§ 62. Дүниежүзі елдерінің экономикалық-географиялық жағдайы

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 237–239-беттер.

Нені үйренесің

• Экономикалық-географиялық жағдайдың (ЭГЖ) қарапайым географиялық жағдайдан немен ерекшеленетінін түсіндіруді.
• ЭГЖ-ны талдайтын негізгі компоненттерді атауды: көліктік, өнеркәсіптік, агрогеографиялық, нарықтық, демографиялық, рекреациялық-географиялық.
• ЭГЖ түрлерін ажыратуды: орталық, шеткі, шекаралық, транзиттік, теңіздік, шалғайлық; тиімді және тиімсіз жағдайды салыстыруды.
• Елдің ЭГЖ-сын жоспар бойынша сипаттауды, оның ішінде Қазақстанның ЭГЖ-сын.

Ой қозғау

• Елдің географиялық орны деген не? Бұл елдің картадағы орны: қай материкте, қандай теңіздер мен таулардың маңында жатыр, көршілері кімдер, қандай ендік пен бойлықта орналасқан.
• Елдерді географиялық орнына қарай қандай белгілермен топтайды? Теңізге қатынасына қарай (теңіз жағалауындағы және құрлықішілік), құрлықтың пішініне қарай (аралдық, архипелагтық, түбектік), материктегі немесе өңірдегі орнына қарай.

💡 Географиялық орны «ел қайда тұр» деген сұраққа жауап береді. Экономикалық-географиялық жағдай «бұл орын оған ақша табуға қалай көмектеседі немесе кедергі келтіреді» деген сұраққа жауап береді. Екі ел қатар тұруы мүмкін, ал олардың ЭГЖ-сы әртүрлі болады.

Тақырыпты талдаймыз

ЭГЖ деген не

Экономикалық-географиялық жағдай (ЭГЖ) — кәсіпорындар, елді мекендер, ареалдар, аудандар, жеке елдер және олардың топтарының экономикалық маңызы бар сыртқы нысандармен қарым-қатынас жиынтығы. ЭГЖ — қоршаған ортадағы табиғи элементтермен, жасанды ортадағы адам жасаған элементтермен және халықты орналастырумен анықталатын экономикалық кеңістіктегі жағдай. Елдің шаруашылығының дамуына экономикалық-географиялық жағдай әсер етеді. ЭГЖ — дүниежүзілік экономикалық картадағы мемлекеттің орны. Ол тиімді және тиімсіз болуы мүмкін.

Қарапайым мысал: қарбалас қиылыстағы дүкен тұйықтағы дүкеннен көп сатады. Мемлекеттерде де солай.

Экономикалық-географиялық орын (ЭГО) — белгілі бір экономикалық маңызы бар басқа жағдайларға қатысты кез келген экономикалық-географиялық нысанның (мемлекет, аймақ, облыс, қала) орналасуы.

Сонымен қатар ЭГЖ санатына болашақта зерттелетін қоғамдық-географиялық нысандардың қызметіне және дамуына әсер еткен немесе әсер етуі мүмкін табиғи нысандардың жағдайлары да (қатпайтын теңіз, кеме жүзетін өзен, пайдалы қазбалардың кен орны, орман алқабы) жатады.

📌 ЭГЖ — тек мүмкіндік. Пайдасы ел оны қолдана білгенде ғана шығады.

Саяси-географиялық жағдай

Белгілі бір тарихи кезеңде мемлекетаралық және блокаралық қарым-қатынастар қалыптасады. Осы жүйедегі саяси (мемлекеттік) шекараларға қатысты жағдайдың маңызы ерекше, сондықтан «саяси-географиялық (геосаяси) жағдай (СГЖ)» деген ұғым қолданылады.

Қандай да бір елдің «саяси-географиялық жағдайы» дегеніміз — бейбіт саясат жүргізетін мемлекеттерге, халықаралық одақтарға, аймақтық даулы аудандарға немесе әскери базаларға қатысты сол елдің жағдайы. Бұл ұғым «экономикалық-географиялық жағдай» ұғымымен өзектес болып келеді, себебі саясат пен экономика бір-бірімен тығыз байланысты.

