§ 65. Құрлықішілік мемлекеттер

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 242–245-беттер.

Нені үйренесің

• Құрлықішілік мемлекет дегеніміз не екенін түсіндіруді және мысал келтіруді.
• Мұндай елдерді картадан көрсетуді және олардың материктер бойынша таралуын атауды.
• Елдің экономикалық-географиялық жағдайын (ЭГЖ) жоспар бойынша сипаттауды: Лесото, Моңғолия, Непал және Қазақстан мысалында.
• Қазақстан ЭГЖ-ның артықшылықтары мен кемшіліктерін атауды.

Ой қозғау

• Елдерді географиялық орны бойынша қалай жіктейді? Теңіз бен мұхитқа қатысы бойынша: теңіз жағалауындағы, аралдағы, түбектегі, құрлықішілік (мұхитқа шықпайтын); сондай-ақ көршілері және материктегі орны бойынша.
• «Құрлықішілік мемлекет» дегеніміз не? Төңірегі түгел құрлықпен қоршалған, Дүниежүзілік мұхитқа тікелей шығатын жолы жоқ ел.

💡 «ЭГЖ» — «экономикалық-географиялық жағдай». Бұл сұраққа жауап: ел көршілеріне, жолдарға, нарықтарға және ресурстарға қатысты қай жерде орналасқан және бұл оның шаруашылығына қалай көмектеседі немесе кедергі келтіреді.

Тақырыпты талдаймыз

Теңізі жоқ елдер

Құрлықішілік мемлекеттер — теңіз жағалауы жоқ, материктің ортасында орналасқан немесе айналасы құрлық арқылы басқа мемлекеттермен шектесетін елдер. Олар мұхитқа көршінің рұқсатынсыз шыға алмайды. Қазіргі уақытта шегарасы дүниежүзілік мұхитпен байланыспайтын 44 мемлекет бар. Олардың көбі Африкада (16) және Еуропада (14) орналасқан. Азияда теңізге шыға алмайтын 12 мемлекет бар, Оңтүстік Америкада — 2 (Боливия мен Парагвай).

Кейде ел жай «теңізсіз» емес, басқа елдің ішіне тығылып тұрады. Екі мемлекеттің аумағымен толық қоршалған елдер: Моңғолия, Непал, Бутан, Эсватини, Лихтенштейн, Андорра, Молдова. Лесото төңірегінен түгел Оңтүстік Африка Республикасымен қоршалған, ал Ватикан Рим қаласының ішінде жатыр.

«Теңізсіз» клубтың рекордтары

Дүниежүзілік мұхитпен шектеспейтін аумағы жағынан ең үлкен мемлекет — Қазақстан (2 724 900 км²). Одан кейін аумағы 1 млн км²-ден асатын елдер тұр:

• Ең үлкені: Қазақстан, шамамен 2,7 млн км². Бұл барлық елдер арасында әлемде тоғызыншы орын.
• Халқы ең көбі: Африкадағы Эфиопия, 130 млн адамнан асады.
• Ең кішкентайы: Римдегі Ватикан. Оның ауданы шамамен 0,44 км², тұрғыны мыңнан аз. Ватиканды жаяу жарты сағатта аралап шығуға болады.

🌟 Қазақстан — теңізге шықпайтын әлемдегі ең үлкен ел. Ол батыстан шығысқа 3000 км-ден астам созылып жатыр. Каспийден Алтайға пойызбен бірнеше тәулік жүресің.

Лесото: «шатырдағы» ел

Лесото — Африканың оңтүстігіндегі құрлықішілік патшалық, оны Лесото немесе Лесото патшалығы деп те атайды. Ол Оңтүстік Африка Республикасының аумағына «жазылып қойғандай» орналасқан, сондықтан оның бір ғана көршісі бар және ол көршіге түгел тәуелді. Көршінің шекарасы жабылса, ел теңізге шығатын жолсыз қалады.

Лесотоның жер аумағы 30 355 км², халқы 2,1 млн. Этникалық құрамының басым бөлігін басуто халқының өкілдері (79%) құрайды. Астанасы — Масеру қаласы, ресми тілі — ағылшын және сесото. Лесотоның шығысы мен оңтүстігі Айдахар тауларымен шектеседі. Басуто үстіртінде орналасқан. Лесотоның табиғаты сарқырамасы, жартасты пейзаждары, ел тұрғындарының мәдени дәстүрлерімен танысу туристер үшін қызықты. Бұл — бүкіл аумағы теңіз деңгейінен 1400 м-ден жоғары орналасқан әлемдегі жалғыз ел.

