§ 9. Географиялық номенклатура

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 2 бөлім: Картография және географиялық деректер базасы. 36–39-беттер.

Нені үйренесің

• Географиялық номенклатура не екенін және ол не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Картаны түсіну, оқу және білу — үш түрлі білік екенін ажыратуды.
• Кез келген нысанды ретімен үйренуді: атауы, жазылуы, орналасуы, көршілері, контур картасы.
• Тізімдегі аралдарды, өзендерді, түбектерді, теңіздерді, жанартауларды, мүйістерді, жазықтарды, көлдерді және таулы нысандарды картадан тауып, координаттарын атауды.

Ой қозғау

• Табиғи нысандар географиялық карталарда қандай шартты белгілермен көрсетіледі? Нүктемен (шың, жанартау, қала), сызықпен (өзен, шекара, бұғаз) және түспен немесе штрихпен боялған алаңмен (көл, теңіз, жазық, орман). Биіктік пен тереңдікті түстің реңкімен көрсетеді.

💡 Кез келген картаны шартты белгілер арқылы оқиды: алдымен төменгі белгілерге, содан кейін картаның өзіне қара.

Тақырыпты талдаймыз

Онсыз карта «үнсіз» болатын тізім

Географиялық номенклатура — географиялық нысандардың жиынтық атауы. Ол негізгі нысандардың кеңістіктегі орналасуын білуге, картографиялық жұмыстарда еркін бағдар алуға қажет. Бұл жай ғана сөздерді жаттау емес. «Балқаш» десең, Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы көлді көресің және оған Іле құятынын есіңе түсіресің.

Атаулар — географияның тілі. «Беринг теңізі» мен «Беринг бұғазын» шатастырсаң, Тынық мұхит пен Аляска туралы әңгімеде қате кетеді. Атауды қате жазу немесе дұрыс айтпау — тек тілден емес, географиядан да қате.

Географиялық номенклатурада оқушыларға оқып-үйренуге қажетті деген географиялық нысандардың тізімі беріледі. Ол зерттеу атауларын, орналасқан жерін және берілген нысандардың өзара орналасуын есте сақтаудан тұрады. Белгілі кеңестік географ В. П. Максаковский географиялық жер-су атауларын география ғылымының тілі деп бағалайды: олар іс жүзінде мектеп курстарының барлық дерлік материалдарын кеңістікте байланыстыру үшін қолданылады.

Үш етістік: түсіну, оқу, білу

Мектеп оқушылары географиялық номенклатураны белгілі бір деңгейде білуі тиіс. Картамен жұмыс істеу үдерісі кезінде үш басты міндет шешіледі.

• Картаны түсіну — картаның түрлері, шартты белгілері және қалай қолдану керектігі туралы негізгі тәсілдерді меңгеру: масштаб, проекция, карта түрлері.
• Картаны оқу — шартты белгілерді меңгере отырып, табиғаттағы құбылыстарды, олардың арасындағы қарым-қатынасты және адамның іс-әрекетін анықтау. Мысалы, өзендердің көк сызығы көп, жазық сары түспен боялған жерде әдетте егістік пен елді мекендер көп болады. Меңгеру көп дайындықты талап етеді.
• Картаны білу — оқып жатқан география курсындағы нысандардың жеке пішінін және атауларын, салыстырмалы өлшемін, орналасқан жерін жатқа білу. Картаны білу географиялық номенклатураны білу арқылы жүзеге асады.

💡 Жақсы сынақ: атласты жауып, бос контур картасын алып, Каспийді, Балқашты, Арал теңізін, Хан Тәңірін жазып көр. Өзің есіңе түсіргенің — өзің білетінің.

Нысанды үйренудің бес қадамы

Нысанның орналасуын картамен жұмыс істегенде ойша білу керек. Өзенді есте сақтау үшін қайдан басталатынын, қайда құятынын, қандай аумақтар арқылы (қырат, ойпат, таулы үстірт және т.б.) ағып өтетінін біл. Тауды жотасы, биіктігі және құрлығы бойынша есіңде сақта. Арал мен түбекті көршілері және жанындағы мұхит немесе теңіз бойынша есте сақта.