Кез келген елдің саяси-географиялық жағдайы тарихи оқиғалармен тығыз байланысты, уақыт өте келе өзгеріп отырады. Соңғы жылдары болып жатқан жайттар — соның дәлелі.

ЭГЖ-ны талдайтын компоненттер

ЭГЖ-ны талдау мынадай компоненттер бойынша жүргізіледі: көліктік-географиялық, өнеркәсіптік-географиялық, агрогеографиялық, нарықтық, демографиялық, рекреациялық-географиялық.

ЭГЖ түрлері

ЭГЖ келесі түрлерге бөлінеді: орталық, шеткі, шекаралық, транзиттік, теңіздік, шалғайлық. Мысалы, Германия Еуропаның орталығында орналасқан, демек оның ЭГЖ-сы орталық және транзиттік. Теңізге шығатын жолы бар болғандықтан, теңіздік те болады.

Елдерді жіктеу үшін әдетте екі белгіні алады.

1-белгі. Тиімділік. Әлемдік жолдардағы теңіз жағалауындағы елдердің ЭГЖ-сы тиімді: Мысыр (Суэц каналы) мен Панама (Панама каналы) өз орнынан тура пайда табады. Халықаралық темір жолдар өтпейтін, құрлықішілік «тұйық» елдердің ЭГЖ-сы тиімсіз: Африкадағы Чад, Азиядағы Непал.

2-белгі. Өңірдегі орны. Елдерді орталық және шеткі деп бөледі. Австрия мен Германия Еуропаның орталығында орналасқан, бірақ Германияның теңізі бар, ал Австрияның жоқ: сондықтан Германияның жағдайы орталық, транзиттік және теңіздік, ал Австрияның жағдайы орталық, транзиттік және құрлықішілік. Ұлыбритания, Исландия, Италия Еуропаның шетінде тұр: Исландияның ЭГЖ-сы шеткі аралдық, Ұлыбританияның архипелагтық, Италияның түбектік.

⚠️ Жиі кететін қате. «Теңіз жағалауындағы ел — бай ел» деп ойлайды. Теңізге шығу мүмкіндік береді, бірақ кепілдік бермейді. Теңіз жағалауындағы көп ел кедей күйінде қалады, өйткені порттар, жолдар мен сауда байланыстарын салмаған.

ЭГЖ-ны қалай сипаттаймыз: Германия мысалы

Адаспау үшін жоспарды пайдалан. Оқулықта Германияның ЭГЖ-сы бес тармақ бойынша талданады.

1. Көрші мемлекеттерге қатысты орны. Германия тоғыз мемлекетпен шектеседі: солтүстігінде — Даниямен, шығысында — Польша және Чехиямен, оңтүстігінде — Швейцариямен және Австриямен, оңтүстік-батысында — Франциямен, ал батысында — Люксембург және Бельгиямен, солтүстік-батысында Нидерланды елімен.

2. Құрлық және теңіз көлігінің негізгі бағыттарына қатысты орны. Еуропадағы барлық көлік жолдары торабында орналасқан және Балтық теңізіндегі тауар айналымының көп бөлігі Киль каналы арқылы өтеді.

3. Отын және шикізат базаларына қатысты орны. Өзінің отын-энергетикалық кешені бар, өз көмірі мен (Рур бассейні) әлем елдеріне тасымалданатын газ және мұнай өнімі негізінде дамытуда; машине жасау өнімдерін (станоктар, бүкіл әлемге белгілі автомобильдер: BMW, Volkswagen, Daimler) және электротехникалық өнімдерін өндіру бойынша әлемдік көшбасшылардың бірі болып табылады; кеме жасауда теңіз техникасын өндіретін жетекші ел болып табылады; көпсалалы химия өнеркәсібі бар және әртүрлі өнімдерді шығаруға маманданған: органикалық заттар, пластмассалар, бояғыштар; машине жасау, медицина, фармацевтика және құрылыс өнеркәсібі салаларына арналған өнімдердің ірі жеткізуші саласы болып табылады; электрондық өнеркәсіпте өзінің сапалы өнімдерімен танымал: тұрмыстық электроника, өнеркәсіптік техника — трансформаторлар мен генераторлар.

