§ 8. География сабағында карта-сызбаларды қолдану

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 2 бөлім: Картография және географиялық деректер базасы. 32–36-беттер.

Нені үйренесің

• Жергілікті жердің жоспарын, картаны, аэротүсірілімді және ғарыштық суретті ажыратуды.
• Картографқа проекциялардың не үшін қажет екенін және картада бұрмалану неге әрқашан болатынын түсіндіруді.
• Шартты белгілер мен легендаларды оқуды, картаны карта-сызбадан ажыратуды.
• Жоспар бойынша карта-сызба құруды және картадан нысандарды табуды.

Ой қозғау

• 5–6-сыныптарда қандай карталарды пайдаландың? Дүниежүзінің физикалық картасы, жарты шарлар картасы, жергілікті жердің жоспары, атластағы Қазақстан картасы, пайдалы қазбалар картасы.
• «1:1 000 000 масштаб» дегеніміз не? Картадағы бір сантиметр жергілікті жердегі миллион сантиметрге тең, яғни 10 км.
• Жоспардағы С әрпі бар көрсеткі нені білдіреді? Солтүстік бағытын, бағдарлауға болу үшін.

💡 Карталар қажет мамандықтар: ұшқыш, геолог, теңізші, құрылысшы, құтқарушы, фермер, турист, журналист. Тағы үшеуін ойлап көр.

Тақырыпты талдаймыз

Жерді көрсетудің төрт тәсілі

Жерді әртүрлі жолмен «көруге» болады. Әрқайсысы өз міндетіне қажет (18-сурет).

🌟 Қазақстан карталарындағы биіктіктерді Балтық теңізінің деңгейінен санайды (бұрынғы КСРО елдерінде осылай қабылданған). Сондықтан Каспий түбін нөлден төмен сандармен көрсетеді, ал Хан Тәңірінің 7010 м-і нөлден жоғары.

Жазық карта бізді қалай «алдайды»

Жер — шар, сондықтан оны бұрмаламай жазықтыққа жая алмайсың. Дегенмен карта алу үшін картографиялық проекцияны ойлап тапқан. Картограф глобусты тегіс қағаз бетіне түсіргенде белгілі бір мөлшерде өзгертеді. Шарды қандай да бір нәрсеге «орап» көр (19ә-сурет). Бірақ бірде-бір проекциялау әдісі Жер бетін нақты көрсете алмайды: яғни пішіні, өлшемдері, аудандарының бұрмалануы жүреді.

⚠️ Жиі кететін қате. Дүниежүзі картасында Гренландия орасан зор, Африкадан сәл ғана кіші деп ойлайды. Шындығында Африка Гренландиядан шамамен 14 есе үлкен. Бұл суретшінің қатесі емес, полюске жақын жердегі проекцияның бұрмалануы.

Градустық тор

Кез келген картаның негізі — меридиандар мен параллельдер торы (19а-сурет). Меридиандар полюстен полюске дейін созылады, олар ұзындығы бірдей жарты шеңберлер. Параллельдер экваторға параллель, олар әртүрлі өлшемді шеңберлер: ең үлкені — экватор (шамамен 40 000 км), ал полюстерге қарай олар нүктеге дейін кішірейеді. Картографиялық проекцияға байланысты параллельдер мен меридиандардың пішіні өзгереді: тор сызықтары түзу немесе қисық болуы мүмкін.

📌 Тор координаталарды анықтау үшін қажет: ендікті (экватордан солтүстікке немесе оңтүстікке қаншалықты алыс) және бойлықты (нөлдік меридианнан шығысқа немесе батысқа қаншалықты алыс). Астана үшін бұл шамамен 51° солтүстік ендік пен 71° шығыс бойлық, Алматы үшін шамамен 43° с. е. және 77° ш. б.

Масштаб

Масштаб — барлық план мен картада жергілікті жердің элементтерінің шынайы көлемінің белгілі бір өлшемге дейін кішірейтіліп берілуі. Масштаб жоспардағы нысандардың арасындағы қашықтықтың жергілікті жердегі қашықтықтан қанша есе кіші екенін көрсетеді. Сонымен, масштаб — планда немесе картада сызылған сызықтардың ұзындығына оның шынайы ұзындығының арақатынасын көрсетеді.