📌 Көптеген географиялық нысандарды есте сақтауға дағыландыра дұрыс. Нысандардың кеңістіктегі орналасуын географиялық атлас арқылы табу оңай: оның соңғы бетінде географиялық атауларға нұсқау беріледі. Сөзді тап та, жанынан бет пен шаршыны қарап ал.

Мысал: Ертіс өзенін бес қадаммен үйренеміз

Ертістің жалпы ұзындығы — 4248 км. Қытай жеріндегі Бала Ертістен бастау алып, Қазақстан шекарасына келгенде Қара Ертіс (1700 км) деп аталып, Зайсан көліне құяды. Көлден шыққанда Ақ Ертіс немесе Ертіс аталып, Ресей жеріндегі Обь өзені арқылы Кара теңізіне құйып, Солтүстік Мұзды мұхитпен жалғасады.

Атаулар нені білдіреді

Номенклатуралық материалды меңгерудің тиімділігін арттыру үшін сол нысандардың шығу тегін білген дұрыс. Сол арқылы тез есте сақтауға болады. Мысалы, Алтай — алтынды, биік тау, Алакөл — түсі құбылып тұратын көл, Нұра — терең сайлы өзен, Сауран — берік қорғанды қала, Шалқар — айдыны кең көл деген мағыналарды білдіреді.

🌟 «Ыстықкөл» атауы «ыстық көл» дегенді білдіреді: қыста оның суы тереңдігі мен тұздылығының арқасында қатпайды, айналасында қар жатса да.

⚠️ Жиі кететін қате. Атаулары ұқсас нысандарды шатастырады: Беринг теңізі мен Беринг бұғазы, Мексика шығанағы мен Мексика, Арал теңізі мен Арал қаласы. Әрқашан нақтыла: бұл теңіз бе, бұғаз ба, шығанақ па, түбек пе, әлде ел ме.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Күніне бір рет бір-біріңізге бір географиялық нысанды атап, оны глобустан немесе телефондағы картадан көрсетуді сұраңыз. Күніне бес минут жексенбіде тізімді жаттағаннан гөрі көбірек береді.

Өзіңді тексер

• Географиялық номенклатура дегеніміз не? Әлемде бағдар алу үшін есте сақтау қажет географиялық нысандардың атауларының, орналасуы мен өзара орналасуының жиынтығы.
• «Картаны оқу» мен «картаны білудің» айырмашылығы неде? Оқу — шартты белгілер арқылы табиғат пен шаруашылықтағы байланыстарды көру. Білу — орналасуы мен атауларын жатқа айту.
• Номенклатураны үйренгенде контур картасы не үшін керек? Ол нысандарды қаншалықты берік есте сақтағаныңды тексереді: оларды көмексіз жазасың.
• Нысанның қайда екенін білмесең, не істейсің? Атластағы атаулар көрсеткішін ашып, бет пен шаршыны тауып, содан кейін нысанды басқа масштабтағы картадан да табасың.
• Атауларды дұрыс жазу неге маңызды? Дұрыс жазбау немесе дұрыс айтпау географиялық қате болып саналады, сондықтан сөздікпен тексеру керек.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Географиялық номенклатура» дегеніміз не?

Қалай ойлаймыз. Анықтаманы еске түсір және оның неден тұратынын қос.

Жауабы: бұл географиялық нысандардың (өзендердің, тауларның, теңіздердің, аралдардың және т.б.) атауларының жиынтығы, оларды орналасуы мен өзара орналасуын білумен бірге алғанда.

№ 2

Неліктен географиялық номенклатура география бойынша білім жүйесінің маңызды элементі болып табылатынын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Орынды атай алмасаң не болатынын ойла: оны туралы айта да, картадан таба да алмайсың.

Жауап үлгісі. Номенклатура қалған барлық тақырыптарға тірек береді. Климатты түсіндіру үшін аумақтың қайда жатқанын білу керек. Өзендерді немесе таулардың өзара салыстыру үшін оларды атау керек. Атаулар материалды картадағы орынға байлайды, ал атауларды білу адамның картографиялық мәдениетінің деңгейін көрсетеді.

