§ 66. Архипелагта орналасқан мемлекеттер

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 6 бөлім: Елтану және саяси география негіздері. 245–248-беттер.

Нені үйренесің

• Архипелаг пен архипелагтағы мемлекет деген не екенін түсіндіруді және архипелагтарды шығу тегі бойынша ажыратуды.
• Ірі архипелаг елдерін картадан көрсетуді және олардың астаналарын атауды.
• Жапонияны жоспар бойынша сипаттауды: орны, табиғаты, шаруашылығы, дәстүрлері.
• Архипелаг елінің ЭГЖ-н бағалап, нәтижені схема, кесте немесе буклет түрінде көрсетуді.

Ой қозғау

• Елдің ЭГЖ-н қалай бағалайды? Жоспар бойынша: қай жерде орналасқан, көршілері кімдер, қандай көлік жолдары бар, ресурстар мен нарықтар қайда және қандай қорытынды.
• Арал, түбек, архипелаг деген не? Арал — төңірегі түгел сумен қоршалған құрлық бөлігі, түбек — үш жағынан сумен қоршалған құрлық, ал архипелаг — бір-біріне жақын орналасқан, әдетте геологиялық құрылымы ұқсас аралдар тобы.

💡 Архипелаг — картадағы шоқжұлдыз сияқты: аралдар қатар тұр, ал араларында теңіз. Архипелаг елінде тіпті мемлекеттің ішінде де кеме, көпір және ұшақ қажет.

Тақырыпты талдаймыз

Архипелагтың үш түрі

Аралдар мен архипелагтар шығу тегі бойынша материктік (бір кезде құрлықтың бөлігі болған, кейін оны теңіз бөліп тастаған), жанартаулық (жанартаулардан өсіп шыққан) және маржандық (маржан рифтерінің әктасынан құралған) болады.

Зонд архипелагы аралдарының саны мен ауданы жағынан Жердегі ең үлкені. Соломон аралдары жанартаулық, Маршалл аралдары маржандық.

Аралдардан тұратын мемлекеттер

Архипелагта орналасқан мемлекеттердің саны 22-ге жуық. Олардың ішіндегі ең ірілері: Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея, Жапония, Филиппин, Жаңа Зеландия. Негізінен архипелаг елдердің шығу тегі жанартаулық болып табылады. Мұнда жер сілкінісі жиі қайталанып тұрады. Ал жағалауы цунамиден зардап шегеді. Бұл елдердің климаты тропиктік және экваторлық болып келеді. Жылы теңіз сулары, қызықты табиғи нысандары, ұлттық салт-дәстүрлері сақталған, тұрғындары бүкіл әлем туристерінің үлкен қызығушылығын тудырады.

Мысалы, Багам архипелагы Кубаның маңында және Кариб теңізінде орналасқан. Архипелагқа 700 шағын арал мен екі мыңнан астам риф кіреді. Климат жағдайы қолайлы, мұнда Күн жылына 320 тәулік бойы жарқырайды. Мыңдаған туристер жыл бойына демалады. Мұнда ең жақсы қонақүй қызметі саналады. Мұндай архипелаг елдер — Соломон аралдары және Папуа-Жаңа Гвинея — Британ достастығының құрамына кіреді.

📕 Оқулықта Багам архипелагы «Кариб теңізінде» орналасқан делінген, бірақ дұрысы: Атлант мұхитында, Кариб теңізінің солтүстігінде, Флоридаға жақын. Ол Кариб өңіріне тек шектеседі.

🌟 Индонезия мен Филиппин сияқты архипелаг елдер тамаша туристік қызметтермен ғана емес, сонымен қатар қорғалатын бұрыштарымен, ежелгі храмдарымен және басқа да мәдени-тұрмыстық заттарымен танымал. Мысалы, Филиппиннің «100 арал» ұлттық саябағында ерекше жануарлары бар маржан рифтерінде: крабжегіштер, пальма цивері, дюгонь, Фрейзер дельфині, жасыл теңіз тасбақасы тіршілік етеді; сталагмиттер мен сталактиттер, бағандар сияқты ерекше карст түзілімдері бар үңгірлер де қызықтырады.

