§ 63. Сарамандық жұмыстарға арналған тапсырмалар. Елдердің физикалық-географиялық және экономикалық-географиялық жағдайы
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 239–240-беттер.
Нені үйренесің
- Таңдалған елдің географиялық орнын жоспар бойынша сипаттауды.
- Әртүрлі дереккөздерден (атлас, оқулық, интернет, анықтамалық) мәлімет табуды.
- Кескін картада құрлықішілік, теңіз шекаралары бар, түбектегі және аралдағы елдерді белгілеуді.
- Қазақстанның ЭГЖ-сын жоспар бойынша сипаттауды және өз елді мекеніңнің орнын бағалауды.
Ой қозғау
- Елдің географиялық орнын сипаттау жоспарында не бар? Материктегі және жарты шарлардағы орны, координаттар мен шеткі нүктелер, көлемі, көршілері, теңіздер мен мұхиттарға шығуы, құрлықтың пішіні (арал, түбек, материк), артықшылықтары мен кемшіліктері туралы қорытынды.
- Географиялық жағдай экономикалық-географиялық жағдайдан немен ерекшеленеді? Географиялық жағдай «ел картада қайда» деген сұраққа, ал ЭГЖ «бұл орын шаруашылық пен саудаға қалай әсер етеді» деген сұраққа жауап береді.
Тақырыпты талдаймыз
Не қажет болады
- Атластағы физикалық және саяси карталар.
- Дүниежүзінің кескін картасы.
- Түрлі-түсті қарындаштар немесе фломастерлер.
- Анықтамалық деректер (ауданы, халқы, астанасы): оқулықтың қосымшасында, интернетте, энциклопедияда. Бәрін кестеге жаз және есіңде болсын: сандарды кемінде екі дереккөзден тексереді.
- Жауапты әзірлеу үшін қосымша «Рубикон» энциклопедиялық порталының сайтын және оқулық мәтінін пайдалан.
Төрт түрлі географиялық жағдай
💡 Елдің теңізге шығатын жолы бар, бірақ ол үлкен аумақтың шетінде ғана болса (Мысырдың солтүстігіндегідей немесе Ресейдің шетіндегідей), жағдайы бәрібір теңіз шекарасы бар ел болып саналады. Ал Монғолия және Қазақстан сияқты елдердің мұхитқа шығуы мүлде жоқ.
⚠️ Жиі кететін қате. Жұмыста тек фактілер жазылып, қорытынды болмайды. Бірақ қорытынды сенің түсінгеніңді көрсетеді: жағдай немен тиімді және не кедергі келтіреді. Оны соңына жаз: «Елдің жағдайы тиімді, себебі… Кемшілігі — …».
👨👩👧 Ата-анаға. Сарамандық жұмыс — сабақтағы жұмыс. Мәліметті қайдан іздеуді (атлас, анықтамалық, статистика сайты) айтып көмектесуге болады, бірақ баланың орнына жазбаңыз. Жұмысты ауызша айтып беруді сұраңыз, дәл қорғау кезіндегідей.
Өзіңді тексер
- Елді сипаттағанда не үшін дереккөздерді салыстыру керек? Әртүрлі дереккөздерде сандар сәл өзгеше болуы мүмкін, сондықтан оларды кемінде екі жерден тексереді.
- Қандай дереккөздерді қолданған дұрыс? Атлас, энциклопедиялар, анықтамалықтар, ресми статистика сайттары. Интернеттегі ақпаратты тексеру керек.
- Аралдағы ел түбектегі елден немен ерекшеленеді? Аралдағы ел айналасынан су қоршап жатыр, ал түбектегі елдің құрлықпен шекарасы бар, суы тек үш жағынан.
