§ 56. Әлеуметтік-экономикалық ресурстар. Көлік инфрақұрылымы

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 5 бөлім: Экономикалық география. 212–218-беттер.

Нені үйренесің

• Инфрақұрылым мен көлік жүйесі деген не екенін түсіндіруді.
• Көлік түрлерін салыстыруды: әрқайсысының өз артықшылығы мен кемшілігі бар.
• Қазақстанның басты теміржолдарын сызбадан табуды және көлік дәлізі дегеннің не екенін түсіндіруді.
• Дүниежүзілік көліктің даму тенденцияларын атауды.

Ой қозғау

• Көліктің қандай түрлерін білесің? Автомобиль, темір жол, су (теңіз және өзен), әуе, құбыр көлігі.
• Дүниежүзінде жүк тасымалдау бойынша қай көлік түрі бірінші орында? Ал жолаушы тасымалдау бойынша ше? Жүк айналымы (тонна × километр) бойынша теңіз көлігі бірінші: ол ауыр жүкті алыс қашықтыққа тасиды. Тасылған жолаушылар саны бойынша автомобиль көлігі алда: онымен күн сайын жүреді.

💡 Көлік зат жасамайды, ол «қызмет» көрсетеді: жүк пен адамды тасиды. Сондықтан ол өндіріс немесе өндіру емес, қызмет көрсету саласына жатады.

Тақырыпты талдаймыз

Инфрақұрылым деген не

Инфрақұрылым — материалдық өндіріске және тұрғындарға қызмет көрсететін салалардың ірі тобы. Оның құрамына коммуникациялық (көлік және байланыс) және әлеуметтік (денсаулық сақтау, білім, сауда, демалыс) салалар кіреді. Бүгін көлікті талдаймыз.

Көлік жүйесі — жүк алмасу, сондай-ақ жолаушы тасымалдау үшін бір-бірімен көлік тораптары (бекеттер, порттар, әуежайлар) арқылы байланысқан барлық көлік түрлерінің жиынтығы. Басты міндеті — жүк және жолаушы тасымалы.

Көлікті көлік желісімен (елде қанша жол бар) және тасымал көлемімен бағалайды. Көлік желісінің ұзындығы — мемлекеттегі және оның аймағындағы барлық жолдардың ұзындығы. Аумақтың жолмен қамтамасыз етілуі жол ұзындығының аумақ ауданына қатынасымен бағаланады, мысалы, 1000 км² аумаққа неше километр жол келеді.

Дамыған елдерде көлік жүйесі күрделі: онда көліктің барлық түрі бар, электрлендірілген көліктер де кіреді. Дүниежүзілік ішкі жүк айналымының шамамен 85%-ы дәл осы елдерге тиесілі (алыс теңіз тасымалын қоспағанда).

Көлік түрлері: әрқайсысының өз қабілеті бар

Теміржол. Қозғалысы тұрақты, тасымалдау құны арзан, жүк көтергіштігі жоғары. Теміржол ұзындығы бойынша жетекші елдер — АҚШ, Ресей, Үндістан, Қытай, Германия, Франция. Теміржолы ең тығыз өңір — Батыс Еуропа: 1000 км²-ге 100 км-ден астам жол келеді. Теміржол ең аз жерлер — Африка, Азия және Латын Америкасы.

Автомобиль. Икемді, жүкті қайта тиемей және жылдам жеткізеді. Бірақ жанармайды көп жұмсайды және қоршаған ортаны ластайды. Жол ұзындығы бойынша АҚШ бірінші орында (жалпы ұзындығы 5 млн км-ден астам), тығыздығы бойынша — Батыс Еуропа елдері мен Жапония.

Құбыр. Сұйық және газ тәрізді жүктерді тасиды, өте үнемді. Ең ұзын құбыр жолдары — АҚШ, Канада, Ресейде.

Теңіз. Ең арзан әрі сыйымды, мемлекетаралық жүк тасымалдың 80%-ына дейінін орындайды. Ең жиі қатынайтын аймақ — Атлант мұхиты: теңіз арқылы тасылатын жүктің жартысы осыған тиесілі. Тынық мұхиттың да үлесі зор: жағалауында АҚШ, Ресей, Қытай, Жапония орналасқан.