Жапония: картадағы саяхат

Жапония — архипелагта орналасқан мемлекет. Тынық мұхитының батысында 4000-нан аса аралдар орналасқан, олардың ең ірілері: Хоккайдо, Хонсю, Кюсю, Сикоку. Жапония аралдарының жағалауын Тынық мұхиты, Жапон, Охот, Шығыс-Қытай теңіздерінің сулары шайып жатыр. Ірі аралдарының жер бедері әдетте таулы болып келген, көптеген сөнбеген және сөнген жанартаулары (ең биігі — Фудзияма, теңіз деңгейінен 3776 м биіктікте) бар.

Елдің ресми атауы — Жапония. Мемлекеттің аумағы — 377 835 км², халқы — 123,7 млн адам (2024 ж.), астанасы — Токио, ақша бірлігі — иена (JPY).

📕 Оқулықта Жапонияның халық тығыздығы 328,4 адам/км² деп көрсетілген. Бірақ ауданы мен халқы бойынша бөлгенде шамамен 327,4 адам/км² шығады.

Енді Қазақстанмен салыстырып көр: шамамен 20 млн адам 2,7 млн км²-де, яғни 1 км²-ге шамамен 7 адам. Жапония бізден тығыз орналасқан, шамамен 45 есе.

Климаты. Субтропикалық муссондық климат, солтүстіктен оңтүстікке қарай біртіндеп қоңыржайға ауысады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–3000 мм. Қыстың орташа температурасы −5 °C-тан (Хоккайдо) оңтүстіктегі Рюкю аралдарында +16 °C-қа дейін, ал жаздық температура 22 °C-тан 28 °C-қа дейін. Жапония сейсмикалық қауіпті аймақта орналасқандықтан жанартау атқылауы мен жер сілкінісі жиі болып тұрады. Нәтижесінде цунамидің пайда болуына әсер етеді.

📕 Оқулықта қыстың орташа температурасы «−5 °C-тан (Хоккайдо) −16 °C-ға (Рюкю) дейін» деп жазылған. Бұл қате: Рюкю — Жапонияның ең жылы оңтүстігі, онда қыста жылы, шамамен +16 °C. Хоккайдода −5 °C-тан бастап, оңтүстікке қарай жылырақ.

Флорасы мен фаунасы. Жапонияның фаунасы алуантүрлі, таңғажайып жануарлар әлемімен танымал. Соның ішінде сүтқоректілердің 270 түрі, құстардың 600-ге жуық және бауырымен жорғалаушылардың 110 түрі, сондай-ақ теңіз жануарларының саналуандығымен ерекшеленеді: киттер, дельфиндер, ежелгі теңіз жыландары. Құрлық фаунасының ішінде тануки (жанат тәрізді ит), жапон макакасы немесе «қар маймылы», жапон бұғысы, жапондық алып ұшар, жапондық ергежейлі ұшар, окинава тікенді егеуқұйрығы және жапон қояндарын атап өтуге болады. Бұл жануарлардың барлығы Жапонияның эндемиктері болып саналады. Жапон макакасы — әлемдегі ең солтүстіктегі маймыл: ол қыста ыстық бұлақтарда жылынады.

Мемлекеттік құрылысы. Басқару формасы — конституциялық монархия. Мемлекет басшысы — император («мемлекет және ұлт бірлігі символы»). Заң шығарушы билік — Кеңесшілер палатасы мен Өкілдер палатасынан тұратын екі Палаталы парламент.

Экономикасы. Жапония — жоғары дамыған индустриалды мемлекет. Әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі жағынан дүниежүзінде алдыңғы қатардағы елдердің бірі. Өнеркәсіп саласында жоғары технология және ғылымды көп қажет ететін салалар (электронды, электротехника, машине жасау, химия) басымдыққа ие. Жапония кеме жасаудан, электрлі техникаларды шығарудан әлем көшбасшысы, жеңіл және жүк автокөліктерін шығарудан 2-орын, ал пластмасса, цемент, синтетикалық талшық жасаудан және мұнай өңдеуден 3-орын алады. Халқының өмір сүру деңгейі әлем бойынша 8-орында.