Жауабы: номенклатура кеңістікте бағдар алу, кез келген деректі орынға байлау және нысандарды салыстыру үшін қажет.

№ 3

Картамен жұмыс істеу кезінде географиялық нысандардың орналасуын қалай есте сақтауға болады? Мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр нысан түріне өз сұрақтар жиынтығы керек.

Жауап үлгісі.

• Өзен (мысалы, Сырдария): бастауы Тянь-Шань тауларында, жазықпен солтүстік-батысқа қарай ағады, Арал теңізіне құяды, жағасында Түркістан мен Қызылорда тұр.
• Тау немесе жота (Алтай): Қазақстанның шығысында, Ресей, Қытай және Моңғолиямен шекарада, ең биік шыңы — Белуха (шамамен 4500 м).
• Көл (Балқаш): орталық Қазақстанның оңтүстік-шығысында, оған Іле құяды.
• Түбек (Маңғыстау): Каспийдің шығысында, онда Ақтау қаласы орналасқан.

Жауабы: орналасуын көршілері бойынша есте сақтайды: өзен үшін — бастауы, сағасы және жер бедері, тау үшін — құрлық пен жанындағы жоталар, көл үшін — құятын өзендер мен айналасындағы елдер.

№ 4

«Картаны түсіну, білу, оқу» ұғымдарын түсіндіріңдер. Жергілікті жердің географиялық нысандарын пайдаланып, оған мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Білу» — бұл жад, «оқу» — белгілер бойынша қорытынды жасай білу, «түсіну» — картаның қалай жасалғанын білу.

Жауап үлгісі (Алматы үшін).

• Картаны түсіну: физикалық картада биіктік түспен, ал өзен көк сызықпен берілетінін және масштаб қашықтықты есептеуге көмектесетінін білемін.
• Картаны білу: Алматы Іле Алатауының етегінде, елдің оңтүстігінде, Қырғызстан шекарасына жақын жатқанын есімде сақтаймын.
• Картаны оқу: физикалық картада қаланың айналасындағы түс оңтүстікке қарай жасылдан қоңырға ауысады. Демек, онда таулар бар, Үлкен және Кіші Алматы өзендері таудан солтүстікке, жазыққа қарай ағады. Қала тау бөктеріне қарай өсіп келе жатқаны көрінеді, ал жоғарыда орман мен қар басталады.

Жауабы: түсіну — картаның құрылымын білу, білу — нысандарды жатқа айту, оқу — шартты белгілер бойынша табиғат пен адамның байланысы туралы қорытынды жасау.

№ 5

Өз аймақтарыңдағы географиялық нысандардың тізімін жасаңдар. Сонымен бірге нысан атауларының шығу тегін жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Үйіңе жақын 5 нысанды таңда: өзен, көл, тау, қала. Үлкендерден, сөздіктен немесе интернеттен сұра.

Жауап үлгісі (Қазақстанның оңтүстік-шығысы үшін).

Жауабы: өз аймағындағы 5 нысанның тізімі, әрқайсысының атауының мағынасы немесе тарихы.

№ 6

Адамдардың номенклатураны білуі арқылы қоғамдық өмірде оның маңыздылығы артатынын бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Жаңалықтарды, саяхатты, құтқару қызметін, саудасын елестет. Атаулар қай жерде жиі кездеседі?

Жауап үлгісі. Атауларды жаңалықтардан, тауар қаптамасынан, саяхатта және төтенше жағдайларда кездестіреміз. Адам Каспий, Балқаш немесе Хан Тәңірінің қайда екенін білсе, ауа райы, жүк тасымалы және өндіру туралы хабарларды түсінеді. Құтқарушылар, ұшқыштар, жүргізушілер және дипломаттар атаулармен күн сайын жұмыс істейді. Картадан бағдар алатын адам адаспайды және әлемді жақсы түсінеді.

Жауабы: номенклатураны білу жаңалықтарды түсіну, саяхат, көптеген мамандықтардағы жұмыс және жалпы мәдениет үшін қажет.