Жоспарда Жер бедері өте ірі масштабта беріледі, ол аумақтың шағын аудандарын бейнелейді; бұрмалау есепке алынбайды. Ал географиялық карталардың ұсақ масштабтыларына 1 см-ге ондаған және жүздеген шақырымдарды сыйғызуға болады. Сонымен қатар, картада масштаб бірқалыпты қалмай, орын мен бағыттың ауысуына орай өзгеріп отырады.

Шартты белгілер және легенда

Картада нағыз өзендерді, үйлерді және ормандарды салуға болмайды, сондықтан оларды шартты белгілермен көрсетеді: шеңбер — қала, көк сызық — өзен, қоңыр сызықтар — таулар. Шартты белгілер — жергілікті жердің жоспары мен карталардағы нысандарды көрсететін символдар. Шартты белгілерден басқа карта мен жоспардың легендасы (түсініктемесі) бар. Ол белгілі бір картаны құрастыру кезінде қолданылған барлық белгілердің тізімі, олардың мағынасын мәтіндік түсіндірмелер арқылы береді. Шартты белгілердің қыр-сырын меңгермей жоспарды да, картаны да оқу мүмкін емес. Жақсы картаны оқитын адам әрқашан легендадан бастайды.

Картадағы ақпаратты көрсету тәсілдері әртүрлі: таңбалар (кен орындары), сапалық фон (климат немесе топырақ түрлері), сандық фон (халық тығыздығы), изосызықтар (бірдей биіктіктің, температураның, жауын-шашынның сызықтары), қабатты бояу (көк — тереңдік, жасыл — жазықтар, қоңыр — таулар), картодиаграммалар (картадағы шағын диаграммалар).

Карта-сызба: қарапайым карта

Карта-сызба — градустық торы жоқ және масштабы көрсетілмеген, жеңілдетілген немесе жалпы тақырыпқа берілген карта. Ол қашықтықты өлшемейді, мәнін көрсетеді: не қайда орналасқан және қалай байланысқан. Метро сызбасы, мұхит ағыстарының сызбасы немесе масштабсыз «Қазақстан климаты» картасы — карта-сызбаларға мысал.

Карта-сызбаны қолдану оның маңызды ерекшеліктерін көрсету үшін берілген географиялық нысан немесе табиғи құбылыс туралы көрнекі түрде жалпы түсінікті алуға мүмкіндік береді. Географияда карта-сызбалардың көптеген түрлері қолданылады. Оларды үш белгі бойынша жіктейді: аумақты қамтуы бойынша (дүниежүзілік, материктік, мұхиттық және олардың бөліктері, мемлекеттік және олардың бөліктері), мазмұны бойынша (жалпы географиялық (физикалық), тақырыптық және кешенді) және мақсаты бойынша (оқу, анықтамалық, туристік және т.б.).

💡 Оқулықтан Үнді мұхитының карта-сызбасын табыңдар (59-сурет, 120-бет). Оның карта-сызба екенін қандай белгілері арқылы анықтауға болады? Оны аумақты қамту, мазмұны және мақсаты бойынша анықтаңдар. Көзбен шолу арқылы ірімасштабты немесе ұсақмасштабты карта-сызба екенін айтыңдар. Қалай ойлайсыңдар, кескінді картада география сабақтарында орындайтын картографиялық жұмыстарды карта-сызбалық жұмыстар деп санауға бола ма?

Жауап үлгісі. Аумақты қамтуы бойынша — мұхиттық және оның бөліктері; мазмұны бойынша — жалпы географиялық (физикалық: биіктіктер мен тереңдіктер түстермен берілген); мақсаты бойынша — оқу. Градустық тор мен нақты масштаб көрінбейді, бүкіл мұхит бір бетке сыйған, сондықтан бұл — ұсақмасштабты карта-сызба. Кескінді картада нысандарды белгілеп, жеңілдетіп сызып, жазу — карта-сызбалық жұмыс деп санауға болады: мұнда да басты нәрсені көрсетіп, артығын алып тастаймыз.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан үйден көрші қалаға баратын маршруттың карта-сызбасын сызуын сұраңыз: контур, жолдар, 3–4 нысан және легенда. «Мұнда масштаб қайда?» деп сұраңыз. Бала «ол жоқ, бұл сызба ғой» десе, тақырып игерілген.