- Қорытындыда не болуы керек? Жағдай тиімді ме, жоқ па, қандай артықшылықтары мен кемшіліктері бар, олар елдің шаруашылығына қалай әсер етеді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
1-тапсырма. Географиялық жағдайы құрлықішілік, теңіз шекаралары бар, түбек, аралда орналасқан (таңдау бойынша 5 елден) елдерді кескін картаға белгілеңдер. Таңдап алынған елдердің географиялық жағдайының қолайлы және қолайсыз жақтарын түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Саған 20 ел керек. Төменде картадан іздеуге арналған бағдарлары бар дайын тізім: атлассыз да белгілей аласың. Алдымен Жапонияның сипаттамасын үлгі ретінде қара.
Шешуі.
| Жағдай | Ел | Қайдан іздейміз (шамамен) | Артықшылығы | Кемшілігі |
|---|---|---|---|---|
| Аралдағы | Жапония | 36° с. е., 138° ш. б., Тынық мұхит | порттар, балық, сауда | жер аз, жер сілкінісі |
| Мадагаскар | 19° о. е., 47° ш. б., Африканың шығысында | бірегей табиғат | оқшаулану, кедейлік | |
| Куба | 22° с. е., 80° б. б., Кариб теңізі | туризм, қант | импортқа тәуелділік | |
| Исландия | 65° с. е., 18° б. б., Солтүстік Атлант | геотермалды энергия, балық | суық, жер аз | |
| Шри-Ланка | 7° с. е., 81° ш. б., Үндістанның оңтүстігінде | шай, порттар | теңіз бен саудаға тәуелділік | |
| Түбектегі | Италия | 42° с. е., 12° ш. б., Апеннин | теңіз, туризм | таулар, ресурс аз |
| Португалия | 39° с. е., 8° б. б., Пиреней түбегінің батысы | Атлантқа шығу | Еуропаның шетінде | |
| Испания | 40° с. е., 4° б. б., Пиреней түбегі | екі теңіз, туризм | таулар жолға кедергі | |
| Корея Республикасы | 36° с. е., 128° ш. б., Корея түбегі | порттар, сауда | құрлық шекарасы жабық | |
| Катар | 25° с. е., 51° ш. б., Парсы шығанағындағы түбек | мұнай және газ | ыстық, өзендер жоқ | |
| Теңіз шекарасы бар | Бразилия | 14° о. е., 52° б. б., Оңтүстік Американың шығысы | мұхит, порттар | орасан қашықтық |
| Чили | 33° о. е., 71° б. б., Тынық мұхит жағасындағы жіңішке жолақ | порттар, мыс | Анд таулары | |
| Мысыр | 27° с. е., 30° ш. б., Суэц каналы | канал, туризм | шөл | |
| Вьетнам | 16° с. е., 108° ш. б., Оңтүстік-Шығыс Азия | порттар, сауда | тайфундар | |
| Польша | 52° с. е., 19° ш. б., Балтық | теңізге шығу, Еуроодақ | жағалау сызығы қысқа | |
| Құрлықішілік | Монғолия | 47° с. е., 103° ш. б., Ресей мен Қытай арасында | транзит | теңізден алыс |
| Швейцария | 47° с. е., 8° ш. б., Альпі | бай нарық, банктер | таулар | |
| Эфиопия | 9° с. е., 40° ш. б., Африка мүйісі | биік үстірттер | теңізге шығу жоқ | |
| Боливия | 17° о. е., 65° б. б., Оңтүстік Американың орталығы | ресурстар, литий | XIX ғасырдан бері теңізі жоқ | |
| Чад | 15° с. е., 19° ш. б., Африканың орталығы | мұнай | порттардан алыс |
Жауабы: жоғарыдағы кесте; әр ел үшін кескін картада нүкте белгілеп, атын жаз және жағдайының түріне қарай боя.
№ 2
2-тапсырма. Қазақстан мемлекетімен шектесетін шегарасы бар елдердің кестесін құрастырыңдар. Ол елдермен экономикалық интеграцияның қандай тиімді тұстары барын түсіндіріп, бағалаңдар. Жауапты әзірлеу үшін қосымша «Рубикон Энциклопедиялық портал» сайтын және оқулық мәтінін пайдаланыңдар.
