§ 64. Елдердің географиялық жағдайын жақсарту жолдары
География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 240–242-беттер.
Нені үйренесің
- ЭГЖ қандай себептерден қолайсыз болатынын түсіндіруді.
- Елдердің өз жағдайын жақсарту үшін қандай шаралар қолданатынын атауды.
- Мысалдар келтіруді: Сингапур, Гаити, Қазақстан.
- Қазақстанның ЭГЖ-н жақсарту жолдарын бағалап, ұсыныс жасауды.
Ой қозғау
- Елдердің ЭГЖ-н зерттегенде оларды қандай белгілер бойынша жіктейді? Жағдайдың қолайлылығы бойынша (қолайлы және қолайсыз) және аймақтағы орны бойынша (орталық және шеткі).
- Қандай топтарға бөледі? Теңіз жағалауындағы, құрлықішілік, аралдағы, түбектегі, транзиттік, шекаралас және басқа елдер.
- Физикалық-географиялық жағдай (ФГЖ) деген не? Бұл — географиялық нысанның физикалық картадағы орны.
💡 ЭГЖ қолайсыз болса, бұл үкім емес. Ел жол, порт салып, көршілермен келісе алады. Ең бастысы — ниет пен инфрақұрылымға жұмсайтын қаражат.
Тақырыпты талдаймыз
ФГЖ мен ЭГЖ: айырмашылығы неде
Мемлекеттің физикалық-географиялық және табиғат жағдайы оның экономикасына әсер етеді. Ал аймақтың экономикалық-географиялық жағдайы (ЭГЖ) экономикаға тікелей ықпал етеді. Бұл ұғымның авторы — Н.Н. Баранский. ЭГЖ — белгілі бір нысанның экономикалық картадағы орны.
ФГЖ — «табиғат деректері», яғни табиғаттың берген сыйы. ФГЖ-дан ЭГЖ-ның айырмашылығы — уақыт өте өзгеруінде. ЭГЖ-ның өзіндік қолайлы және қолайсыз жақтары болады.
Жағдай мүмкіндік береді, кепілдік бермейді
Қолайлы жағдай дамуға жәрдемдесуі мүмкін, қолайсызы тежейді. Бірақ ЭГЖ — тек әлеует, ол әрқашан жүзеге асырыла бермейді. Мысалы, мұхитқа тікелей шығатын 150 ел бар, ал олардың тек 42-сі ғана экономикасы дамыған болып саналады. Демек, жүзден астам теңіз жағалауындағы ел өз жағдайын пайдалана алмаған.
Сингапур мен Гаити: екі арал, екі тағдыр
Сингапур — Малакка түбегінің оңтүстігіндегі шағын арал. Ол басты теңіз жолдары өтетін бұғазда тұр: Қиыр Шығыстан (Жапония, Қытай) Парсы шығанағына және Қиыр Шығыстан Қызыл теңіз арқылы Еуропаға баратын жолдар осында тоғысады. Маңайда Азияның үш өңірі — Шығыс, Оңтүстік-Шығыс және Оңтүстік Азия, яғни орасан зор нарық бар. Сингапур порт, банк және қойма салып, бірнеше онжылдықта кедей елдер қатарынан бай елдер қатарына көтерілді.
Гаити — Кариб теңізіндегі арал, бірақ ел өз жағдайын пайдалана алмай, Латын Америкасындағы ең кедей ел болып қалды. Жағдайы қолайлы, ал табыс жоқ: күшті инфрақұрылым да, тұрақты басқару да жоқ.
🌟 Қазақстан Сингапур тәжірибесін алып жатыр: Алматының маңында Алатау Сити серіктес қаласы салынуда. Онда сауда, технология және қызмет көрсету аймағын құрғысы келеді.
ЭГЖ қолайсыз болғанда
Қолайсыз жағдайдағы елдер 70-тен астам. БҰҰ екі топты бөліп көрсетеді.
- Құрлықішілік елдер. Мұхитқа шығатын жолы жоқ, сауда басқа елдің аумағы арқылы жүреді.
- Шағын аралдық мемлекеттер. Оларды мұхит кеңістігі оқшаулап тұр, ірі нарықтарға дейін алыс.
Басты әдіс: инфрақұрылым және ынтымақтастық
ЭГЖ-ны жақсартудың негізгі жолы — көршілермен бірге инфрақұрылымды дамыту. Ол үшін не істейді:
Қазақстан не істеп жатыр
Біздің еліміз — ЭГЖ-ның қолайлы жақтарын қолдануға бейімделген жетекші елдердің бірі. Неліктен?