Отын мен шикізатты және азық-түлікті Жапония әкеледі (импорт), ал дайын бұйымдарды шығарады (экспорт).

Дәстүрлері. Жапондықтар табиғатқа ұқыпты қарайды: пейзаждардың, ауа райы құбылыстарының, гүлдер мен теңіздің табиғи сұлулығын бағалайды. Сакураның гүлдеуін, толық айды немесе күзгі көріністі тамашалау рәсімдері қоғам өмірінің ажырамас элементтері болып табылады. Бүкіл әлемге синто, карате, кимоно, бонсай, икебана және шай рәсімі танымал.

Жапонияның жағдайы тиімді ме

🌟 Жапониядан жүк теңізбен Еуропаға 30–45 тәулікте жетеді. Сондықтан «теңіз плюс құрлық» біріктірілген бағыттар ойлап тапты, соның ішінде Қытай және Қазақстан арқылы. Демек, біздің еліміз де Жапония үшін сауда картасының бір бөлігі.

⚠️ Жиі кететін қате. Архипелаг пен аралды шатастырады. Аралда құрлықтың бір «денесі» бар, ал архипелагта көптеген арал қатар тұр. Егер бір арал басқаларынан әлдеқайда үлкен болса (Исландия немесе Мадагаскар сияқты), елді архипелаг емес, аралдық деп атайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жапонияны картадан бірге тауып, үлкен аралдарды санаңыз. Неліктен онда су астынан туннель мен көпір салатынын, ал Қазақстанда салмайтынын сұраңыз. Сонда бала елдің пішінін көлікпен байланыстырады.

Өзіңді тексер

• Архипелаг деген не? Бір-біріне жақын орналасқан, шығу тегі мен құрылысы ұқсас аралдар тобы.
• Архипелагтар шығу тегі бойынша қандай болады? Материктік, жанартаулық және маржандық.
• Ең ірі бес архипелаг елін ата. Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея, Жапония, Филиппин, Жаңа Зеландия.
• Жапонияның жағдайы немен қауіпті? Ел жанартаулар, жер сілкінісі және цунами аймағында (мысалы, 2011 жыл).
• Жапонияға жағдайы неге тиімді? Ол АТМ орталығында, теңіз жолдарының тоғысында, Қытай, Корея және Австралияның үлкен нарықтары мен ресурстарының жанында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Архипелагта орналасқан мемлекеттер дегенді түсіндіріп, олардың ең ірілерін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен архипелаг деген не екенін айт, сосын «мемлекет» сөзін қос.

Шешуі. Архипелагтағы мемлекет бір аралда емес, бір-біріне жақын аралдар тобында орналасқан, оның ешқайсысы қалғанынан бірнеше есе артық емес. Барлығы мұндай елдер 22-ге жуық. Ең ірілері: Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея, Жапония, Филиппин және Жаңа Зеландия.

Жауабы: аралдар тобындағы мемлекет. Мысалдар: Индонезия, Жапония, Филиппин, Папуа-Жаңа Гвинея, Жаңа Зеландия, Багам аралдары.

№ 2

Кескін картаға архипелагта орналасқан 5 мемлекетті белгілеңдер.

Қалай ойлаймыз. Ең ірілерін ал: оларды табу оңай. Астаналардың ендігі мен бойлығы бағдар береді.

Шешуі.

Жауабы: бес ел белгіленді; астаналарға нүкте қойып, кесте бойынша қол қой.

№ 3

Архипелаг-елдердің біріне халық дәстүрлері туралы хабарламалар дайындаңдар. Жапонияның ұлттық бірегейлігі немен байланысты деп ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Елді және үш ерекше дәстүрді таңда: мереке, тұрғын үй немесе киім, тағам немесе әдет-ғұрып. Төрт-бес сөйлем жеткілікті. Жапонияның бірегейлігі туралы ойланғанда, табиғат оларға не беретінін және немен қорқытатынын ойла: қамқорлықты сұлулық та, қауіп те тудырады.

