§ 61. Дүниежүзі елдерінің географиялық орны
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 234–237-беттер.
Нені үйренесің
- Дүниежүзі елдерінің немен ерекшеленетінін түсіндіруді: көлемімен, халқының санымен, орналасуымен.
- Елдің географиялық жағдайына 8 тармақтан тұратын жоспар бойынша сипаттама беруді.
- Елдерді теңіз жағалаулық, құрлықішілік, аралдық, түбектік және архипелаг-елдерге бөлуді.
- Орналасу елдің байлығына неге әсер ететінін және Қазақстан бұған қалай төтеп беретінін түсінуді.
Ой қозғау
- Біздің ел қай материкте және оның қай бөлігінде орналасқан? Еуразия материгінде, оның орталық бөлігінде (Орталық Азия).
- Қазақстан өз тәуелсіздігін қашан алды? 1991 жылы, желтоқсанда.
- Республика дүниежүзі бойынша жер көлемі жағынан нешінші орында? Тоғызыншы: шамамен 2,7 млн км². Одан алда тек Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан және Аргентина.
💡 Географиялық жағдай — елдің картадағы «мекенжайы»: ол қайда, көршілері кім, теңіз бар ма. Мекенжайға көп нәрсе байланысты: сауда, климат, тіпті адамдардың байлығы да.
Тақырыпты талдаймыз
Саяси карта қандай болады
Дүниежүзінің саяси картасы — дүниежүзі мемлекеттерін, олардың басқару түрін және мемлекеттік құрылымын көрсететін географиялық карта. Әлемнің қазіргі саяси картасында 248-ге жуық мемлекет пен аумақ бейнеленеді. Оның 194-і егеменді ел. Елдер картада бір-біріне ұқсамайды. Біріншіден, аумағының көлемі жағынан: аумағы жағынан ірі мемлекеттер де (Ресей, Канада, Қытай), шағын, яғни «микромемлекеттер» де (Ватикан, Монако, Сан-Марино, Лихтенштейн) бар. Екіншіден, халқының саны жағынан: Үндістан 1-орынды, Қытай 2-орынды алады. Ал аумағы бойынша да, халық санынан да аз ел — Ватикан болып саналады.
🌟 Ватикан небәрі 0,5 км² шамасында: ол көптеген қалалық саябақтардан да кіші. Бірақ оның өз туы, паспорты және тіпті пошта маркалары бар.
Географиялық жағдай дегеніміз не және оны қалай сипаттау керек
Жер бетіндегі кез келген географиялық нысанның (табиғи немесе адам жасаған) басқа нысандарға қатысты орналасуы географиялық жағдай деп аталады. Бұл — барлық география ғылымдары жүйесіндегі негізгі ұғым. Оны мына жоспар бойынша сипаттайды:
Географиялық жағдай екі түрлі болады. Жер бетіндегі географиялық координаттар жүйесі арқылы (яғни ен мен бойлық) нысанның нақты мекенжайын анықтайтын жағдайды математикалық-географиялық жағдай деп атайды. Бір табиғи нысандарға басқа нысандардың зор ықпал етуін физикалық-географиялық жағдай дейміз. Мысалы, аралдың салыстырмалы түрде желдің көп соғатын бағытына қатысты орналасуы.
Географиялық орны бойынша елдердің бес тобы
Географиялық орналасуына қарай елдер теңіз жағалаулық (мұхитқа шыға алатын), құрлықішілік (мұхитқа шыға алмайтын), аралдық, түбектік және архипелаг-елдер деп бөлінеді (13–14 кесте).
Кейбір мемлекеттер толық бір континентті алып жатыр (мысалы, Аустралия), ал кейбіреулері шағын аралдарда немесе аралдар тобында орналасқан (Науру, Мальта, Кабо-Верде).
Құрлықішілік елдер теңізге шыға алмайды. Еуропада бұлар — Австрия, Венгрия, Чехия, Швейцария, Азияда — Моңғолия, Непал, Ауғанстан, Бутан, Лаос, Африкада — Чад, Мали, Эфиопия, Нигер, Оңтүстік Америкада — Боливия мен Парагвай. ТМД-да мұндай елдерге Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Беларусь, Армения, Молдова, Әзербайжан және Түрікменстан жатқызылған.
⚠️ Жиі кететін қате. «Қазақстанның Каспий теңізі бар, демек, ол теңізге шығады» деп ойлайды. Иә, Каспий теңізі жақын, бірақ ол — тұйық су айдыны, мұхитпен қосылмаған. Сондықтан жіктеу бойынша Қазақстан — құрлықішілік ел. Мұхитқа шығу жолы тек басқа елдердің аумағы арқылы өтеді.
💡 Ойлан. Мұхиттар картасын пайдаланып, теңізге шыға алмайтын тағы қандай елдерді білесің? Мысалы: Швейцария, Лаос, Руанда, Замбия, Сербия.