- Еуропа мен Азияның тоғысында орналасуы және транзиттік жағдайы. Халықаралық сауданың орталығы болып саналатын осы өңірде жатқандықтан, ЭГЖ-ны жақсартуға мүмкіндік бар. Транзиттік әлеуетті жақсарту мақсатында көлік коммуникациясын кеңейтуге қыруар қаржы жұмсалады: темір жол және автомобиль жолдары салынады, көлік парктері жаңғыртылады, көлік инфрақұрылымына жаңа технологиялар енгізіледі. Бұл істің мақсаты — жүкті тасымалдау уақытын қысқарту және тасымалдау құнын азайту.
- Ресей мен Қытаймен көршілес болуы. Бұл мемлекеттер — дүниежүзіндегі экономикасы қарқынды дамып келе жатқан елдер. Қазақстан үшін нарығы өте ауқымды, сауда байланысына тиімді ел саналады. Қазақстанның аталған көрші елдермен байланысы нығайған сайын экономикамыздың дамуы да күшейе түседі.
- Каспий теңізі арқылы Атлант және Үнді мұхиттарына шығатын жолдың болуы. Бұл факторды нығайту және ЭГЖ-ын жақсарту мақсатында Каспий флоты құрылды. Шетелдерден теңіз порттарын, терминалдарын, зауыттар және сауда мекемелерін жалға және сатып алуға, шаруашылыққа байланысты кеңейтуге және сауда нарығына икемделуге мүмкіндік жасалады.
⚠️ Жиі кететін қате. «Теңізі жоқ ел бай бола алмайды» деп ойлайды. Швейцария мен Австрия теңізден алыс жатыр, бірақ бай, өйткені олар жолға, қаржыға және технологияға қаражат салған.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Егер сен Қазақстан үшін порт немесе жол салсаң, оны қайда апарар едің және не үшін?» Бұл сұрақ картаны экономикамен байланыстыруға үйретеді.
Өзіңді тексер
- ЭГЖ-ның қолайлылығы неге байланысты? Елдің өз жағдайын қалай пайдалануына байланысты: жол мен порт салады ма, көршілермен сауда жасай ма.
- Сингапурдың ЭГЖ-ы неге үлгі болып саналады? Ол теңіз жолдарының тоғысында және Азияның орасан зор нарығының жанында тұр, ал ел порттар мен қызмет көрсету саласын құрды.
- БҰҰ қолайсыз ЭГЖ-лы елдердің қандай екі тобын бөліп көрсетеді? Құрлықішілік және шағын аралдық мемлекеттер.
- ЭГЖ-ны жақсартудың басты жолын ата. Көршілермен ынтымақтаса отырып, инфрақұрылымды, әсіресе темір жолды дамыту.
- Қазақстан жағдайын жақсартуда неге сүйенеді? Еуропа мен Азияның тоғысында орналасуына, Ресей мен Қытаймен көршілігіне, Каспий теңізіне шығуына.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Қазақстанның экономикалық картасына қарай отырып, картаның шартты белгілерін оқып-үйреніңдер. Экономикалық картада қандай нысандар берілген және ол ел экономикасының дамуына қалай әсер етеді?
Қалай ойлаймыз. Алдымен картаның шартты белгілерін оқы: қай белгі өнеркәсіпті, қайсысы пайдалы қазбаларды, көлікті, ауыл шаруашылығын көрсетеді. Сосын нысандардың елдің қай бөлігінде шоғырланғанын байқа.
Шешуі.
| Нысан түрі | Картада қалай беріледі | Экономикаға әсері |
|---|---|---|
| Өнеркәсіп орталықтары, зауыттар | қалалар жанындағы шартты белгілер | өнім шығарады, жұмыс орындарын ашады |
| Пайдалы қазба кен орындары | мұнай, көмір, кен белгілері | елдің шикізат базасын құрайды, экспорттың негізі |
| Электр станциялары | электр станция белгілері | өнеркәсіп пен қалаларды энергиямен қамтиды |
| Темір және автомобиль жолдары, порттар | сызықтар мен айлақ белгілері | жүкті жеткізуді тездетеді, нарықтармен байланыстырады |
| Ауыл шаруашылығы аудандары | егіншілік пен мал шаруашылығы белгілері | халықты азық-түлікпен қамтиды |
Жауабы: экономикалық картада өнеркәсіп, шикізат, энергетика, көлік және ауыл шаруашылығы нысандары беріледі; олар қаншалықты жақсы байланысқан болса, ел экономикасы соншалықты жақсы дамиды.
№ 2
Өздерің тұратын ауданның немесе облыстың ЭГЖ-сын бағалаңдар. Қалай ойлайсыңдар, ЭГЖ-ны қолайлы жағына қарай өзгертуге бола ма? Өз әдістеріңді және оны шешу жолдарын ұсыныңдар.
Қалай ойлаймыз. Өз қалаңды (облысыңды) ал, жолдарды, темір жолдарды, жақын шекараны және порттарды тап. Сосын нені жетіспейтінін ойла.