4. Негізгі экономикалық байланыс аймақтары. Елдің ауылшаруашылығы ішкі өндіріс сұранымының 60%-ын қамтамасыз етеді. Аса танымал тауарлары — астық және астық өнімдері, сүт өнімдері, тофудан жасалған өнімдер, жұмыртқадан жасалатын өнімдер, жемістер мен көгөністер, ет. Мемлекетте жарманың басым бөлігі, астық дақылдарының қоспалары және басқа да өсімдік өнімдері жасалады. Мұздатылған өнімдерге деген сұраныс өсуде. Германия табиғи өнімдерді импорттайтын аса ірі еуропалық ел болып табылады.

5. ЭГЖ-ның ел экономикасының дамуы мен орналасуына әсері туралы қорытынды. Германия елінің аумағы өте тиімді жерде орналасқан, ол Шығыс және Орталық Еуропа мемлекеттерін байланыстырушы рөлін атқарады. Көршілерінің барлығы дерлік бай, Еуроодақ мүшесі, әрі Германияның басты сауда серіктесі. ЭГЖ-сы қолайлы әрі тиімді, шаруашылықты дамытуға көмектеседі.

Ал Қазақстанда ше

Біздің елдің ЭГЖ-сы ерекше. Біз әлемдегі мұхитқа шыға алмайтын ең үлкен елміз, бірақ екі алып, Ресей мен Қытайдың арасында және Еуропа мен Азия арасындағы жолда жатырмыз. Көршілермен шекараның ұзындығы мынадай.

🌟 Қазақстанның Ресеймен шекарасы — әлемдегі ең ұзын үздіксіз құрлық шекарасы, шамамен 7,5 мың км. Ал еліміздің шекараларының жалпы ұзындығы шамамен 13 мың км.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланың алдына карта қойып, Қытайдан Еуропаға тауар Қазақстан арқылы қай жолмен баратынын көрсетуді сұраңыз. Біздің ортада жатқанымыз кімге тиімді екенін сұраңыз. Бала түсіндіріп бере алса, тақырыпты түсінгені.

Өзіңді тексер

• Экономикалық-географиялық жағдай деген не? Бұл елдің басқа елдерге және шаруашылық үшін маңызды нысандарға (жолдарға, порттарға, нарықтарға, ресурстарға) қатысты дүниежүзілік экономикалық картадағы орны.
• ЭГЖ-ны талдайтын қандай компоненттер бар? Көліктік-географиялық, өнеркәсіптік-географиялық, агрогеографиялық, нарықтық, демографиялық және рекреациялық-географиялық.
• ЭГЖ қандай түрлерге бөлінеді? Орталық, шеткі, шекаралық, транзиттік, теңіздік және шалғайлық.
• Германия өз орнынан неге пайда табады? Ол Еуропаның орталығында, тоғыз мемлекетпен шектеседі, Солтүстік және Балтық теңіздерінде порттары бар, ал басты нарығы Еуроодақ жақын орналасқан.
• ЭГЖ-сы тиімсіз елге мысал келтір. Чад немесе Непал: оларда теңізге шығатын жол жоқ, ал халықаралық темір жолдар бұл елдер арқылы өтпейді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Экономикалық және саяси-географиялық жағдай деген не?

Қалай ойлаймыз. Жауап екі анықтамадан тұрады: экономикалық-географиялық жағдай және саяси-географиялық жағдай. Екеуін де «елдің орны» деген сөзбен байланыстыр.

Жауап үлгісі. ЭГЖ — елдің дүниежүзілік экономикалық картадағы орны: басқа елдерге, сауда жолдарына және шаруашылық үшін маңызды нысандарға қатысты жағдайы. Ол тиімді немесе тиімсіз болады. Саяси-географиялық жағдай (СГЖ) — елдің бейбіт саясат жүргізетін мемлекеттерге, халықаралық одақтарға, аймақтық даулы аудандарға немесе әскери базаларға қатысты жағдайы. Бұл екі ұғым өзектес, себебі саясат пен экономика бір-бірімен тығыз байланысты.