Хабарлама үлгісі (Жапония). Жапония — Тынық мұхитындағы төрт үлкен және мыңдаған шағын аралдың елі. Көктемде бүкіл ел сакураның гүлдеуін тамашалауға шығады: бұл мереке «ханами» деп аталады. Дәстүрлі киім — кимоно, ал үйде еденге отырып, қонаққа шай рәсімін ұйымдастырады. Жапондықтар бонсай өсіреді және икебана жасайды, яғни табиғатты шағын бұйымда көрсетеді. Бұл дәстүрлер маған адам табиғаттың бір бөлігі екенін еске салады, мен де қазақтың даланы құрметтеуін ойладым.

Жапонияның ұлттық бірегейлігі не байланысты.

1. Ел таулы әрі тар: ыңғайлы жер аз, сондықтан оны қорғайды.
2. Табиғат күшін жиі еске салады: жер сілкінісі, цунами, тайфундар. Онымен үйлесімде өмір сүруді үйренеді.
3. Синто дінінде табиғат рухтарына сенім бар, таулар мен ағаштар қасиетті саналады.
4. Сұлулық мәдениеттің бір бөлігіне айналды: сакураны, толық айды және күзгі жапырақты тамашалау мейрамдары, бонсай мен икебана.

Жауабы: хабарлама жоспар бойынша жазылады; жапондықтардың бірегейлігі табиғатпен тығыз байланысты: ол олар үшін сұлулықтың да, өмір тәуелді күштің де көзі.

№ 4

Жапония және Ұлыбритания елдерінің экономикасын салыстырып, ұқсастығы мен айырмашылығын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Салыстыруды екі бағанмен жүргіз: орны, халқы, шаруашылық салалары, ресурстар, сыртқы сауда. Содан кейін ортақ белгілерін бөлек жаз.

Шешуі.

Ұқсастығы: екеуі де аралдардағы дамыған елдер, екеуі де конституциялық монархия, шикізат пен тауарды теңіз арқылы әкеледі, халқының тұрмыс деңгейі жоғары.

Айырмашылығы: Жапонияның халқы көп және экономиканың негізі өнеркәсіп пен жоғары технология, ал Ұлыбританияда қаржы мен қызмет көрсету маңызды; Жапония жер сілкінісі аймағында тұр.

Жауабы: екі ел де аралдардағы дамыған конституциялық монархия; Жапония — өнеркәсібі алып ел, ал Ұлыбритания экономикасында қызмет көрсету салалары басым.

№ 5

Архипелагта орналасқан елдер бір-бірінен не үшін даму деңгейі бойынша айырмашылық жасайтынын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жапонияны Папуа-Жаңа Гвинеямен немесе Соломон аралдарымен салыстыр. Олардың нені әртүрлі?

Шешуі.

1. Орны: Жапония дүниежүзілік сауда орталығы АТМ-ға жақын, Мұхиттың шағын аралдары нарықтардан алыс.
2. Өлшемі мен халқы: Индонезия мен Жапонияда ішкі нарық үлкен және жұмыс күші көп, ал шағын елдерде адам аз.
3. Тарихы мен білімі: Жапония өнеркәсіп пен ғылыми базаны ерте құрды, көптеген аралдық ел отар болып, кеш дамыды.
4. Көлік: арал неғұрлым көп және қашықтық алыс болған сайын, олардың арасындағы байланыс қымбат.
5. Дүлей күштер: жер сілкінісі мен тайфундар көп қаражат талап етеді, әлсіз елдер қалып қояды.

Жауабы: айырмашылықты нарықтарға қатысты орны, өлшемі, тарихы, білім деңгейі, көлігі және дүлей күштерден келген зиян тудырады.

№ 6

Жапонияны мысалға ала отырып, архипелагта орналасқан елдердің экономикасы мен шаруашылығының дамуында табиғи ресурстардың маңызын бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл «Бағала» тапсырмасы: алдымен ресурстар бар ма, содан кейін ел олармен не істегенін айт.

Жауап үлгісі.