№ 7

1-тапсырма. Төменде берілген тізіммен физикалық-географиялық нысандарды атаңдар. Оларды Жартышарлар мен Қазақстанның физикалық картасынан тауып көрсетіңдер: аралдар, өзендер, түбектер, теңіздер, ойпаттар, үстірттер, көлдер, таулар мен шыңдар, жазықтар, мүйістер, жанартаулар, бұғаздар.

Қалай ойлаймыз. Әр нысан үшін үш нәрсені есте сақта: қай жерде (құрлық немесе мұхит, шамамен координаталары), кіммен көрші, немен ерекше. Координаталар дөңгелектелген: солтүстік ендік (с. е.), оңтүстік ендік (о. е.), шығыс бойлық (ш. б.), батыс бойлық (б. б.).

Шешуі. Төменде контур картасына арналған кеңестер. Тізімдегі нысандар мен олардың реті оқулықтағыдай.

1. Аралдар

• Гренландия: Солтүстік Американың солтүстік-шығысында, шамамен 72° с. е., 40° б. б.; дүниежүзіндегі ең үлкен арал.
• Ява: Индонезияда, шамамен 7° о. е., 110° ш. б.
• Гавай: Тынық мұхиттың орталығында, шамамен 20° с. е., 156° б. б.
• Курил: Камчатка мен Хоккайдо арасындағы аралдар тізбегі, 45–51° с. е., 148–156° ш. б.
• Жапон: Азияның шығысында, 31–45° с. е., 130–145° ш. б. (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку).
• Сахалин: Охот теңізінің жанында, 46–54° с. е., шамамен 143° ш. б.
• Исландия: Атлантиканың солтүстігінде, шамамен 65° с. е., 19° б. б.

2. Өзендер (бастауы → сағасы)

• Ертіс: Моңғол Алтайы → Обьқа.
• Іле: Қытайдағы Тянь-Шань → Балқаш көлі.
• Амазонка: Анды → Атлант мұхиты (Оңтүстік Америка, экватор маңында).
• Ніл: Африка, Виктория көлі маңынан → Жерорта теңізі.
• Конго: Африка, экватор маңында → Атлант мұхиты.
• Дунай: Германиядағы Шварцвальд → Қара теңіз.
• Енисей: Саян таулары мен Моңғолия → Кара теңізі.
• Лена: Байкал жотасы → Лаптевтер теңізі.
• Еділ: Валдай қыраты → Каспий теңізі.

3. Түбектер

• Пиреней: Еуропаның оңтүстік-батысында (Испания, Португалия), шамамен 40° с. е., 4° б. б.
• Арабия: Азияның оңтүстік-батысында, Қызыл теңіз бен Парсы шығанағы арасында.
• Үндіқытай: Оңтүстік-Шығыс Азияда, шамамен 15° с. е., 103° ш. б.
• Камчатка: Ресейдің шығысында, Охот және Беринг теңіздері арасында, 52–62° с. е., 160° ш. б.
• Таймыр: Сібірдің солтүстігінде, шамамен 75–77° с. е., 100° ш. б.
• Флорида: АҚШ-тың оңтүстік-шығысында, 25–30° с. е., шамамен 81° б. б.
• Скандинавия: Еуропаның солтүстік-батысында (Норвегия, Швеция).

4. Теңіздер

• Жерорта: Еуропа, Африка және Азия арасында.
• Қара: 43° с. е., 35° ш. б.
• Беринг: Чукотка, Камчатка және Аляска арасында.
• Ақ: Ресейдің солтүстік-батысында, шамамен 65° с. е., 38° ш. б.
• Охот: Ресейдің шығысында, шамамен 55° с. е., 150° ш. б.
• Қызыл: Африка мен Арабия арасында, шамамен 20° с. е., 38° ш. б.
• Кариб: Орталық Америка, Куба және Оңтүстік Америка арасында, шамамен 15° с. е., 75° б. б.