Орналасу байлыққа неге әсер етеді
Әдетте, мемлекеттің географиялық жағдайы оның әлеуметтік-экономикалық дамуына зор ықпалын тигізеді. Еуропадан тыс орналасқан көптеген құрлықішілік елдердің экономикасы салыстырмалы түрде нашар дамыған, себебі теңізге шығатын жолдардың болмауы олардың сыртқы экономикалық байланысының дамуын қиындатады. Ал Еуропадағы құрлықішілік Швейцария мен Австрия бай әрі жақсы тұрады: оларда жолдар жақсы, көршілері нарығы дамыған және экономикасы мықты.
👨👩👧 Ата-анаға. Баланыңызға картадан Швейцарияны және Моңғолияны көрсетіңіз. Екеуінде де теңіз жоқ, бірақ тұрмысы әртүрлі. «Неге?» деп сұраңыз. Жақсы жауап: тек теңіз емес, көршілер, жолдар, технология және саясат маңызды.
Өзіңді тексер
- Дүниеде неше егеменді мемлекет бар? Шамамен 248 мемлекет пен аумақтың 194-і.
- Географиялық жағдай бойынша қандай бес топ бөлінеді? Теңіз жағалаулық, құрлықішілік, аралдық, түбектік, архипелаг-елдер.
- Қандай елдердің аумағы ең үлкен? Ресей, Канада, Қытай.
- Теңіз жағалаулық жағдай нені білдіреді? Елдің теңізге немесе мұхитқа шығу жолы бар, демек, порттары мен теңіз саудасы бар.
- Швейцарияның теңізі жоқ, бірақ неге бай? Ол мұны мықты экономикамен, көлікпен және дамыған көршілермен саудамен өтейді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Дүниежүзі картасындағы елдердің көптүрлілігі туралы айтыңдар.
Қалай ойлаймыз. Елдерді картада салыстыратын белгілерді еске түсір.
Шешуі.
- Көлемі. Ірілерден (Ресей, Канада, Қытай) микромемлекеттерге дейін (Ватикан, Монако, Сан-Марино, Лихтенштейн).
- Халқы. Миллиардтаған тұрғыны бар Үндістан мен Қытайдан бірнеше жүздеген тұрғыны бар Ватиканға дейін.
- Географиялық жағдайы. Теңіз жағалаулық, құрлықішілік, аралдық, түбектік, архипелаг.
- Даму деңгейі. Бай (Швейцария, Жапония) және кедей елдер.
- Мемлекеттік құрылымы: республикалар мен монархиялар.
Жауабы: елдер көлемімен, тұрғындар санымен, орналасуымен, даму деңгейімен және құрылысымен ерекшеленеді.
№ 2
Географиялық жағдай деген не?
Қалай ойлаймыз. Анықтама және оның не үшін маңызды екені туралы бір-екі сөз керек.
Шешуі. Географиялық жағдай — жер бетіндегі кез келген географиялық нысанның (табиғи немесе адам жасаған) басқа нысандарға, яғни елдерге, табиғи және шаруашылық объектілерге (теңіздерге, тауларға, жолдарға) қатысты орналасуы.
Жауабы: елдің картадағы басқа елдер мен нысандарға қатысты орны.
№ 3
Дүниежүзі кескін картасына Қазақстан, Ресей, Франция, Қытай, АҚШ, Жапония елдерінің аумағын белгілеңдер. Бұл елдердің географиялық жағдайындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды табыңдар.
Қалай ойлаймыз. Алдымен елді координаталары бойынша тап, содан кейін жоспар бойынша салыстыр: материк, көлем, көршілер, теңіз, ен.
Шешуі. Кескін карта үшін бағдарлар:
| Ел | Материк, бөлігі | Ауданы (шамамен) | Теңізге шығуы | Ені (шамамен) | Астанасы |
|---|---|---|---|---|---|
| Қазақстан | Еуразия, Азияның орталығы | 2,7 млн км² | тек Каспийге (тұйық), мұхит жоқ | 41–55° с. е. | Астана, орталықтың солтүстігі |
| Ресей | Еуразия, Еуропаның шығысы мен Азияның солтүстігі | 17,1 млн км² | Солтүстік Мұзды және Тынық мұхиттар, Балтық, Қара теңіздер | 41–77° с. е. | Мәскеу, батыс |
| Қытай | Шығыс Азия | 9,6 млн км² | Сары, Шығыс Қытай, Оңтүстік Қытай теңіздері | 18–53° с. е. | Бейжің, солтүстік-шығыс |
| Жапония | Шығыс Азия жанындағы аралдар тізбегі | 0,38 млн км² | Тынық мұхит, Жапон теңізі | 24–45° с. е. | Токио, Хонсю аралы |
| АҚШ | Солтүстік Америка | 9,8 млн км² | Атлант және Тынық мұхиттар | 25–49° с. е. (Аляска мен Гавайсыз) | Вашингтон, шығыс |
| Франция | Батыс Еуропа | 0,55 млн км² | Атлант, Ла-Манш, Жерорта теңізі | 42–51° с. е. | Париж, солтүстік |
Ұқсастығы. Ресей, Қытай, АҚШ және Қазақстан — үлкен елдер. Ресей, Қытай, Жапония және АҚШ-тың Тынық мұхитқа шығуы бар. Қазақстан, Ресей және Қытай материкте көрші және ортақ шекаралары бар: Қазақстан Ресеймен және Қытаймен шектеседі.