Өзен. Темір жол тасымалынан 2–3 есе арзан, бірақ порттар мен кеме қатынасына жарайтын өзендер қажет. Еуропада — Рейн мен Дунай, Ресейде — Еділ, АҚШ-та — Миссисипи.

Әуе. Ең жылдам, кез келген нүктеге жеткізеді, бірақ ең қымбат. Жолаушыларды, шұғыл және тез бұзылатын жүктерді тасиды. АҚШ-та ең жақсы дамыған (дүниежүзілік жолаушы тасымалының жартысына жуығы).

🌟 Айтпақшы, Ла-Манш бұғазының астымен өтетін теңіз асты тоннелі Францияны Ұлыбританиямен жалғастырады. Онда пойыздар мен автопойыздар жүреді.

Қазақстан көлігі

Қазақстанның Әлемдік мұхитқа шығатын жолы жоқ, бірақ Каспий теңізі мен Ақтау порты бар. Бұл — елдің негізгі теңіз «қақпасы», әрі порт қыста қатпайды. «Астана», «Алматы», «Абай» және «Алатау» танкерлері мұнай мен мұнай өнімдерін Ресей мен Әзербайжан порттарына тасиды.

Теміржолдар. Қазақстанда меридиан бойымен (солтүстіктен оңтүстікке) бағытталған 3 магистраль және ендік бағытта (батыстан шығысқа) жүретін 3 магистраль бар. Олар «Ірі теміржол шеңберін» (91-сурет) құрайды. Оған қосымша Қытайдан Түркияға баратын трансазиялық магистраль келіп қосылады.

Автомобиль жолдары. Қазақстан автомагистральдарының жалпы ұзындығы шамамен 128 мың км. Оның 85,6 мың км-і — жалпыға ортақ пайдаланылатын жолдар және 42,4 мың км-і — мекемелік (шаруашылық) жолдар. Солтүстік аудандардағы автожолдың ұзындығы батыс және орталық аудандармен салыстырғанда екі есе жоғары. Оңтүстік аудандарда соңғы жылдары автожолдарды салу біршама қарқынды жүргізілуде.

Құбыр жолдары. Олар мұнай мен газды Батыс кен орындарынан (Теңіз, Қашаған) зауыттарға және шетелге айдайды. Құбыры ең көп өңір — Батыс Қазақстан, ал Атырау қаласынан құбыр жолдары жан-жаққа тарайды: Орта Азияға — Орталық және Бұхараға, Оралға. Солтүстіктен оңтүстікке қарай Омбы — Павлодар — Шымкент — Шарджоу мұнай құбыры өтеді. Қазақстанның мұнай құбырлары экономикалық серіктестеріміз — Ресей және Қытай елімен байланыстырады.

Әуе. Елімізде әуе тасымалымен 20-ға жуық авиакомпания айналысады. Ең ірісі — «Эйр Астана» халықаралық және ішкі жолаушылардың 3/5 бөлігін тасымалдайды.

Өзендер. Өзен көлігі тасымалы Ертіс және Жайық өзендерінде жүргізіледі: екі өзен бассейні — шығыста Ертіс, батыста Жайық. Жайық — орыс тілінде Урал.

Дүниежүзілік көлік қайда қарай дамып барады

• Электрлендірілген теміржолдардың, қатты жамылғысы бар автожолдардың және диаметрі үлкен құбыр жолдарының үлесі артып келеді.
• Дүниежүзілік көлік коммуникациясын бірдей қолдану үлкен өзгеріс әкелді.
• Көлік дәліздері құрылады: бірнеше мемлекеттің аумағы арқылы өтетін жүк тасымалының бағыттары. Еуропада олардың тоғызы, Ресейде үшеуі, Қазақстанда бесеуі бар.
• Қазақстан аумағы бойынша 11 халықаралық көлік дәлізі өтеді: 5 теміржол және 6 автокөлік дәлізі.
• Контейнерлер. Олармен әлемдегі сауда құнының 60%-дан астамы тасылады. Контейнерлік «көпірлер» кемені, пойызды және автопойызды біріктіреді.

Қазақстанның көлік дәліздерінің сызбасында (92-сурет) бес атау бар: «Еуропа — Кавказ — Азия», «Солтүстік — Оңтүстік» және үш трансазиялық: солтүстік, орталық және оңтүстік.

💡 Көлік дәлізі — бір жол ғана емес, жүктің белгілі бір бағытпен әуе, құрлық немесе теңіз арқылы жүретін жолы. Қытайдан Еуропаға жүк жиі Қазақстан арқылы келеді.