5. Ойпаттар

• Каспий маңы: Каспийдің солтүстігінде, Қазақстан мен Ресей, шамамен 47° с. е., 50° ш. б.
• Тұран: Орталық Азияда, Қазақстанның оңтүстігі мен Өзбекстан, Түрікменстан, шамамен 41° с. е., 60° ш. б.
• Үнді-Ганг: Үндістан, Пәкістан, Бангладеш, шамамен 26° с. е., 80° ш. б.
• Ла-Плата: Аргентина мен Уругвай, шамамен 33° о. е., 60° б. б.
• Месопотамия: Ирак, Тигр мен Евфрат арасында, шамамен 33° с. е., 44° ш. б.
• Амазонка: Оңтүстік Америка, экватор маңында, шамамен 5° о. е., 63° б. б.
• Миссисипи: Солтүстік Америка, Миссисипи өзені алабында, шамамен 35° с. е., 90° б. б.

6. Үстірттер

• Үстірт: Каспий мен Арал теңізі арасында, Қазақстан мен Өзбекстан, шамамен 44° с. е., 56° ш. б.
• Эрди: Африкада, Сахараның шығысында (Чад), шамамен 18° с. е., 22° ш. б.
• Мату-Гросу: Бразилия, шамамен 15° о. е., 55° б. б.

7. Көлдер

• Балқаш: Қазақстан, шамамен 46° с. е., 74° ш. б.
• Арал: Қазақстан мен Өзбекстан, шамамен 45° с. е., 60° ш. б. (қатты тартылған).
• Каспий: Қазақстан, Ресей, Әзербайжан, Иран және Түрікменстан арасында, шамамен 42° с. е., 51° ш. б.
• Ыстықкөл: Қырғызстан, шамамен 42,5° с. е., 77° ш. б.
• Марқакөл: Шығыс Қазақстан, Алтай, шамамен 48,8° с. е., 85,8° ш. б.
• Ұлы Африка көлдері: Шығыс Африка (Виктория, Танганьика, Малави), экватордың екі жағында.
• Женева: Швейцария мен Франция, шамамен 46° с. е., 6,5° ш. б.
• Мичиган: АҚШ, шамамен 44° с. е., 87° б. б.
• Байкал: Сібір, шамамен 53° с. е., 108° ш. б., дүниежүзіндегі ең терең көл (шамамен 1640 м).

8. Таулар мен шыңдар

• Гималай: Оңтүстік Азия, шамамен 28° с. е., 85° ш. б. Джомолунгма (Эверест), 8849 м, Непал мен Қытай шекарасында.
• Тянь-Шань: Қырғызстан, Қазақстан, Қытай, шамамен 42° с. е., 78° ш. б.
• Алтай: Қазақстанның шығысы, Ресей, Қытай, Моңғолия, шамамен 50° с. е., 86° ш. б.
• Жетісу (Жоңғар) Алатауы: Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Қытай шекарасында, шамамен 45° с. е., 80° ш. б.
• Тарбағатай: Қазақстанның шығысында, шамамен 47° с. е., 83° ш. б.
• Орал: Еуропа мен Азия шекарасында, шамамен 60° ш. б.
• Қырым: Қырым түбегінің оңтүстігінде, шамамен 45° с. е., 34° ш. б.
• Кавказ: Қара және Каспий теңіздері арасында, шамамен 43° с. е., 43° ш. б.
• Анды: Оңтүстік Американың батысында, Тынық мұхит бойымен.
• Кордильер: Солтүстік Американың батысында.
• Альпі: Орталық Еуропа, шамамен 47° с. е., 10° ш. б.
• Мұғалжар: Ақтөбе облысы, шамамен 49° с. е., 58° ш. б., Оралдың оңтүстік жалғасы.
• Хан Тәңірі шыңы: шамамен 7010 м, Қазақстан, Қырғызстан және Қытай шекарасында, шамамен 42° с. е., 80° ш. б.
• Белуха: Алтайдағы ең биік шың, шамамен 4506 м.

9. Жазықтар

• Шығыс-Еуропа және Батыс-Сібір: Ресей, Беларусь, Украина (шамамен 55° с. е., 40° ш. б.) және Сібір (шамамен 62° с. е., 75° ш. б.).
• Құлынды: Алтай өлкесі мен Павлодар облысы шекарасындағы жазық, шамамен 52° с. е., 79° ш. б.
• Солтүстік Қазақ…: Қазақстанның солтүстігіндегі жазық.