Жауабы: ЭГЖ — елдің экономикалық картадағы және шаруашылық үшін маңызды нысандарға қатысты орны; СГЖ — елдің басқа мемлекеттерге, одақтарға, даулы аудандарға және әскери базаларға қатысты жағдайы.

№ 2

Каспий теңізімен шектесетін мемлекеттерді атап, олардың Қазақстанмен экономикалық байланысын қысқаша әңгімелеңдер.

Қалай ойлаймыз. Каспий теңізін картадан тауып, жағалауы теңізге тиетін елдерді санап шық. Сосын әрқайсысының Қазақстанмен нені саудалайтынын және қандай жолдар мен құбырлар арқылы байланысатынын ойла.

Шешуі. Каспий маңындағы мемлекеттер бесеу: Қазақстан, Ресей, Әзірбайжан, Иран, Түрікменстан. Төрт көршінің Қазақстанмен байланысы мынадай.

Ортақ артықшылықтар: арзан теңіз тасымалы, мұнай, газ және бағалы балық (бекіре), порттар мен танкер флотын салу мүмкіндігі, «Солтүстік — Оңтүстік» және «Шығыс — Батыс» ортақ көлік дәліздері. Каспий мұхит емес, бірақ Еділ–Дон каналы арқылы мұхитпен жалғасады: кемелер Азов және Қара теңіздерге, одан әрі Атлантикаға шығады.

🌟 Каспий — алаңы бойынша әлемдегі ең үлкен көл, шамамен 371 мың км². Оның су деңгейі мұхит деңгейінен шамамен 28 м төмен.

Жауабы: Қазақстан, Ресей, Әзірбайжан, Иран, Түрікменстан. Қазақстанмен байланысы: ортақ нарық (Ресей), мұнай құбыры, Транскаспий бағыты (Әзірбайжан), теңіз және темір жол тасымалы (Иран, Түрікменстан).

№ 3

Қазақстанның географиялық және экономикалық-географиялық жағдайы туралы айтып беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен «қайда?» деген сұраққа жауап бер (координаттар, материк, көршілер), сосын «бұл не береді?» деген сұраққа (жолдар, нарықтар).

Шешуі.

Географиялық жағдайы.

• Қазақстан Еуразияның орталығын алып жатыр, елдің көп бөлігі Азияда, Жайықтан батыстағы шағын бөлігі Еуропада.
• Шеткі нүктелері: шамамен 41°-тан 55° с. е. дейін және 46°-тан 87° ш. б. дейін.
• Ауданы шамамен 2,7 млн км²: әлемде тоғызыншы орын.
• Көршілері: Ресей, Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан; батысында — Каспий теңізі.
• Әлемдік мұхитқа шығатын жолы жоқ: ел құрлықішілік.

Экономикалық-географиялық жағдайы.

• Еуропа мен Азия арасындағы жолда, транзиттік дәліздерде жатыр.
• Екі ірі нарықпен: Ресей және Қытаймен шектеседі.
• Каспий теңізіне шығады, одан Кавказға және Иранға жол бар.
• Кемшіліктері де бар: мұхитқа дейін алыс, сондықтан жүк жолы ұзағырақ әрі қымбатырақ.

Жауабы: географиялық жағдайы — Еуразияның орталығы, құрлықішілік ел, көршілері Ресей, Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан; ЭГЖ — Еуропа мен Азия арасындағы транзит, екі алыппен тиімді көршілік, Каспийге шығу, бірақ мұхитқа шығатын жол жоқ.

№ 4

Орта Азия елдерінің экономикалық-географиялық жағдайындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Орта Азия — Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан. Олардың жағдайын не біріктіретінін және не ерекшелейтінін салыстыр.

Шешуі.

Ұқсастықтары.