Еуропа: әмиянды «құрлықішілік» елдер

Еуропада орналасқан ішкі елдердің мысалдары өте көп: ергежейлі (Ватикан, Андорра, Лихтенштейн, Люксембург, Сан-Марино), шағын (Австрия, Венгрия, Словакия, Чехия, Швейцария және басқалар) және орташа (Беларусь) мемлекеттер. Олардың жағдайын екі белгі түсіндіреді: көршілердің тығыз орналасуы және транзиттің үлкен рөлі (ел арқылы бөтен жүк пен жолаушылар өтеді).

Мұндай елдердің барлығы дерлік бай: олар жолдар, өзендер мен нарықтар қатар жатқан үлкен еуропалық отбасының бір бөлігі. Австрия Орталық Еуропада орналасқан, әлемдегі ең гүлденген елдердің бірі. Андорра — Франция мен Италияның арасында орналасқан көне тарихы бар шағын мемлекет, туристер арасында танымал. Венгрия (Будапешт) — туристер арасында сұранысқа ие орындардың бірі. Ерекшеліктер өте аз (Сербия, Солтүстік Македония).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан картадан Швейцария мен Эфиопияны тауып, неліктен біріншісі теңізі болмаса да бай, ал екіншісі кедей екенін түсіндіруін сұраңыз. Көршілер, жолдар және нарықтар туралы жауап баланың ЭГЖ-ның мәнін түсінгенін көрсетеді.

Азия: Моңғолия мен Непал

Жағалауға шықпайтын Азиядағы елдер онша көп емес. Мысалы, Моңғолия (астанасы — Улан-Батор) өркениеттің бастауында тұр: дәл осы жерде мыңдаған жылдар бұрын қазіргі адамдардың ата-бабалары пайда болды. Бұл — мұхитқа шықпайтын үлкен мемлекет (Қазақстаннан кейін). Бүгінгі күнге дейін мұнда көшпелі өмір салты өркендеп келеді, тіпті көшпелілердің балаларына арналған арнайы мектептер де құрылған. Оның шекарасы батыста Моңғол Алтайынан шығыста Үлкен Хинганға дейін созылады, ал оңтүстігінде динозавр сүйектері табылған Гоби шөлі жатыр. Улан-Батор — әлемдегі ең суық астана саналады. Елде шамамен 3,5 млн адам және шамамен 60 млн бас мал бар, ал халықтың жартысы әлі де малымен бірге көшіп жүреді.

Непал — Гималайда орналасқан тағы бір ішкі Азия мемлекеті. Астанасы — Катманду. Жер бедерінің негізгі түрі — тау жотасы. Мұндағы ең биік шың — Эверест (8848,86 м). Әлемдегі ең биік 14 шыңның 8-і осында орналасқан. Альпинистер, өзенмен рафтингке барушылар мен саяхатшылар бүкіл әлемнен келеді.

💡 Азиядағы құрлықішілік елдер теңіз жағалауындағы елдерден жиі кедейірек. Неліктен екенін ойла: таулар мен шөлдер жол салуға кедергі, порттар алыс, ал тауарды құрлықпен тасу теңізбен тасудан қымбат.

Бұрынғы КСРО-ның жағдайы қандай

КСРО ыдырағаннан кейін пайда болған 15 мемлекеттің 9-ы мұхитқа шықпайды. Олар: Армения, Әзербайжан, Түрікменстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Қазақстан, Беларусь және Молдова. Көптеген мемлекеттер дүниежүзілік мұхитпен шектеспейді. Сондықтан Армения, Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан елдері мұхитқа шыға алмайтын елдер қатарына жатады. Ал Каспий теңізіне шығу мүмкіндігі бар мемлекеттер — Әзербайжан, Қазақстан, Түрікменстан Еділ–Дон каналы арқылы Қара теңізге немесе Еділ–Балтық каналы арқылы Балтық теңізіне шыға алады.

Қазақстан: ЭГЖ-ның артықшылықтары мен кемшіліктері

Қазақстанның құрлықішілік орналасуының артықшылықтары:

• екі ірі мемлекетпен (Ресей, Қытай) шектеседі;
• Каспий теңізімен шектеседі;
• табиғи ресурстарға бай аумақ (ауданы бойынша әлемде тоғызыншы орын алады);
• ел Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік дәлізде орналасқан.

