§ 55. Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар. Географиялық деректер базасын құру
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 5 бөлім: Экономикалық география. 210–212-беттер.
Нені үйренесің
- Excel немесе Google Sheets-те елдер бойынша кесте-деректер базасын жасауды.
- Оны деректермен толтыруды, қатесіз екенін тексеруді және ресімдеуді.
- Кесте бойынша бағанды диаграмма салуды және одан қорытынды шығаруды.
Ой қозғау
- Жұмысқа не қажет? Excel немесе Google Sheets бар компьютер не телефон, мектеп атласы, анықтамалық деректер (оқулықтың қосымша кестелері, энциклопедия, сенімді сайттар).
- Кестедегі өріс деген не? Бір түрлі деректі қамтитын баған, мысалы «Астанасы» немесе «Халқы».
💡 Анықтамалықтардағы сандар әр жылы аздап өзгеше болады, әсіресе халық саны. Сондықтан деректің жылын және дереккөзін әрдайым жазып қой.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыс жоспары
Жұмыс үш тапсырмадан тұрады: деректер базасын жасау, оны толтырып ресімдеу, содан кейін оның негізінде диаграмма салып, қорытынды шығару.
⚠️ Жиі кететін қате. Өлшем бірліктерін араластырады. Аудан мың шаршы километрмен, халық миллион адаммен жазылады. Егер бір жолда сан мыңмен, ал екіншісінде миллионмен берілсе, диаграмма қате шығады.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйде Excel болмаса, тегін Google Sheets жарайды. Жаңа файл ашуға көмектесіп, атаулардың артық бос орынсыз сақталғанын тексеріңіз. Баладан сұраңыз: «Бұл санды қайдан алдың?»
Өзіңді тексер
- Ақпаратты неге өрістерге бөледі? Әр қасиеттің өз бағаны болу үшін. Сонда сұрыптауға және сүзуге болады.
- Сүзгі не істейді? Шартқа сәйкес келетін жолдарды ғана көрсетеді, мысалы тек Азия елдерін.
- Толтырғаннан кейін базаны неге тексереді? Қателерді, қайталауларды және бірліктердің қате болуын табу үшін.
- Бағанды диаграмма нені көрсетеді? Шамаларды салыстырады: баған неғұрлым биік болса, сан соғұрлым үлкен.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
1-тапсырма. Төменде ұсынылған алгоритм бойынша жаңа деректер базасын құрыңдар: құру, құрылымды жоспарлау, деректерді жинау, толтыру, тексеру.
Қалай ойлаймыз. Алгоритмнің әр қадамы — кішкентай әрекет. Ретімен орындап, асықпа.
Шешуі. Кестенің құрылымы мынадай:
| № | Елі | Әлем бөліктері | Астанасы | Ауданы, мың км² | Халқы, млн адам |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 |
Жолдарды әрі қарай 2-тапсырмада толтырамыз.
Жауабы: «Елдер» парағы бар және алты өрісі бар файл жасалды; деректер енгізіліп, тексерілді.
№ 2
2-тапсырма. Тапсырманы орындау нұсқаулығы. Excel бағдарламасын ашыңдар. Мынадай бағандары бар жаңа кесте жасаңдар: нөмірі, елі, астанасы, әлем бөліктері, ауданы (мың км²), халық саны (млн адам). Кестені 10 елді мәліметтермен толтырыңдар. Сүзгіні қосыңдар. Файлды сақтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Ауданы бойынша ең үлкен он ел: Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Австралия, Үндістан, Аргентина, Қазақстан, Алжир. Әрқайсысы үшін әлем бөлігін, астанасын, ауданы мен халқын тап.
Шешуі. Толтырылған база (сандар дөңгелектелген, халық 2024 жылғы):
| № | Елі | Әлем бөліктері | Астанасы | Ауданы, мың км² | Халқы, млн адам (2024) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Ресей | Еуропа, Азия | Мәскеу | 17 075 | 146 |
| 2 | Канада | Солтүстік Америка | Оттава | 9985 | 41 |
| 3 | Қытай | Азия | Бейжің | 9597 | 1409 |
| 4 | АҚШ | Солтүстік Америка | Вашингтон | 9834 | 340 |
| 5 | Бразилия | Оңтүстік Америка | Бразилиа | 8516 | 212 |
| 6 | Австралия | Австралия | Канберра | 7692 | 27 |
| 7 | Үндістан | Азия | Нью-Дели | 3287 | 1450 |
| 8 | Аргентина | Оңтүстік Америка | Буэнос-Айрес | 2780 | 46 |
| 9 | Қазақстан | Еуропа, Азия | Астана | 2725 | 20 |
| 10 | Алжир | Африка | Алжир | 2382 | 47 |
Ресімдеу, қадамдап:
- Тақырыптар жолын белгілеп, қалың қаріппен жаз.