Қалай ойлаймыз. Бес көрші бар: әрқайсысының астанасын, көлемін, халқын және бізбен бірге қандай бірлестіктерге кіретінін тап.
Шешуі.
| Ел | Астанасы | Ауданы | Халқы | Қазақстанмен интеграция | Пайдасы |
|---|---|---|---|---|---|
| Ресей | Мәскеу | 17,1 млн км² | ~146 млн | ЕАЭО, ТМД, ҰҚШҰ | ортақ нарық, жолдар, құбырлар арқылы мұнай |
| Қытай | Пекин | 9,6 млн км² | ~1,41 млрд | ШЫҰ, «Бір белдеу — бір жол» | ең ірі нарық, инвестиция, Достық және Қорғас өткелдері |
| Қырғызстан | Бішкек | 200 мың км² | ~7 млн | ЕАЭО, ШЫҰ | еркін сауда, электр энергиясымен алмасу |
| Өзбекстан | Ташкент | 449 мың км² | ~36 млн | ТМД, ШЫҰ | Орталық Азия нарығы, Ауғанстанға транзит |
| Түрікменстан | Ашхабад | 488 мың км² | ~7 млн | ТМД (қауымдастырылған), Каспий | Каспий көлігі, Иранға жол |
Интеграциядан түсетін пайда. Баж салығы жоқ немесе төмен, кеден оңай, ортақ құрылыстар мен көлік, тауарлар тез жетеді. Біз көбірек сатамыз, ал көршілер біздің мұнайды, астықты, металды алады.
Жауабы: жоғарыдағы кесте: Ресей, Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан; интеграциядан ортақ нарық, транзит және инвестиция алады.
№ 3
3-тапсырма. Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайына жоспар бойынша сипаттама беріңдер: 1. Мемлекеттің орналасу шегарасына экономикалық және саяси баға беріңдер. 2. Көлік жолдарының халықаралық дәрежедегі маңыздылығына байланысты жағдайы. 3. Экономикалық жағдайының физикалық-географиялық нысандарға қатысты маңыздылығы. 4. Экономикалық-географиялық жағдайының уақытқа қатысты өзгеруі (әлеуметтік-экономикалық құрылымдағы өзгерістерге қатысты, аумақтың құрамына, көлік қатынасының дамуына және тағы басқа факторлар). Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайын қорытындылаңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр тармаққа 2–3 факт тап: шекаралар, жолдар, шаруашылық маңызы бар табиғи нысандар, уақыт бойынша өзгерістер.
Шешуі.
- Шекараға экономикалық және саяси баға. Ресеймен және Қытаймен шекаралар ұзын әрі сауда үшін ашық: Қытаймен шекарада Достық және Қорғас өткелдері, солтүстікте Ресей жаққа темір жол және автомагистральдар. Орталық Азия елдерімен шекаралар да ашық, сауда дамып келеді. Саяси жағынан ел ірі көршілермен тату қарым-қатынаста.
- Халықаралық көлік жолдарына қатысты жағдайы. Ел арқылы «Батыс Еуропа — Батыс Қытай» магистралі, Ресей жаққа (солтүстікке және батысқа) темір жолдар, Транскаспий дәлізі және Солтүстік — Оңтүстік бағыттары өтеді. Каспийде Ақтау және Құрық порттары бар.
- Табиғи нысандарға қатысты жағдайы. Мұнайы мен порттары бар Каспий, Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ кен орындары, Екібастұз көмірі, мыс пен уран, солтүстіктегі астық аудандары. Мұның бәрі жолдар мен құбырларды қайда тарту керегін анықтайды.
- ЭГЖ-ның уақыт бойынша өзгеруі. Бұрын жолдар Мәскеуге апаратын. 1991 жылдан кейін ел Қытайға және Еуропаға ашылды: Қытайға мұнай құбыры, Қара теңізге КҚК, Достық — Мойынты екінші жолы, ЕАЭО-ға мүшелік.