Кемшіліктері:

• мұхитқа тікелей шығар жолы жоқ;
• үлкен аумақ — үлкен шығындар алып келетін аумақтағы тасымалдау және игеру қиындықтары;
• Қазақстанның оңтүстік-шығысында орналасқан таулар көлік тасымалдарына және халықтың көрші елдермен байланысын қиындатады.

🌟 Қазақстан арқылы Қытай мен Еуропаның арасындағы «құрлық көпірі» өтеді: контейнерлі пойыздар Достық және Алтынкөл арқылы жүреді. Теңізі жоқ ел үшін бұл — орналасқан жерінен пайда табудың тәсілі.

⚠️ Жиі кететін қате. Каспийді мұхит немесе Дүниежүзілік мұхитқа шығатын жол деп ойлайды. Бұл — тұйық су айдыны. Қазақстан әлі де құрлықішілік мемлекет, ал оның жүгі мұхитқа тек шетелдік порттар арқылы барады.

Өзіңді тексер

• Құрлықішілік мемлекет дегеніміз не? Төңірегі түгел құрлықпен қоршалған, мұхитқа тікелей шығатын жолы жоқ ел.
• Жер бетінде мұндай ел қанша және олар қай жерде көп? 44; ең көбі Африкада (16).
• Осы топтағы ең үлкен және ең кішкентай елдерді ата. Ең үлкені — Қазақстан, ең кішкентайы — Ватикан.
• Лесото несімен ерекше осал? Ел түгелімен ОАР-мен қоршалған және бәрінде осы көршіге тәуелді.
• Қазақстан ЭГЖ-ның екі артықшылығы мен екі кемшілігін ата. Артықшылықтары: Ресей мен Қытаймен көршілік, Еуропа мен Азия арасындағы транзит. Кемшіліктері: мұхитқа шығатын жол жоқ, орасан зор қашықтықтар мен оңтүстіктегі таулар.
• Бұрынғы КСРО елдерінің ішінде Қазақстаннан басқа қайсысы мұхитқа шықпайды? Армения, Әзербайжан, Түрікменстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Беларусь, Молдова.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Құрлықішілік мемлекеттер деген не? Оларды саяси картадан тауып, мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Құрлықішілік» сөзін еске түсір: материктің «ішінде», мұхит жағалауы жоқ.

Шешуі. Бұл — төңірегінде тек басқа елдер немесе құрлық бар, мұхит жағалауы жоқ мемлекет. Теңізге қатысты тағы бір нәрсе маңызды: Каспий сияқты тұйық су айдындарын Дүниежүзілік мұхитқа шығу деп санамаймыз.

Жауабы: мұхитқа тікелей шығатын жолы жоқ ел. Мысалдар: Қазақстан, Моңғолия, Непал, Швейцария, Эфиопия, Лесото, Боливия.

№ 2

Кескін картада 5 құрлықішілік мемлекетті белгілеңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр түрлі материктердегі елдерді таңда және оларды ендік пен бойлық бойынша тап. Сонда картаны тексеру оңай.

Шешуі. Тізім бойынша ретімен қол қой.

Жауабы: бес ел белгіленді; картада әрқайсысын өз түсімен боя және астанасына қол қой.

№ 3

Құрлықішілік елдердің біріне, халқының дәстүрі туралы шағын мағлұмат дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Елді және үш жарқын дәстүрді таңда: мереке, тұрғын үй немесе киім, тағам немесе әдет-ғұрып. Төрт-бес сөйлем жеткілікті.

Жауап үлгісі (Моңғолия). Моңғолия — Ресей мен Қытайдың арасындағы көшпелілер елі. Басты мереке — Наадам, ол шілдеде өтеді. Онда «ерлердің үш ойынында» жарысады: күрес, ат жарысы және садақ ату. Көшпелілер өздері гэр деп атайтын киіз үйде тұрады және сүтті тұзды шай ішеді. Отбасында мал-жанды қорғайды, өйткені мал асырайды да, киіндіреді де. Бұл әдет-ғұрыптар қазақтікіне таңғаларлықтай ұқсас: киіз үй, ат жарысы және даланы құрметтеу.

Жауабы: бес тармақты жоспар бойынша жазылған мағлұмат.