📌 Контейнер неге ыңғайлы? Контейнермен тасығанда жұмысшылардың еңбегі аз жұмсалады, өйткені ауыр техника қолданылады және межелі жерге жеткенше жүкке ешқандай операция жасалмайды. Тауарды ыдысқа салу, орау қажет емес, уақыт үнемделеді, өйткені контейнерлердің өлшемі стандартты. Сондықтан оны кез келген көлік түрімен тасуға болады.

⚠️ Жиі кететін қате. Ең жылдам көлік — ең жақсы көлік деп ойлайды. Жылдам ұшақ қымбат, көмір мен мұнайды тасуға жарамайды. Әр жүкке өз көлігін таңдайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланыздан сұраңыз: «Күртежеңді немесе базардағы алманы немен әкелді? Қанша көлік түрінен өтті?» Көбіне үш және одан көп болып шығады: кеме, пойыз, жүк көлігі.

Өзіңді тексер

• Инфрақұрылым деген не? Өндіріске және тұрғындарға қызмет көрсететін салалар тобы: көлік, байланыс, денсаулық сақтау, білім, сауда.
• Көлік жүйесі деген не? Желілер мен тораптар арқылы біріккен, жүк пен жолаушы алмасатын барлық көлік түрлері.
• Теміржол көлігінің қандай артықшылығы бар? Ауа райына аз тәуелді, тұрақты, ауыр жүкке арзан.
• Қазақстанның мұхитқа шығатын жолы жоқ, неге теңіз көлігін дамытады? Каспий теңізі мен Ақтау порты бар; танкерлер мұнайды Ресей мен Әзербайжанға тасиды.
• Көлік дәлізі деген не? Бірнеше мемлекеттің аумағы арқылы өтетін жүк тасымалының бағыты.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Көлік жүйесі деген не? Көліктің негізгі түрлерін атап шығыңдар.

Қалай ойлаймыз. Анықтама: «желілермен байланысқан барлық көлік түрлерінің жиынтығы». Түрлері үш топқа бөлінеді: құрлық, су, әуе.

Шешуі. Көлік жүйесі — ел немесе аймақ көлігінің барлық түрлерінің жолдар мен тораптар арқылы өзара біріккен жиынтығы. Негізгі түрлері:

• құрлық: темір жол, автомобиль, құбыр көлігі;
• су: теңіз, өзен;
• әуе.

Жауабы: көлік жүйесі — көлік түрлері мен олардың желілерінің жиынтығы; түрлері: темір жол, автомобиль, құбыр, теңіз, өзен, әуе.

№ 2

Қазақстандағы жетекші көлік түрі қандай? Не себепті жетекші орында?

Қалай ойлаймыз. Ел көлемін және жүкті ойла: көмір, мұнай, астық, кен. Жазықпен алыс қашықтыққа арзан не тасиды?

Жауап үлгісі. Жетекші түрі — темір жол көлігі. Ел үлкен әрі көбіне жазық, жүктер ауыр (көмір, кен, астық, мұнай). Теміржол ауа райына аз тәуелді, тұрақты және арзан тасиды. Автомобильдер қысқа қашықтыққа тиімдірек, ал құбырлар тек мұнай мен газды тасиды. Мұнай көп болғандықтан, құбырлар да елеулі үлес тасиды.

Жауабы: темір жол: қашықтық ұзақ, жүк ауыр, жер бедері жазық, құны арзан.

№ 3

Ең «экологиялық таза» көлік түрін атаңдар. Неге олай ойлайсыңдар? Оны өмірде қалай пайдалануға болады?

Қалай ойлаймыз. Көліктің қандай заттар шығаратынын және бір жолаушыға немесе бір тонна жүкке қанша жанармай жұмсалатынын салыстыр.

Жауап үлгісі. Жаппай қолданылатын түрлердің ішінде ең таза деп электрлендірілген теміржол көлігін (және метроны) санайды: қалада пайдаланылған газ жоқ, ал бір пойыз жүздеген көлікті алмастырады. Автомобиль бір жолаушыға көп жанармай жұмсайды және ауаны ластайды, мысалы, қыста Алматыда. Өмірде: қалада метромен немесе автобуспен жүру, қысқа жолға жаяу немесе велосипедпен бару, алыс сапарға мүмкіндігінше пойызды таңдау.