Шешуі (үлгілер).
| Қала | ЭГЖ-ның артықшылығы | Кемшілігі | Нені жақсартуға болады |
|---|---|---|---|
| Астана | елдің орталығы, темір жолдар мен автомагистральдар барлық бағытқа тарайды | теңізден де, шекаралардан да алыс | халықаралық әуежайды және логистиканы дамыту, транзитті жылдамдату |
| Алматы | жанында Қытай (шекара бірнеше жүз километрде) және Қырғызстан (Бішкекке шамамен 230 км), үлкен нарық | айналасы тау, кептелістер | Алатау Сити серіктес қаласы, қаланы айналып өтетін жолдар мен темір жолдар |
| Шымкент | жанында Өзбекстан, елдің оңтүстігі, Орта Азияға транзит | ыстық, су аз | логистикалық орталықтар, ауыл шаруашылығы өнімін өңдеу |
Сенің жауабың. Өз қалаңды таңда да, үш қадамнан өт: жанында не бар (шекаралар, өзендер, жолдар), немен тиімді (нарықтар, ресурстар), нені жақсартуға болады (жолдар, терминалдар, байланыс).
Жауабы: бағалау кесте бойынша; ұсыныстар: жаңа жолдар, логистикалық орталықтар, әуежай мен темір жолды дамыту.
№ 3
«Қазақстанның темір жол карта-сызбасы» картасынан (214-бет) халықаралық магистральдарды, өздерің тұратын жердегі темір жолдың қандай жүк түрлері тасымалданатынын анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. 91-суреттегі карта-сызбаға қарап, Қазақстаннан шығатын негізгі магистральдарды ата: солтүстікке, шығысқа, оңтүстікке және батысқа бағыт алатындарды. Сосын әр бағытпен не тасымалданатынын ойла.
Шешуі.
| Бағыт | Қайдан және қайда | Не тасымалданады |
|---|---|---|
| Солтүстік және батыс (Ресейге) | Астана мен Қарағанды Ресей шекарасына дейін, Ақтөбе — Орынбор | астық, көмір, мұнай, кен |
| Шығыс (Қытайға) | Достық — Алашанькоу, Алтынкөл, Жетіген — Қорғас | контейнерлер, мұнай өнімдері, астық, металдар |
| Оңтүстік (Өзбекстанға және Орта Азияға) | Шымкент — Ташкент, Түркістан | мақта, жеміс-жидек, мұнай өнімдері |
| Батыс (Каспийге және одан әрі) | Маңғыстау — Ақтау, Құрық, Атырау, Түрікменстан мен Иранға баратын жол | мұнай, астық, контейнерлер, Бакуге транзит |
Менің өңірім. Магистраль қандай станциялар арқылы өтетінін, қай бағытқа кететінін және онымен не тасымалданатынын жаз. Білмесең, интернеттен, «ҚТЖ» сайтынан сұра.
Жауабы: негізгі магистральдар солтүстік пен батысқа (Ресей), шығысқа (Қытай), оңтүстікке (Өзбекстан) және батысқа (Каспий) кетеді; жүктер: астық, көмір, мұнай, кен, контейнерлер.
№ 4
Қазақстанның Ресей Федерациясы және Қытай Халық Республикасымен көршілік жағдайының маңызын бағалаңдар.
Қалай ойлаймыз. Салыстыр: шекаралар, сауда, көлік, бірлестіктер. Артықшылықтарын да, сақ болатын тұстарын да көрсет.
Шешуі.
| Ресей | Қытай | |
|---|---|---|
| Шекара | шамамен 7,5 мың км, дүниежүзіндегі ең ұзын құрлықтағы шекара | шамамен 1,5–1,8 мың км |
| Сауда | басты серіктестердің бірі, айналымы ондаған млрд доллар | айналым бойынша ең ірі серіктес, айналымы ондаған млрд доллар |
| Көлік | темір жолдар, Новороссийскіге баратын КТК мұнай құбыры, Байқоңыр | Достық, Қорғас, Атасу — Алашанькоу мұнай құбыры |
| Бірлестіктер | ЕАЭО, ТМД, ҰҚШҰ | ШЫҰ, «Бір белдеу — бір жол» жобасы |
| Артықшылықтары | ортақ нарық, транзит, мұнайдың Қара теңізге шығуы | орасан зор нарық, инвестиция, Азияға жол |
| Тәуекелдері | аумақ арқылы транзитке тәуелділік | бір сатып алушыға тәуелділік |
Қорытынды. Екі алып мемлекетпен көршілік тиімді: нарықтар мен жолдар жақын. Бірақ бір серіктеске тәуелді болмау үшін Қазақстан басқа жолдарды да дамытады: Транскаспий, Иран және Орталық Азия арқылы өтетін жолдарды.