1. Жапонияның өз ресурстары аз: мұнай мен газ дерлік жоқ, кен аз. Отын, шикізат және азық-түлікті әкелуге тура келеді.
2. Сондықтан ел шаруашылықты өңдеуге негіздеді: шикізатты Қытайдан, АҚШ-тан және Австралиядан әкеліп, машина, электроника мен робот жасап сатады. Басты байлық — адамдардың білімі мен еңбегі.
3. Бірақ оның басқа ресурстары бар: теңіз (балық, теңіз жолдары), ыстық бұлақтар мен жанартаулар (энергия, туризм), табиғат сұлулығы.
4. Салыстыр: Индонезия мен Папуа-Жаңа Гвинея ресурстарға бай (никель, көмір, алтын, мыс), бірақ оларды өз елінде өңдеуді әрдайым білмейді.

Қорытынды. Архипелаг елі үшін ресурстар маңызды, бірақ бәрін шешпейді. Жапонияға қолайлы теңіз жолдары мен өңдеу шеберлігі көмектесті.

Жауабы: Жапонияның табиғи ресурстары аз, ел мұны импортпен және күрделі тауарлар өндірісімен толықтырады; ресурстардың маңызы зор, бірақ шешуші емес.

№ 7

1-тапсырма (шығармашылық). Оқулық мәтінін пайдаланып, архипелагта орналасқан мемлекеттердің біреуін таңдап, туристерге арнап жарнама жасаңдар. Туристерге арналған жарнаманың жоспары: 1. Архипелагта орналасқан елге қысқаша сипаттама (табиғаты, климаты, негізгі қызықты орындары). 2. Негізгі ұсынылатын экологиялық маршруттар мен бағдарламалардың сипаттамасы. 3. Тақырыбы бойынша экскурсиялар (табиғат ескерткіштері, мұражай, ерекше қорғалатын аумақтар т.б.). 4. Экологиялық маршруттардың құны (қанша күнді жоспарлауға болады, өту жағдайы, маршруттың карта-сызбасы, суреттері). 5. Дайын жарнаманы туристік агенттік сайтына іліу. Орындаған жұмыстарын топта талқылап, бағалау.

Қалай ойлаймыз. Буклет — жарнама, бірақ шындықпен. Жоспардың әр тармағына бір дерек немесе сурет таңда. Филиппин туралы үлгі төменде.

Жауап үлгісі (Филиппин).

1. Қысқаша сипаттама: Тынық мұхитының тропигіндегі 7000-нан астам арал, астанасы — Манила; рифтер, жанартаулар, Банауэнің күріш террассалары, Бохольдің «шоколад төбелері», «100 арал» саябағы. Климаты ыстық әрі ылғалды.
2. Маршруттар: Палаван (Эль-Нидо лагуналары), Себу мен Бохоль аралдары, Майон жанартауына өрлеу, Боракай жағажайлары.
3. Экскурсиялар: «100 арал» ұлттық саябағы, Пуэрто-Принсесадағы жер асты өзені, көне храмдар.
4. Құны: туризм агенттіктерінің сайтындағы бағаны қара; есептеуді үш баптан жаса: ұшу, тұру, экскурсиялар. Тайфун маусымы шамамен маусымнан қарашаға дейін, сондықтан маршрутты ол кезден тыс жоспарла; тек бөтелкедегі су ішу керек.
5. Жарнама: буклетке сурет, байланыс және қауіптер туралы адал ақпарат қос, сосын сыныпта талқыла.

Жауабы: жоспардың бес тармағы бойынша фото, байланыс және қауіптер туралы адал ақпарат қосылған жарнама буклеті.

Жадынама

• Архипелагтағы ел аралдар тобында, ал аралдық ел бір басты аралда орналасады.
• Көп архипелаг жанартаулық, сондықтан онда қауіпті, бірақ әдемі.
• Жапонияның ресурсы аз, бірақ ол теңіз жолдарында тиімді орналасқан және өнеркәсібі күшті.
• ЭГЖ-ны жоспар бойынша бағалап, қорытынды жасайды.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен Жапонияда 4 үлкен және мыңдаған шағын арал бар екенін білдім. Жапонияның кеме жасаудан әлем көшбасшысы екені мені таңғалдырды. Мен ЭГЖ-ны түсіну маған қиын болды».

Шағын тест