Өзіңді тексер

• Жер бетін бейнелеудің қандай төрт түрін білесің? Жергілікті жердің жоспары, географиялық карта, аэротүсірілім, ғарыштық сурет.
• Карталарда бұрмалану неге болмай қоймайды? Жер — шар, ал карта жазық. Шарды жазықтыққа көшіргенде пішіндері, өлшемдері және аудандары созылады немесе қысылады.
• Цилиндрлік, конустық және азимуттық проекциялар немен ерекшеленеді? Бұл — глобусты көшірудің үш тәсілі: цилиндрге, конусқа немесе жазықтыққа. Бұрмалану бет глобусқа жанасатын жерде ең аз.
• Легенда деген не және ол не үшін қажет? Бұл — түсініктемесі бар шартты белгілер тізімі. Онсыз картаны дұрыс оқу мүмкін емес.
• Карта-сызбаны қандай ретпен құрастырады? Тақырып, ақпарат жинау, сызба құру, шартты белгілерді таңдау және легенда.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қашықтықты өлшеудің ең оңай әдісін қалай қолдануға болады?

Қалай ойлаймыз. Ең оңай әдіс — сызғыш пен масштаб. Картадағы кесіндіні өлше де, бір сантиметрдің «бағасына» көбейт.

Шешуі. Басқа мысал алайық: масштабы 1:5 000 000 картада екі қаланың арасы 6 см.

1. Картаның 1 см-інде 5 000 000 см = 50 км.
2. 6 · 50 = 300 км.

Жауабы: картадағы қашықтықты сызғышпен өлшеп, масштабтың 1 см-індегі километр санына көбейту; мысалда 300 км шықты.

№ 2

Шартты белгілердің көмегімен аймақтың нақты суретін бейнелеуге болатындығын дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Кез келген учаскені таңда да, шартты белгілердің нақты заттардың орнын қалай басатынын көрсет.

Жауап үлгісі. Алматы облысының картасын алайық. Көк сызық — Іле өзені, көк дақ — Балқаш көлі, қоңыр реңктер — Іле Алатауының жоталары, қызыл шеңбер — Алматы, қара сызық — темір жол. Осы белгілерге және легендаға қарап, біз «көреміз»: оңтүстікте таулар, ортасында өзені бар жазық, солтүстікте үлкен көл. Демек, белгілер жергілікті жердің суретін дұрыс жеткізеді.

Жауабы: шартты белгілер өзендерді, таулар мен қалаларды, жолдарды білдіреді; олар мен легенда бойынша жергілікті жерде болмай-ақ оның қандай екенін елестетуге болады.

№ 3

Картаның карта-сызбадан айырмашылығы неде?

Қалай ойлаймыз. Масштабын, торын және мақсатын салыстыр.

Жауабы: картада масштаб пен градустық тор бар, ол бойынша өлшеуге және координаталарды анықтауға болады. Карта-сызба жеңілдетілген, масштабы мен торы жоқ, жалпы бейнені және байланыстарды көрсетеді.

№ 4

Жергілікті жердің планын пайдалану мақсатын көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Шағын учаскенің егжей-тегжейлі жоспары кімге қажет екенін ойла.

Жауап үлгісі. Жергілікті жердің жоспары мыналар үшін қажет: 1) шағын аумақта бағдарлау (мектеп, саябақ, лагерь); 2) ең қысқа жолды табу; 3) қашықтықтар мен аудандарды өлшеу; 4) құрылыс немесе абаттандыруды жоспарлау; 5) жер бедерін горизонтальдар бойынша анықтау; 6) серуенге немесе бағдарлау жарыстарына дайындалу.

Жауабы: жоспарды шағын учаскелерде бағдарлау, қашықтықты өлшеу, жобалау және жер бедерін бағалау үшін пайдаланады.

№ 5

Ақпарат пен шартты белгілерді пайдаланып, карта-сызбаларды қолданарда аймақтың нақты бейнесін жеткізе алатындарыңды растайсыңдар ма?

Қалай ойлаймыз. Карта-сызба жеңілдетілген, бірақ басты нәрсенің бәрін көрсетеді.

