§ 60. Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар. Дүниежүзінің табиғи байлықтары
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 5 бөлім: Экономикалық география. 231–234-беттер.
Нені үйренесің
- Әртүрлі дереккөздермен жұмыс істеуді: карта, сурет, мәтін, фотосурет, кесте.
- Нақты анықтама беруді: табиғи ресурстар, ресурстармен қамтамасыз етілу, табиғатты пайдалану.
- Қазақстанның рекреациялық ресурстарын кескін картаға түсіріп, топтастыруды.
- Өз өңіріңнің өнеркәсібі мен ауылшаруашылығы бойынша анықтамалық құруды.
Не керек
- Физикалық география атласы және Қазақстанның пайдалы қазбалар карталары, 94-сурет «Қазақстанның табиғат ресурстарының карта-сызбасы» (оқулықта).
- Қазақстанның және дүниежүзінің кескін карталары.
- Түрлі-түсті қарындаштар, сызғыш.
- Қаласаң, өңір кестесін жасау үшін Excel немесе Google Кестелер.
💡 Бұл параграфта теория жоқ. Өткен тақырыптардан білімді алып, бірден қолданасың. Бұл — бақылау жұмысы сияқты, тек атласқа қарауға болады.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
1-тапсырма. Сөйлемдерді аяқтаңдар: 1) адам өз шаруашылық әрекетінде қолданатын табиғат компоненттері; 2) табиғат ресурстары қорының арақатынасы және оларды қолдану мөлшері; 3) қоршаған ортаны зерттеу, көркейту және қорғау жөніндегі шаралар жүйесі.
Қалай ойлаймыз. Әр сөйлем — терминнің анықтамасы. Кілт сөздерді ізде: «өмір сүру үшін қолданады» — ресурстар; «қор мен қолдану арақатынасы» — ресурстармен қамтамасыз етілу; «қорғау шаралары жүйесі» — табиғатты пайдалану.
Шешуі.
- Адам өзінің өмір сүруі мен шаруашылық әрекеті үшін қолданатын табиғат компоненттері — табиғи ресурстар (су, жер, орман, пайдалы қазбалар, ауа, күн мен жел энергиясы).
- Табиғи ресурстар қоры мен оларды қолдану мөлшерінің арақатынасын ресурстармен қамтамасыз етілу деп атайды. Оны жылмен есептейді: қазіргі өндіру қарқынымен қор неше жылға жетеді.
- Қоршаған ортаны зерттеу, көркейту (игеру) және қорғау жөніндегі шаралар жүйесі — табиғатты пайдалану (ақылды, ұтымды).
Жауабы: табиғи ресурстар; ресурстармен қамтамасыз етілу; табиғатты пайдалану.
🌟 Қазақстан қазба байлыққа бай: ел уран, хром, мырыш және қорғасын қоры бойынша дүниежүзіндегі жетекші елдердің қатарына кіреді, ал уран өндіру бойынша көп жылдар бойы әлемде бірінші орында болды.
№ 2
2-тапсырма. Кескін картаға пайдалы қазбалардың картасы және 94-суретті пайдаланып, Қазақстанның және өз аймақтарыңның рекреациялық ресурстарын белгілеңдер.
Қалай ойлаймыз. Рекреация дегеніміз — демалу мен емделу. Адамдар қайда демалуға барады? Теңіз бен көлдерге, тауларға, орманға, минералды сулары бар курорттарға, тарихи орындарға.
Шешуі. 94-суреттегі шартты белгілермен кескін картаға түсір. Мына бағдарларға сүйен (координаталар дөңгелектелген):
| Топ | Нысан | Қайдан табу керек |
|---|---|---|
| Көлдер мен жағажайлар | Алакөл көлі | оңтүстік-шығыс, шамамен 46° с. е., 81° ш. б. |
| Балқаш көлі | орталық бөліктің шығысы, шамамен 46,5° с. е., 75° ш. б. | |
| Каспий теңізінің жағалауы (Ақтау) | батыс, шамамен 43,6° с. е., 51° ш. б. | |
| Орман мен курорттар | Бурабай (Шортанды-Бурабай курортты аймағы) | солтүстік, шамамен 53° с. е., 70° ш. б. |
| Баянауыл | орталық бөліктің солтүстік-шығысы, шамамен 50,7° с. е., 75,7° ш. б. | |
| Таулар | Іле Алатауы, Көлсай көлдері, Шарын шатқалы | оңтүстік-шығыс, шамамен 43° с. е., 77–79° ш. б. |
| Хан Тәңірі | оңтүстік-шығыс, шамамен 42° с. е., 80° ш. б. | |
| Қатонқарағай | Алтай, шамамен 49° с. е., 85° ш. б. | |
| Тарихи ескерткіштер | Түркістан (Яссауи кесенесі), Отырар | оңтүстік, шамамен 43° с. е., 68° ш. б. |
| Туризм орталықтарының қалалары | Алматы, Астана, Шымкент, Ақтау | картадан қара |
Суреттің шартты белгілері бойынша рекреациялық ресурстар былай топтасады: емдеу курорттары (минералды сулар, балшық), суға шомылу-жағажай демалысы (көлдер, теңіз), таушаңғысы базалары, демалуға арналған әсем жерлер, ұлттық саябақтар, қызықты табиғи нысандар, тарихи және мәдени ескерткіштер, туризм орталығының қалалары. Картада жаңа туристік жобалар да шеңбермен белгіленген. Ең ірі курорттық аймақтар: Алакөл, Бурабай, Іле Алатауы, Маңғыстау (Каспий).