• Бес елдің бәрі құрлықішілік, мұхитқа дейін алыс.
• Бәрі Еуразияның дәл ортасында, ежелгі «Ұлы Жібек жолының» бойында жатыр.
• Бәрі бұрын КСРО құрамында болды, сондықтан жолдар мен құбырлар бір-бірімен байланысқан.
• Өңірде климат құрғақ, су аз, ортақ өзендер — Әмудария мен Сырдария.

Айырмашылықтары.

• Қазақстан ең үлкен, Ресеймен және Қытаймен шектеседі, Каспийге шығады.
• Өзбекстанды мұхитқа шығатын жолы жоқ елдер ғана қоршап жатыр, сондықтан оны «екі есе құрлықішілік» ел дейді.
• Қырғызстан мен Тәжікстан таулы, жолдар үшін табиғи кедергілер көп.
• Түрікменстанда Иранға және Каспийге жол бар, бұл оған Иран порттарына қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Жауабы: ұқсастығы — Еуразия орталығындағы құрлықішілік жағдай, ортақ тарих пен көлік, су тапшылығы. Айырмашылығы — көлемі, көршілері, Каспийге шығуы (тек Қазақстан мен Түрікменстанда бар), таулы немесе жазық бедері.

№ 5

Уақыт өте Қазақстандағы ЭГЖ-ы қалай өзгеруі мүмкін?

Қалай ойлаймыз. ЭГЖ жаңа жолдар, порттар салынғанда және көршілермен келісім жасалғанда өзгереді. Қазір не салынып жатқанын және тағы не қажет екенін ойла.

Жауап үлгісі. Қазақстанның ЭГЖ-сы тиімдірек бола түседі, себебі ел транзитті дамытады. Темір жолдар салынып, жаңартылып жатыр (мысалы, Достық — Мойынты екінші жолы), «Батыс Еуропа — Батыс Қытай» автомагистралі, Қытаймен шекарадағы құрғақ порт (Қорғас), Каспийдегі Ақтау және Құрық порттары бар. Әзірбайжан, Грузия және Түркия арқылы өтетін Транскаспий бағыты дамып келеді, сондықтан Қазақстанға Еуропамен басқа елдерді айналып өтпей сауда жасау оңайырақ болады. Сонымен қатар жүктер тезірек жүру үшін көршілермен тарифтер мен кеден бойынша келісу керек.

Жауабы: ЭГЖ жаңа жолдар, порттар және транзиттік дәліздер есебінен жақсарады; Еуропа мен Азия арасындағы тиімді орнымыз толығырақ пайдаланылады.

№ 6

Дәптерлеріңе Қазақстанның ЭГЖ-ның қолайлы және қолайсыз белгілерін көрсететін сызбаны кескіндеңдер.

Қалай ойлаймыз. Ортасына «Қазақстанның ЭГЖ-сы» деген төртбұрыш сыз, сол жағына «+» бағанын, оң жағына «−» бағанын жаз.

Шешуі. Сызба мынадай болады.

Жауабы: сызбаны қара: артықшылықтар — Еуропа мен Азия арасындағы орны, алыптармен көршілік, Каспий, ресурстар; кемшіліктер — мұхитқа шығу жоқ, үлкен қашықтықтар, транзитке тәуелділік.

№ 7

Шығыс Қазақстан облысының төмендегі карта-сызбасын зерделеп, аумағында қандай өзгерістер болғанын айт. Қалып қойған аудан бар ма? Болса ата.

Қалай ойлаймыз. Картада бұрынғы облыстың бір бөлігі енді «Абай облысы» деп белгіленгені көрінеді. Демек, облыс бөлінген. Қашан бөлінгенін және қай қалалар мен аудандар қай жақта қалғанын айту керек.

Шешуі.