- Бүкіл кестені белгілеп, мәтінді ортаға туралау.
- Жолдарды нөмірле: 1, 2, … 10.
- Кесте біреу болуы және бос жолдар болмауы керек.
- Бүкіл кестені белгілеп, «Деректер → Сүзгі» (құйғыш белгісі) түймесін бас. Әр бағанда көрсеткі пайда болады.
- Файлды «Алғашқы_ондық_елдер_base_geography_Тегі.xlsx» сияқты атпен сақта.
🌟 Қазақстан — әлемдегі мұхитқа шығатын жолы жоқ ең үлкен ел. Ал ауданы бойынша ол тоғызыншы. Оның аумағы Франция, Германия, Италия және Испания қосылғаннан да үлкен.
Сүзгімен тексер. «Халқы» бағанында «100-ден артық» шартын таңда. 5 ел қалады: Ресей, Қытай, АҚШ, Бразилия, Үндістан.
Жауабы: 10 елдің базасы толтырылды, ресімделді, сүзгісі қосылды, сақталды.
№ 3
3-тапсырма. Диаграмма құру және талдау. Жасалған деректер қорындағы ақпаратты пайдаланып, қарапайым диаграмма құрыңдар. Мысалы, бағаналы диаграмма — аймақ бойынша алғашқы 10 ел. Диаграмманы көркемдеп және жазыңдар. Ең үлкен елдердің жер шары бөліктері бойынша алып жатқан орнын талдаңдар. Қорытындыны дәптерге жазып, өз жұмыстарыңды талқылап, бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Диаграмма үшін екі баған керек: ел және аудан. Қалғанын белгілеме.
Шешуі.
- «Елі» және «Ауданы» бағандарын белгіле.
- «Кірістіру → Диаграмма» түймесін бас (Excel-де «Гистограмма»).
- Атауын бер: «Әлемдегі ең үлкен он ел, мың км²».
- Мәндер осіне «мың км²» деп жаз.
- Елдерді ауданы үлкеннен кішіге қарай орналастыр.
Енді талдау: ірі елдердің ауданын әлем бөліктері бойынша қосамыз.
| Әлем бөлігі | Тізімдегі елдер | Жиынтық ауданы, мың км² |
|---|---|---|
| Еуразия | Ресей, Қытай, Үндістан, Қазақстан | 17 075 + 9597 + 3287 + 2725 = 32 684 |
| Солтүстік Америка | Канада, АҚШ | 9985 + 9834 = 19 819 |
| Оңтүстік Америка | Бразилия, Аргентина | 8516 + 2780 = 11 296 |
| Австралия | Австралия | 7692 |
| Африка | Алжир | 2382 |
Қорытынды үлгісі.
- Ірі елдердің ең көбі Еуразияда: оннан төртеуі.
- Ең үлкен ел — Ресей: оның ауданы екінші орындағы Канададан шамамен 1,7 есе үлкен.
- Африканы тізімде тек Алжир білдіреді: ол материктегі ең үлкен ел, бірақ әлемде небәрі оныншы.
- Қазақстан тоғызыншы, Аргентинадан сәл кіші. Ондықта мұхитқа шығатын жолы жоқ жалғыз ел осы (Ресей, Қытай және басқа елдердің теңіз жағалауы бар).
- Халқы бойынша сурет басқаша: Қытай мен Үндістанда миллиардтан астам адам, ал Қазақстанда шамамен 20 млн. Демек, Қазақстанның халық тығыздығы өте төмен.
Жұмысты бағалау. Критерийлер бойынша тексер: атаулар біркелкі, бірліктер дұрыс, диаграмма жазылған, қорытынды сандармен дәлелденген.
Жауабы: диаграмма салынды; басты қорытынды: ең үлкен он елдің төртеуі Еуразияда, Қазақстан ауданы бойынша тоғызыншы.
Жадынама
- Атауларды және бірліктерді біркелкі жаз.
- Толтырғаннан кейін базаны қайталаулар мен қателер бойынша тексер.
- Диаграмманы әрдайым жаз: атауы, осьтері, бірліктері.
- Диаграмма бойынша қорытындыны сандармен дәлелде.