10. Мүйістер

• Челюскин: Таймырдың солтүстігінде, шамамен 77,7° с. е., 104° ш. б., материктік Еуразияның ең солтүстік нүктесі.
• Игольный: Африканың оңтүстігінде, шамамен 35° о. е., 20° ш. б., Африканың ең оңтүстік нүктесі.
• Дежнев: Чукотканың шығысында, шамамен 66° с. е., 170° б. б., Еуразияның ең шығыс нүктесі.
• Йорк: Австралияның солтүстігінде, шамамен 11° о. е., 142° ш. б.
• Барроу: Аляскада, шамамен 71° с. е., 156° б. б., АҚШ-тың ең солтүстік нүктесі.

11. Жанартаулар

• Эльбрус: Кавказ, шамамен 43° с. е., 42° ш. б., 5642 м.
• Казбек: Кавказ, Грузия мен Ресей шекарасында, шамамен 43° с. е., 44° ш. б., 5033 м.
• Везувий: Неаполь қаласының жанында, Италия, шамамен 41° с. е., 14° ш. б., 1281 м; белсенді жанартау.
• Котопахи: Эквадор, Анды, шамамен 1° о. е., 78° б. б., 5897 м; белсенді жанартау.

💡 Қазақ басылымында жанартаулар «белсенді» және «сөнген» деп бөлінбейді. Ғылымда Везувий мен Котопахи — белсенді, Эльбрус — «ұйқыдағы», ал Казбек — сөнген жанартау деп саналады.

12. Бұғаздар

• Дрейк: Оңтүстік Америка мен Антарктида арасында, шамамен 60° о. е.
• Беринг: Чукотка мен Аляска арасында, шамамен 66° с. е., 169° б. б.
• Магеллан: Оңтүстік Американың оңтүстігінде, шамамен 53° о. е., 70° б. б.
• Гибралтар: Испания мен Марокко арасында, Атлант мұхиты мен Жерорта теңізін қосады, 36° с. е., 6° б. б.
• Босфор: Стамбул, 41° с. е., 29° ш. б., Қара және Мраморлы теңіздерді қосады.

Жауабы: жоғарыдағы кеңестер бойынша әр нысанды картадан тауып, контур картасына нысанның түрін (арал, өзен және т.б.) көрсете отырып жазады.

№ 8

2-тапсырма. Кез келген бір географиялық нысанға қысқаша сипаттама беріңдер. Орындаған тапсырманы талдап, бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қысқаша сипаттамаға 6–8 сөйлем жеткілікті. Нақты жоспар қажет.

Жауап үлгісі (Балқаш көлі). Балқаш орталық Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Балқаш маңының жартылай шөлдерінің арасында орналасқан. Бұл Азиядағы ең ірі көлдердің бірі: ұзындығы шамамен 600 км, ені 9-дан 74 км-ге дейін. Көлді Тянь-Шаньнан келетін Іле өзені қоректендіреді. Балқаштың ерекшелігі: Ұзынарал деген тар бұғаз оны екі бөлікке бөледі. Батыс бөлігі тұщыға жақын, ал шығыс бөлігі тұзды. Жағасында Балқаш қаласы мен балықшылар ауылдары тұр, ал суында сазан, көксерке және балқаш алабұғасы бар. Ілені қорға: көлдің тіршілігі осы өзенге байланысты.

Бағалау. Өзіңді тексер: нысанның түрі, орналасуы, өлшемі, ерекшелігі, маңызы және қызықты дерек айтылды ма?

Жауабы: 6 тармақтан тұратын жоспар бойынша сипаттама (атауы, орналасуы, өлшемі, ерекшелігі, маңызы, дерек).

Жадынама

• Нысанды 5 қадаммен үйренеміз: айту, жазу, табу, әртүрлі карталарда салыстыру, контур картасымен тексеру.
• Сөзді емес, орынды есте сақта: көршілері, координаттары, бастауы мен сағасы.
• Атаулар нысанды жиі түсіндіреді: Алтай — «алтынды тау», Алакөл — «түсі құбылып тұратын көл», Шалқар — «айдыны кең көл».
• Нысанның атауын немесе жазылуын қате жазу географиялық қате болып саналады.

Шағын тест