Айырмашылығы. Қазақстан — алтауының ішінде жалғыз мұхитқа шыға алмайтын ел. Жапония — архипелаг-ел, қалғандары материктік. Франция ауданы жағынан кіші, бірақ үш теңізге шығады. Қытай мен АҚШ Қазақстаннан әлдеқайда оңтүстікте жатыр.
Жауабы: алты ел белгіленді; ұқсастығы: төрт елдің ауданы үлкен әрі ортақ шекаралары бар; айырмашылығы: тек Қазақстан мұхитқа шыға алмайды.
№ 4
Дүниежүзі саяси картасын талдай отырып, елдің географиялық жағдайының оның экономикалық статусына қалай әсер ететінін түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Саудаға ойланыңдар: тауарды жеткізу оңай болса, ол арзан болады.
Шешуі.
- Теңізге шығу порттар мен арзан теңіз саудасын береді. Ел оңай сатады және сатып алады.
- Теңіз жоқ болса, тауарлар көршілердің аумағы арқылы өтеді, транзит үшін төлеу керек. Бұл дамуды баяулатады, әсіресе Африканың кедей елдерінде.
- Бай көршілердің жанында орналасу көмектеседі: Австрия мен Швейцарияда Еуропамен сауда көп.
- Орналасу климат пен ресурстарды анықтайды: жылы өңірлер ауылшаруашылығына ыңғайлы, солтүстік өңірлер мұнай өндіруге.
- Қазақстан теңіздің жоқтығын өтейді: темір жолдар мен порттар (Ақтау, Құрық), Қытаймен шекарадағы Қорғас құрғақ порты және «Қытай – Еуропа» транзит дәліздерін салады.
Жауабы: орналасу нарықтарға шығуды, тасымал шығынын, климат пен ресурстарды анықтайды, сондықтан ол экономикаға әсер етеді.
№ 5
ТМД елдерінің «географиялық жағдайы бойынша жіктелуі» сызбасын құрыңдар.
Қалай ойлаймыз. Ортасында «ТМД», одан топтарға қарай тармақтар. 14-кестедегі жіктеуді пайдалан.
Шешуі. Сызба:
- ТМД
- Теңіз жағалаулық: Ресей (Солтүстік Мұзды және Тынық мұхиттарға, Балтық және Қара теңіздерге шығады).
- Құрлықішілік: Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Әзербайжан, Армения, Беларусь, Молдова (оқулық кестесі бойынша).
- Каспийге шығады (тұйық теңіз, мұхит емес): Қазақстан, Түрікменстан, Әзербайжан.
- Теңізі мүлде жоқ: Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Армения, Беларусь, Молдова.
💡 Өзбекстанның тек өзінде теңіз жоқ емес: оның барлық көршілерінде де теңіз жоқ. Мұндай елдерді «екі есе құрлықішілік» деп атайды. Өзбекстан — дүниежүзіндегі осындай екі елдің бірі, екіншісі — Лихтенштейн.
Жауабы: сызба: теңіз жағалаулық — Ресей; қалғандары құрлықішілік, олардың үшеуі Каспийге шығады.
№ 6
Елдердің географиялық жағдайы келешекте өзгеріске ұшырауы мүмкін деп ойлайсыңдар ма? Егер мүмкін болса, неге?
Қалай ойлаймыз. Елдің орнында не тұрақты (материк, көршілер), ал не өзгеретінін (көлік, шекаралар, климат) ойла.
Жауап үлгісі. Картадағы орны өзгермейді: материктер орнында тұр. Бірақ оның маңызы өзгереді. Жаңа жолдар, порттар мен каналдар елдерді нарықтарға жақындатады: мысалы, Қазақстан Қытай порттарына баратын темір жол арқылы мұхитқа шығуға мүмкіндік алады. Климаттың өзгеруі солтүстік теңіз жолдарын ашады, демек, Ресей мен Канаданың арктикалық орнының маңызын өзгертеді. Шекаралар да өзгеруі мүмкін: мемлекеттер ыдырап немесе бірігіп жатса.
Жауабы: физикалық орны өзгермейді, бірақ көліктің, климаттың және шекаралардың дамуымен оның бағасы өзгереді.
Жадынама
- Жағдайды 8 тармақтан тұратын жоспар бойынша сипаттайды.
- Теңізге шығу сауданы жеңілдетеді, бірақ байлыққа кепілдік бермейді.
- Ең кіші мемлекет — Ватикан.