№ 4

Қазақстан қандай құрлықішілік елдермен шектесетінін физикалық картадан анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қазақстан шекарасын айналып шығып, барлық көрші елді белгіле. Сосын олардың кімінің мұхитқа шығатын жолы жоқ екенін қара.

Шешуі.

1. Солтүстік және батыс: Ресей (теңізге шығады).
2. Шығыс және оңтүстік-шығыс: Қытай (теңізге шығады).
3. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс: Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан.
4. Олардың ішінде Қырғызстан мен Өзбекстанның теңізге шығатын жолы мүлде жоқ. Түрікменстан Каспий жағасында жатыр, бірақ бұл тұйық су айдыны, сондықтан Дүниежүзілік мұхит тұрғысынан ол да құрлықішілік.

Жауабы: Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан (Каспий туралы ескертумен). Ресей мен Қытай теңізге шығады.

№ 5

Неліктен Еуропаның құрлықішілік елдерінде Африка елдеріне қарағанда өмір сүру деңгейі жоғары екенін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Үш нәрсені салыстыр: кім жақын (көршілер), қандай жолдар (жолдар, өзендер) және қандай нарық.

Шешуі.

1. Еуропаның «құрлықішілік» елдерін бай мемлекеттер қоршаған. Онда үлкен кедергісіз сауда жасайды, жүреді және инвестиция салады.
2. Олар арқылы бөтен жүк пен туристер өтеді, бұл — табыс (Швейцария мен Люксембургтегідей транзит, банктер, туризм).
3. Жолдар мен өзендер (Рейн, Дунай) оларды теңіз порттарымен бір-екі тәулікте байланыстырады.
4. Африкада көршілер жиі кедей, жолдар нашар, жүк портқа ұзақ әрі қымбат жетеді. Мысалы, Эфиопия сыртқы саудасының көп бөлігін көрші Джибути порты арқылы өткізеді. Сондықтан тауар қымбаттайды, ал өндіріске қиын.

Жауабы: Еуропада маңайда бай нарықтар, жақсы жолдар және транзит бар; Африкада көршілер әлсіз, жолдар қымбат, ал елдер шетелдік порттарға қатты тәуелді.

№ 6

Қазақстан аумағының Каспий теңізі жағалауында орналасуы сыртқы саудаға қалай әсер ететінін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл «Бағала» тапсырмасы: артықшылығынан, кемшілігінен және қорытындыдан тұратын пайымдау құр. Каспий маңындағы орналасу теңіз жолдарына шығуға мүмкіндік береді, бірақ Каспий тұйық, сондықтан көршілер керек.

Жауап үлгісі.

1. Артықшылығы. Каспийде Ақтау және Құрық порттары жұмыс істейді. Осы жерден мұнай мен астық кемелермен Әзербайжанға, ары қарай Транскаспий бағытымен Грузияға, Түркияға және Еуропаға кетеді. Каспий құбыр консорциумының (КТК) мұнай құбыры Теңізден Қара теңіздегі Новороссийскіге дейін созылады.
2. Кемшілігі. Каспий мұхитпен жалғаспаған, ондағы кемелер шағын, ал жолда қайта тиеу (кемеден пойызға) қажет. Мұның бәрі қымбат және көршілермен келісімге тәуелді.
3. Қорытынды. Каспий маңындағы орналасу сауда үшін маңызды және тиімді, бірақ мұхит порттарының орнын баспайды. Сондықтан Қазақстанға Қытай және Ресеймен «құрлық көпірлері», сондай-ақ порттарды дамыту маңызды.

Жауабы: жағдай тиімді, бірақ шектеулі. Ол оңтүстік пен батыс бағыттарын ашады, ал басты пайданы Каспий, темір жолдар мен транзиттің үйлесімі береді.

Жадынама

• Құрлықішілік елдер көршілер мен жолдарға тәуелді.
• Еуропаның «құрлықішілік» елдері африкандықтардан бай: маңайда нарықтар мен транзит бар.
• Қазақстан үшін Каспий мен құрлық дәліздері мұхит портының орнын толтырады.
• ЭГЖ-ны жоспар бойынша бағалаймыз: орны, көршілері, жолдары, нарықтары мен ресурстары, қорытынды.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен дүниежүзінде теңізсіз 44 ел бар екенін білдім. Қазақстанның солардың ішіндегі ең үлкені екені мені таңғалдырды. Каспийдің сауда үшін маңызын бағалау маған қиын болды».

Шағын тест