Жауабы: электрлендірілген темір жол; өмірде қоғамдық көлікті, пойызды, велосипед пен жаяу жүруді таңдау.

№ 4

Географиялық картаны пайдаланып, Солтүстік Америка, Еуропа және Орталық Азияның көлік желісінің тығыздығын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Атласта «Дүниежүзі көлігі» картасын аш. Әр аумақта сызықтардың қаншалықты жиі қиылысатынына қара.

Жауап үлгісі.

Сандармен тексерейік. Қазақстанда 2725 мың км² аумаққа 128 мың км автожол келеді.

Жауабы: Еуропада желі ең тығыз, Солтүстік Америкада орташа әрі біркелкі емес, Орталық Азияда ең сирек.

№ 5

Параграф мәтінін пайдаланып, «Көлік түрлерінің сипаты» кестесін құрастырыңдар: автомобиль, темір жол, су, әуе, құбыр көліктері. Артықшылықтарын, кемшіліктерін және Қазақстанның қай өңірлерінде неғұрлым дамығанын көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр түр үшін оның «қабілетін» және «әлсіз жағын» еске түсір. Өңірлерді анықтау үшін негізгі жолдардың, порттардың және кен орындарының қайда екеніне қара.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.

№ 6

«Мемлекеттің көлік жағдайын жолдарына қарап бағалайды» дегенді қалай түсінесіңдер? Ел экономикасын дамытудағы көлік жүйесінің рөлін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Жақсы немесе нашар жолдар ел туралы не айтатынын ойла.

Жауап үлгісі. Жолдар елдің қаншалықты бай екенін және адамдарға қамқор екенін көрсетеді. Жол жақсы болса, сауда жылдам жүреді, балалар мектепке жетеді, жедел жәрдем уақытында келеді. Алыс ауылдан қалаға жетуге болады, ал шаруа егінін тасып шығады. Нашар жолдар экономиканың әлсіз екенін және мемлекеттің тұрғындарға қамқорлық жасамайтынын көрсетеді. Көлік жүйесі экономиканың «қан тамыры» сияқты: ол шикізатты зауытқа, тауарды сатып алушыға жеткізеді, аймақтарды байланыстырады және экспортқа жол ашады. Қазақстан үшін жолдар әсіресе маңызды: қашықтық орасан зор, ал ел Еуропа мен Азияның арасында жатыр.

Жауабы: жолдар экономика деңгейін және адамдарға қамқорлықты көрсетеді; көлік жүйесі аймақтарды байланыстырып, сауданы жандандырып, экономиканы дамытады.

№ 7

Тапсырма (шығармашылық). Мәтіннен контейнерлік жүк тасымалдау жүйелері туралы біліңдер. Ұсынылған мәтінді оқып, диалог құру үшін 2–3 сұрақ құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен «не?», «неге?», «қалай?» деген сұрақтарға жауап табуға болатын жерлерді іздеп көр. Диалогты жұппен рөлге бөліп оқы.

Жауап үлгісі.

• Сұрақ 1. Контейнерлік тасымал деген не? — Жүкті стандартты өлшемді үлкен жәшікке (контейнерге) салып, бір көліктен екінші көлікке қайта тиемей тасу.
• Сұрақ 2. Контейнермен тасу неге ыңғайлы? — Жұмысшылардың еңбегі аз жұмсалады, ауыр техника қолданылады, жүкті орау қажет емес және уақыт үнемделеді.
• Сұрақ 3. Контейнер қандай көлікпен тасылады? — Кез келген: кемемен, пойызбен, жүк көлігімен. Мысалы, Жапония мен АҚШ-тың шығыс жағалауындағы «көпірлер».

Жауабы: диалог 2–3 сұрақ-жауаптан тұрады: контейнер деген не, оның ыңғайлылығы, қандай көлікпен тасылады.

Жадынама

• Көлік — инфрақұрылымның бір бөлігі, ол қызмет көрсетеді: жүк пен адамды тасиды.
• Түрлері: құрлық (темір жол, автомобиль, құбыр), су, әуе.
• Қазақстанда 3 меридиандық және 3 ендік теміржол магистралі, 128 мың км-ге жуық автомобиль жолы бар.
• Тенденциялар: электрлендіру, бірыңғай коммуникация, дәліздер, контейнерлер.

Шағын тест