1. 2022 жылы Шығыс Қазақстан облысынан орталығы Семей болатын жаңа Абай облысы бөлініп шықты. Онымен бірге тағы екі жаңа облыс пайда болды: Жетісу (Алматы облысынан) және Ұлытау (Қарағанды облысынан). Содан кейін елде 17 облыс және 3 республикалық маңызы бар қала болды.
2. Шығыс Қазақстан облысы кішірейді. Орталығы Өскемен болып қалды. Картадағы құрамында: Риддер, Алтай, Шемонаиха, Өскемен, Күршім, Зайсан, Теректі, Усть-Кокса және басқа аудандар.
3. Абай облысына Семей, Курчатов, Аягөз, Үржар, Ақсуат және батыста мен оңтүстікте көрші аудандар өтті.
4. Не үшін: басқару жеңілірек болуы үшін, ал тұрғындарға орталыққа жету жақынырақ болуы үшін. Семей бұрын да Семей облысының орталығы болған (1997 жылға дейін).
5. Қалып қойған аудан: картада қызыл шекарадан тыс жазылған, бірақ бұрынғы облыс аумағындағы атауларға (мысалы, Жарма, Көкпекті, Аягөз, Ақтоғай) назар аудар. Олар енді Абай облысына қарайды, яғни ШҚО құрамында қалмаған.

🌟 Абай облысындағы Курчатов — жабық қала болған: жанында Семей ядролық полигоны орналасқан.

Жауабы: 2022 жылы Шығыс Қазақстан облысынан Абай облысы (орталығы Семей) бөлінді; ШҚО орталығы Өскемен болып қалып, ауданы мен аудандар саны жағынан кішірейді.

№ 8

Жоғарыда келтірілген үлгі бойынша Қазақстанның ЭГЖ-сын анықтаңдар (Германия мысалындағыдай, бес тармақ).

Қалай ойлаймыз. Германия мысалындағы бес тармақты тізім сияқты бойлап шық.

Шешуі.

1. Көрші мемлекеттерге қатысты орны. Қазақстан бес елмен шектеседі: Ресей, Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан. Ресей мен Қытай — алыптар, ал Қырғызстан мен Ресей Қазақстанмен бірге ортақ нарығы бар Еуразиялық экономикалық одақтың мүшелері.
2. Құрлық және теңіз көлігінің негізгі бағыттарына қатысты орны. Ел арқылы Қытай — Еуропа және Солтүстік — Оңтүстік жолдары өтеді: темір жолдар, құбырлар, автомагистральдар. Мұхитқа шығу жоқ, бірақ Ақтау және Құрық порттары бар Каспий бар.
3. Отын және шикізат базаларына қатысты орны. Каспий маңында мұнай мен газ (Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ), Екібастұз көмірі, мыс, уран, темір рудасы, солтүстікте астық аудандары жатыр. Осыған қарай жолдар мен құбырлар тартылады.
4. Негізгі экономикалық байланыс аймақтары. Басты серіктестер жақын: Қытай, Ресей, Еуропалық одақ елдері және Орталық Азия. Мұнай, металл, астық, газ шығарамыз.
5. Қорытынды. Қазақстанның ЭГЖ-сы транзитке және ірі көршілерге байланысты жалпы тиімді, бірақ мұхитқа дейінгі қашықтықтың үлкендігінен тиімсіз жағы да бар.

Жауабы: Қазақстанның ЭГЖ-сы Еуропа мен Азия арасындағы орны және Ресей мен Қытаймен көршілігі арқасында тиімді, бірақ мұхитқа тікелей шығу жоқ; Каспий және жаңа көлік дәліздері мұны өтеуге көмектеседі.

Жадынама

• ЭГЖ — пайдалана білу керек мүмкіндік.
• Талдау компоненттері: көліктік, өнеркәсіптік, агрогеографиялық, нарықтық, демографиялық, рекреациялық.
• ЭГЖ түрлері: орталық, шеткі, шекаралық, транзиттік, теңіздік, шалғайлық.
• Сипаттау жоспары: көршілер → жолдар → шикізат базалары → байланыс аймақтары → қорытынды.

💡 Өзін-өзі талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен ЭГЖ — бұл… екенін білдім», «Қазақстанның… екені мені таңғалдырды», «Маған әлі… анықтау қалды».

Шағын тест