Жауабы: Ресей мен Қытаймен көршілік нарықтар, транзит және инвестиция береді; тәуекел — осы көршілерге тәуелділік.
№ 5
Болашақта Қазақстанның ЭГЖ-н қалай өзгеретіндігіне болжам жасаңдар. Балалар! ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Парламент Палаталарының бірлескен отырысындағы «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Жолдауын оқып шығыңдар. Осы құжат арқылы елімізді одан әрі дамыту стратегиясымен танысыңдар.
Қалай ойлаймыз. Алдымен не салуға болатынын ойла: жолдар, порттар, терминалдар. Сосын Жолдаудан экономиканы, көлікті және өңірлерді дамыту туралы сөздерді тап.
Жауап үлгісі. Таяу жылдары Қазақстанның ЭГЖ-сы қолайлырақ болады. Транзиттік тасымал өсіп келеді: Транскаспий бағыты дамиды, жаңа темір жолдар, Каспий порттары, логистикалық орталықтар және құрғақ порттар салынады. 2020 жылғы Президент Жолдауы (осы атаумен) басымдықтарды атайды: адамдардың денсаулығы және денсаулық сақтау, білім беру, цифрландыру, бизнес пен жұмыспен қамтуды қолдау, өңірлерді дамыту, табиғатты қорғау және азаматтарын тыңдайтын мықты мемлекет. ЭГЖ үшін өңірлік даму, цифрландыру және инфрақұрылым әсіресе маңызды.
Жауабы: ЭГЖ транзит, жаңа жолдар мен порттар арқасында жақсарады; Жолдауда басымдықтар аталған: денсаулық, білім, цифрландыру, бизнесті қолдау, өңірлерді дамыту.
№ 6
Қазақстан мен Қырғызстанның ЭГЖ-ын төмендегі берілген жоспар бойынша салыстырыңдар: 1) аймақтың картадағы орналасу жағдайы; 2) көршілік жағдайы (көршілес елдері, олардың экономикалық-әлеуметтік даму деңгейі, ол елдермен экономикалық байланысы); 3) нарықтық географиялық жағдайы (дүниежүзілік сауда орталықтарына қатысты орналасу жағдайы); 4) көліктік географиялық жағдайы. Орындалған жұмыс арқылы кез келген мемлекеттің экономикалық географиялық жағдайын жақсарту жолдары туралы қорытынды жасаңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр тармақ бойынша ұқсастығы мен айырмашылығын жаз: алдымен Қазақстан, сосын Қырғызстан.
Шешуі.
| Тармақ | Қазақстан | Қырғызстан |
|---|---|---|
| Аймақтағы орны | Орталық Азия, орасан зор жазық пен оңтүстік-шығыста таулар, батыста Каспий | Орталық Азия, елдің дерлік бәрі Тянь-Шань таулары, Ыстықкөл |
| Аумағы мен халқы | шамамен 2,7 млн км², шамамен 20 млн адам | шамамен 200 мың км² (шамамен 14 есе кіші), шамамен 7 млн адам |
| Көршілері | Ресей, Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан | Қазақстан, Қытай, Өзбекстан, Тәжікстан |
| Нарығы | Ресей, Қытай, Еуропа, Орталық Азия елдері | Ресей, Қытай, Қазақстан, Өзбекстан, Түркия |
| Көлігі | темір жолдардың тығыз желісі, дәліздер, Каспийдегі порттар | темір жол аз, таулар кедергі келтіреді, басты жолдар Қазақстан мен Өзбекстан арқылы өтеді |
| Бірлестіктері | ЕАЭО, ШЫҰ | ЕАЭО, ШЫҰ |
Қорытынды. Екі мемлекет те құрлықішілік және ЕАЭО құрамына кіреді. Қазақстанның ЭГЖ-сы қолайлырақ: аумағы, ресурстары, көршілері мен жолдары көп, ол Каспийге шығады. Қырғызстанның жағдайы таулар салдарынан күрделірек: жаңа жолдар керек, мысалы, Қытай — Қырғызстан — Өзбекстан желісі.
Жауабы: екі елдің де мұхитқа шығатын жолы жоқ және екеуі де ЕАЭО құрамында; Қазақстанның аумағы, ресурсы мен жолдары көп, оған қоса Каспий бар; Қырғызстанда таулы жер бедері көлікке кедергі келтіреді.
Жадынама
- ЭГЖ — мүмкіндік, кепілдік емес.
- Қолайсыз ЭГЖ-лы елдердің екі тобы: құрлықішілік және шағын аралдық.
- Жақсарту жолдары: жол, порт, көршілермен келісімдер, жаңа серіктестер.
- Қазақстан жағдайын транзит, Каспий және көршілермен достық арқылы жақсартады.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен ЭГЖ-ны жақсартуға болатынын білдім, егер…», «Мені Сингапур ең көп таңғалдырды, өйткені…».