керек. Мысалды өмірден ал.
Жауап үлгісі.
- КДҚ (картографиялық деректер қоры) — карта жасауға арналған ақпарат жиналған деректер қорлары мен бағдарламалардың жиынтығы. Мысалы, халық және мұнай өндіру жөніндегі статистикалық деректер, олардан компьютер экономикалық карта салады.
- ГАЖ (географиялық ақпараттық жүйе) — Жердегі орынға байланған деректермен (координаттармен, мекенжайлармен, нүктелермен) жұмыс істейтін жүйе. Мысалдар: көліктегі навигатор, 2ГИС, өрт пен су тасқыны карталары, жаңа жол мен мектептерді жоспарлау.
Жауабы: КДҚ карталарға арналған деректерді сақтайды, ГАЖ оларды жер бедеріне байлап талдайды; мысалдар жоғарыда.
№ 2
Картографиялық кескіндеу қандай топтарға бөлінеді? Түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Картаның цифрлаудан басып шығаруға дейінгі жолын еске түсір: әр кезеңнің өз түрі бар.
Шешуі. Үш түрі бар:
- математикалық картографиялық модель (цифрлау, экранда көрінеді);
- аралық модель (өңдеу, жеңілдетілген белгілер, жасаушыларға арналған);
- тұтынушыларға арналған карта (қорытынды, стандарт бойынша сапалы басылым).
Жауабы: математикалық картографиялық модель, аралық модель және тұтынушыларға арналған карта.
№ 3
Картографиялық кескіндеудің түрлерін қолдануды мына кесте бойынша құрыңдар (Картографиялық кескіндеудің түрлері — Жүзеге асыру — Белгісі және қолданылуы).
Қалай ойлаймыз. Әр жолда үш сұраққа жауап бер: қалай алынады, қалай көрсетіледі және кімге арналған.
Шешуі.
| Картографиялық кескіндеудің түрлері | Жүзеге асыру | Белгісі және қолданылуы |
|---|---|---|
| Математикалық картографиялық модель (МКМ) | Ақпаратты цифрлау арқылы алынады, бейнеэкранда көрсетіледі | Ең қарапайымы; цифрлауды бақылауға және редакциялауға көмектеседі |
| Аралық модель | Математикалық картографиялық модельмен өңдеген кезде пайда болады; экранға, принтерге немесе плоттерге шығарылады | Жеңілдетілген шартты белгілер; тек жасаушыларға кезеңдерді тексеру үшін керек; дәлдігі мен сапасы төмен |
| Тұтынушыларға арналған карта | Үлгілеудің қорытындысы; барынша сапалы, көбіне түрлі-түсті етіп, стандарт бойынша басылады | Пайдаланушыға арналған: оқушыға, туристке, жүргізушіге; деректер қордан алынады |
Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.
№ 4
Кестені толтырыңдар. Талдау жасап, бір-біріңді бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Үш тармақ бойынша тексер: бос орын жоқ па, түсінікті жазылған ба, кезеңдер дұрыс бөлінген бе.
Жауап үлгісі. Жақсы кесте: үш жол да толтырылған; әр жолда «қалай алынады» және «кімге арналған» деген жауап бар; сөздер қысқа әрі түсінікті. Жақсартуға болады: мысал қосу (мысалы, метро схемасы — тұтынушыға арналған карта) және тақырыптарды қалың қаріппен белгілеу. Бағасы: 5-тің 4-і, себебі мысалдар жоқ.
Жауабы: критерийлер бойынша тексер: толықтығы, түсініктілігі, мысалдар, түрлерінің дұрыс ажыратылуы.
№ 5
Экономикалық географияны оқытуда географиялық деректер қорын пайдалану не үшін қажет? Жауаптарыңды мысалмен дәлелдеңдер.
Қалай ойлаймыз. Экономикалық географияда сан көп: қайда қанша адам тұрады, қанша өндіріледі, жолдар қайда өтеді. Салыстыру үшін тәртіп керек.
Жауап үлгісі.
- Елдерді салыстыру. «Елдер» қорында мемлекеттерді ауданы немесе халқы бойынша бір секундта сұрыптауға болады: Ресей, Канада, Қытай, АҚШ. Қайсысы үлкен екені бірден көрінеді.
- Карталар мен диаграммалар салу. Кесте бағандарынан бағанды диаграмма оңай шығады.
- Жоспарлау. Жаңа темір жол немесе зауыт үшін халық, ресурстар және бұрыннан бар жолдар жөнінде деректер керек. Мысалы, Батыс Қазақстаннан мұнай құбырын Теңіз бен Қашаған кен орындарын ескеріп тартады.
- Өзгерістерді қадағалау. Сандарды жыл сайын жаңартуға болады, сонда карта өзекті болып қалады.
Жауабы: қорлар салыстыру, карта мен диаграмма салу, жоспарлау және өзгерістерді қадағалау үшін қажет.
№ 6
Бүгінгі күнде географиялық нысандарды математикалық-картографиялық негізде үлгілеуге және географиялық ақпараттық жүйені цифрлау деңгейіне көтерудің жолдарын пайдалануды бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Артықшылықтары мен кемшіліктерін жаз, содан кейін қорытынды жаса: ГАЖ пайдалы ма.
Жауап үлгісі.
- Артықшылықтары. Жылдам: жолдағы кептеліс бірден көрінеді. Дәл: координаттар серіктерден алынады. Көрнекі: күрделі деректер картаға айналады. Құтқаруға көмектеседі: өрт немесе су тасқыны қайда екені және техниканы қайда жіберу керегі көрінеді.
- Кемшіліктері. Өзекті деректер керек, әйтпесе қате шығады. Интернет пен қуатты компьютер қажет. Қауіпсіздік пен жеке деректер мәселесі бар: телефон арқылы адамның қайда екенін білуге болады.
- Қорытынды. Деректер жаңа әрі дәл болса және пайдаланушылар қауіпсіздікті ұмытпаса, ГАЖ өте пайдалы.
Жауабы: ГАЖ географиялық деректермен жұмысты жылдамдатып, жеңілдетеді; оның құны деректердің сапасына байланысты.
Жадынама
- КДҚ карталарға арналған деректерді сақтайды, ГАЖ орынға байланған деректермен жұмыс істейді.
- Карта үш кезеңнен өтеді: экрандағы модельден басылған картаға дейін.
- Экономикалық географияда деректер қоры елдерді салыстыру және диаграмма салу үшін керек.
- Кестеде әр нысанға бір жол, әр қасиетке бір баған беріледі.