Жауабы: объектілері бар кескін карта; рекреациялық ресурстар демалыс түріне қарай топтасады (емделу, жағажай, таулар, ормандар, тарих пен мәдениет, туризм қалалары).
№ 3
3-тапсырма. «Экономикалық география» бөлімінде оқылған материалды қорыту және жинақтау. Жұмыс жоспары: 1) географиялық зерттеушілердің әдістері: географиялық ақпарат көздерін (карта, сурет, географиялық материалдар) қолданып, өз аймақтарыңның қысқа өнеркәсіп анықтамалығын құрыңдар, топта қорғап, бағалаңдар; 2) картография және географиялық мәліметтер базасы: дүниежүзінің экономикалық картасынан және 93-суреттен Қазақстанның қара және түсті металлургиясының негізгі аймақтарын көрсетіңдер; 3) «Өз аймағымның ауылшаруашылығы» кестесін дайындаңдар, өзіңнің және жұбыңның жұмысын бағалаңдар, жиынтық бағалау.
Қалай ойлаймыз. Бұл — үш шағын жоба. Бірінен кейін бірін орында, әрқайсысында карта мен өз біліміңді пайдалан.
Шешуі.
1-бөлім. Өңірдің өнеркәсіп анықтамалығы. Алгоритм:
Үлгі (Қарағанды облысы):
| Сала | Қайда | Неге осында |
|---|---|---|
| Көмір өндіру | Қарағанды, Шахтинск | көмір алабы |
| Қара металлургия | Теміртау (Qarmet) | жанында көмір, кен және су |
| Түсті металлургия | Балқаш | жанында Қоңырат мыс кен орны |
| Машина жасау | Қарағанды | металл және білікті жұмысшылар |
2-бөлім. Картадағы металлургия аймақтары. Қазақстанның кескін картасы үшін (93-суретпен салыстыр):
| Сала | Аймақтар мен орталықтар |
|---|---|
| Қара металлургия | Қостанай облысы (Рудный, Лисаковск кені), Қарағанды облысы (Теміртау), Павлодар облысы (Ақсу, ферроқорытпалар), Ақтөбе облысы (хромит кені, ферроқорытпалар) |
| Түсті металлургия: мыс | Орталық Қазақстан (Жезқазған, Балқаш), Шығыс Қазақстан |
| Түсті металлургия: мырыш және қорғасын | Өскемен, Алтай, Шымкент |
| Түсті металлургия: алюминий | Павлодар |
Дүниежүзінің экономикалық картасында қара металлургияның жетекші орталықтары — Қытай, Үндістан, Жапония, АҚШ, Ресей; түсті металлургия — Чили, Перу, Индонезия сияқты кеніштері мол елдер.
3-бөлім. «Өз аймағымның ауылшаруашылығы» кестесі. Үлгі (Түркістан облысы):
| Көрсеткіш | Мазмұны |
|---|---|
| Жерлер | Сырдария аңғарындағы және тау бөктеріндегі суармалы алқаптар |
| Өсімдік шаруашылығы | мақта, астық, көкөніс, бақша, бау-бақша |
| Мал шаруашылығы | қой, ешкі, ірі қара |
| Факторлар | ыстық климат, жылу көп, суару, құнарлы топырақ |
| Мәселелер | су тапшылығы, топырақтың тұздануы |
Өзін-өзі бағалау үшін өлшемдер бойынша өзіңе балл қой: барлық нысан түсірілген (1), атаулары дұрыс (1), қорытындылар дәлелді (1). Өзара бағалау: көршіңмен жұмысты алмастырыңдар. Соңында мұғалім жиынтық бағалау жасайды.
Жауабы: өңірдің өнеркәсіп анықтамалығы, Қазақстан металлургиясы аймақтарының картасы және ауылшаруашылығы кестесі орындалды.
Жадынама
- Қазақстанның рекреациялық ресурстары: Алакөл, Бурабай, Іле Алатауы, Каспий, Түркістан.
- Кез келген практика мақсаттан, дереккөзді таңдаудан және қорытындыдан басталады.