Қорытынды. Қазақстанның ЭГЖ-сы тиімді: Еуропа мен Азияның арасында, екі алыптың қасында, Каспиймен. Кемшілігі — мұхитқа дейінгі қашықтық және көршілер арқылы транзитке тәуелділік.
Жауабы: ЭГЖ транзитке, ашық шекараларға және ресурстарға байланысты тиімді; басты кемшілігі — мұхитқа шығу жоқ.
№ 4
4-тапсырма. Өз елінің (өлкелерінің) табиғат жағдайын зерттеген ғалымдардың еңбегін бағалаңдар. «Менің өңірімнің зерттеушілері» атты тақырыпта қысқаша хабарлама жазыңдар. Қажетті материалдарды жергілікті жердегі мұражайдан, мектеп кітапханасынан қарастырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Мұражайға бар немесе оның сайтын тап, 3–4 зерттеушінің атын, олардың не істегенін және қашан істегенін жазып ал.
Жауап үлгісі (Алматы төңірегі үшін). XIX ғасырдың екінші жартысында Іле Алатауын және Ыстықкөлді орыс географы Петр Семенов (кейін Семенов-Тян-Шанский) зерттеді. Онымен бірге 1856 жылы қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов саяхаттады: ол күнделіктер мен суреттер жүргізді және кейін Қашғарияда болды. Семенов Тянь-Шаньның бұрын ойлағандай жанартаулы емес, қатпарлы жотасы екенін дәлелдеді. Бүгін ғалымдар мұздықтарды бақылайды, себебі олар өзендерді қоректендіреді, ал өзендер қалаға су береді. Мұражайдан сіз экспедициялардың ескі карталары мен күнделіктерін көре аласыз.
Жауабы: хабарлама 6 тармақтан тұратын жоспар бойынша; ғалымдардың үлесі — өлкенің бедерін, өзендерін, мұздықтарын және табиғи ресурстарын сипаттау.
№ 5
5-тапсырма. Өз елді мекендеріңнің ЭГЖ-на баға беріңдер. Өз аудандарыңның географиялық орналасуының оң факторларын атап, аймақтарыңның дамуында қандай өзгерістер болғанын анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Облыс картасын алып, жауап бер: қаланың қай өзенде немесе жолда тұр, жақын қандай қалалар бар, нені тасымалдауға болады.
Шешуі (Атырау үшін үлгі). Атырау Жайық өзенінде, Каспий теңізіне жақын, Еуропа мен Азияның шекарасында орналасқан: өзен қаланы Еуропа және Азия бөліктеріне бөледі.
| Артықшылықтары | Кемшіліктері |
|---|---|
| жақын мұнай кен орындары (Теңіз, Қашаған) | жазда ыстық, қыста суық жел |
| өңір порттары арқылы Каспийге шығу | көктемде өзен тасиды |
| мұнай құбырлары және темір жолдар | мұнайға тәуелділік |
| Ресейге, Әзірбайжанға және Иранға жақындық | елдің басқа ірі қалаларынан алыс |
Қалай өзгерді. Балықшылар ауылынан мұнай орталығына дейін өсті, жаңа көпірлер, әуежай, жолдар, заманауи шағын аудандар пайда болды. Мұнай құбырлары мен порттардың дамуы жағдайды тіпті тиімді етті.
Сенің кестең. Өз қалаң үшін де солай жаса: ол қай өзенде немесе жолда тұр, облыс кіммен шектеседі, оның қандай кәсіпорындары бар, соңғы 10–20 жылда не салынды.
Жауабы: жоғарыдағы үлгі бойынша артықшылықтары мен кемшіліктері кестесі және өзгерістер туралы әңгіме.
Жадынама
- Сарамандық жұмыс жоспардан басталып, қорытындымен аяқталады.
- Кескін карта: елдің атын жаз, жағдайының түріне қарай боя.
- Деректерді кемінде екі дереккөзден тексер.
- Хабарлама: жоспар, нақты сандар, қорытынды.