Шешуі. Метро сызбасын алайық: онда нақты қашықтықтар жоқ, бірақ бекеттер, желілер мен ауысулар көрінеді. «Атлант мұхитының ағыстары» карта-сызбасын алайық: қызыл және көк көрсеткілер жылы және суық ағыстарды көрсетеді, судың қайда ағатыны бірден түсінікті. Негізін түсіну үшін ақпарат жеткілікті, бірақ нақты қашықтықтарды өлшеуге болмайды.

Жауабы: иә, карта-сызба сәтті шартты белгілері мен легендасы болса, басты нәрсені (орналасуын, байланыстарды, бағыттарды) көрнекі жеткізеді.

№ 6

Физикалық-географиялық карталардың шартты белгілерінің айрықша маңыздылығын бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Белгісіз картаны елестет: не қалады?

Жауап үлгісі. Шартты белгісіз карта бос парақ немесе мың беттік кітапқа айналар еді. Белгілер шағын парақта мыңдаған нысанды көрсетуге мүмкіндік береді: өзендер, таулар, жолдар, қалалар, шекаралар. Олар барлығына бірдей, сондықтан картаны әртүрлі елдердің адамдары оқи алады. Белгілер ақпарат көлемін қысқартады және оны көрнекі етеді, сондықтан кез келген картамен жұмыс легенданы оқудан басталады.

Жауабы: шартты белгілер көптеген нысанды ықшам көрсетуге мүмкіндік береді, картаны әмбебап және көрнекі етеді, оларды білу кез келген картаны оқу үшін қажет.

№ 7

Тапсырма. Дүниежүзінің климаттық картасын және мәтінді (§23, 3-бөлімше. Жауын-шашын мөлшерін өлшеу) пайдаланып, «Қазақстан Республикасы бойынша жауын-шашынның таралуы» тақырыбында карта-сызба құрастырыңдар. QR-коды пайдаланыңдар. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңдер: 1. Атмосфералық жауын-шашын қандай бірлікпен өлшенеді? 2. Атмосфералық жауын-шашын жер бетіне қанша мөлшерде түседі? Қазақстанның жазықты аймағында — орманды дала және далалық аймақтарға; Сарыарқада; Ертіс маңы жазықтарында; Балқаш маңы, Арал маңындағы Қарақұмда; Үстірттте; таулы аймақтарда; Алтай, Сауыр, Тарбағатай тауларында.

Қалай ойлаймыз. Климаттық картада түс жылына түсетін жауын-шашын мөлшерін көрсетеді. Бірлігі әдетте миллиметр (мм) жылына. Түсті оқы да, легендадан ізде. Төменде шамамен жылдық мәндер берілген, оларды өз картаңмен салыстыр.

Шешуі.

1. Бірлігі: жылына судың қабатының миллиметрі (мм/жыл).
2. Шөлді және шөлейтті жерлерде (Арал маңындағы Қарақұм, Үстірт, Балқаш маңы) жауын-шашын өте аз, шамамен 100–150 мм.
3. Дала мен жазықтарда (Сарыарқа, Ертіс маңы) шамамен 300 мм, орманды далада сәл көбірек.
4. Таулы аймақтарда (Тарбағатай, Сауыр, Алтай) жауын-шашын көп: 500 мм-ден 800 мм-ге дейін және одан да жоғары.
5. Қорытынды: ең көп жауын-шашын Алтай мен Тянь-Шань тауларында, ең аз — оңтүстік пен батыс шөлдерінде.

Жауабы: жауын-шашынды жылына мм-мен өлшейді; ең көбі таулы аймақтарда (Алтай, Сауыр, Тарбағатай), ең азы шөлдерде (Арал маңындағы Қарақұм, Үстірт, Балқаш маңы, шамамен 100–150 мм). Өз елді мекеніңнің мәнін картадан оқып, қорытындыға қос.

Жадынама

• Жерді бейнелеудің төрт түрі: жоспар, карта, аэротүсірілім, ғарыштық сурет.
• Картамен жұмысты легендадан бастайды.
• Масштаб: картадағы 1 см = масштабтағы км саны.
• Карта-сызбаны құрастыру: тақырып, ақпарат, сызба, белгілер, легенда.

💡 Өзіңді талда. Сөйлемдерді аяқта: «Мен легенданы оқуды үйрендім… Маған карта-сызба сызу ұнады… Маған қайталау керек…».

Шағын тест