§ 1. Химия пәні. Заттар және олардың қасиеттері

Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 тарау: Химия пәніне кіріспе. Таза заттар және қоспалар. 8–11-беттер.

Нені үйренесің

• Химияның не зерттейтінін түсіндіруді.
• «Физикалық дене» мен «зат» ұғымдарын ажыратып, мысал келтіруді.
• Заттардың физикалық қасиеттерін атап, олар бойынша кез келген затты сипаттауды.
• Химияның басты міндеттерін атап, ол адамдарға не үшін керек екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Адамның табиғатқа тигізетін оң және кері әсері жөнінде не айтар едің? Оң әсері: қорықтар мен орман отырғызу, суды тазарту және қоқысты қайта өңдеу. Кері әсері: зауыттар мен көліктердің шығарындылары, қоқыс үйінділері, өзендердің ластануы. Химия қажетті нәрсені жасауға да, зиянды тазартуға да көмектеседі.
• Темір шеге неден жасалған? Темірден. Шеге — зат емес, дене, ал темір — оның жасалған заты. Бұл маңызды айырмашылық.
• Мұз бөлшегі мен су көлшігінің қандай айырмасы бар? Пішіні мен күйі басқа. Бірақ ішіндегі зат бір — су.

💡 Бүгін сен кез келген затқа химик көзімен қарауды үйренесің: оның тек пішінін емес, заттың өзін де көру.

Тақырыпты талдаймыз

Дене мен зат: шатастырма

Айналаңда көптеген нәрсе бар: орындық, кесе, қарындаш, айсберг, ағаш. Оларды физикалық денелер дейді. Әрқайсысының пішіні мен көлемі бар.

Ал зат — дененің неден құралғаны. Шыны стақан — дене, ал шыны — зат. Темір шеге — дене, ал темір — зат.

📌 Денені сызуға, ұстап көруге және өлшеуге болады. Заттың суретін салуға болмайды: тек одан жасалған затты ғана салуға болады.

Өсімдіктер, жануарлар және сенің өзің де физикалық денелерсің. Сендер орасан көп түрлі заттардан тұрасыңдар.

🌟 Бір зат көптеген түрлі дене түзе алады. Судан тамшы, мұз сүңгі, айсберг және қар домалағы шығады. Ал бір ғана зат, мысалы орындық немесе кесе, әртүрлі заттардан жасалуы мүмкін: ағаштан, металдан, пластиктен.

Заттың қасиеттері: заттың «төлқұжаты»

Әр зат — өзгеше, оның белгілер жиынтығы өзіне ғана тән. Оларды заттың қасиеттері дейді. Қасиеттер бойынша заттарды бір-бірінен ажыратады немесе олардың ұқсастығын табады.

Міне, негізгі физикалық қасиеттер:

⚠️ Жиі кететін қате. «Қасиет — бұл пішін мен өлшем» деп айтады. Олай емес: пішін мен көлем денеде болады. Ал қасиеттерді заттан іздеу керек: түсі, тығыздығы, қаттылығы және т.б.

Химия деген не

📌 Химия — заттар мен олардың қасиеттерін, заттардың бір-біріне айналуын және осы айналумен қатар жүретін құбылыстарды зерттейтін ғылым.

Химия табиғаттың құпия сырларын, бүкіл әлемдегі заттардың құрамы мен құрылысын, олардың бір-біріне айналуын зерттейді. Бұл — жаратылыстану ғылымдарының ең маңызды салаларының бірі.

Үлкендермен бірге тәжірибе: заттардың айналуы

Бір заттың екінші затқа айналғанын көргің келе ме? Үйде жасауға болатын қауіпсіз тәжірибе бар.

⚠️ Тәжірибені тек үлкендермен бірге, асүйде, қыздырусыз жаса. Химия кабинетінде мұндай тәжірибелерді мұғаліммен бірге жасайды.

Химияның міндеттері

Химияның маңызды істері бар:

1. Заттарды тазарту әдістері арқылы өте жоғары дәрежедегі таза заттар алу. Олар радиоэлектроникада, медицинада және басқа салаларда керек.
2. Белгілі бір сипатқа ие, бүгінгі күн талабына сай материалдар алу.
3. Заттардың қасиеттерін зерттеу және оларды іс жүзінде қолдануды үйрету.
4. Әлі де алынбаған заттардың қасиеттерін болжау.

Химия адамдарға не үшін керек

Жер бетінде қазір 8 миллиардқа жуық адам тұрады (оқулықта — 7 млрд-қа жуық, бұл дерек ескірген). Бәрін тамақтандыру, киіндіру, жылыту және емдеу үшін тыңайтқыштар, синтетикалық материалдар, дәрі-дәрмектер, мұнай, көмір, газ, ағаш пен кендерді қайта өңдеу өнімдері керек. Мұның бәрі — химияның өнімдері.

Химия өмірді әсем етеді: ұшақтар, кино мен теледидардың бояулары, жеңіл әрі түрлі-түсті киім, әтірлер мен шампуньдердің хош иісі. Физикамен бірге ол техникалық прогресті алға жылжытады.

Екінші жағы да бар: адам түсіретін салмақтан табиғат зардап шегеді. Сондықтан химиктер қалдықсыз өндірісті іздейді, қалдықтарды қайта өңдеуді және қайта өспейтін шикізатты ақылмен пайдалануды үйренеді.

🌟 Қазақстан Атырау мен Каспийде мұнай, Жезқазғанда мыс, Ақтөбеде хром өндіреді. Осындай шикізаттан химиктер жанармай, пластмасса және металдар жасайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге асүйді аралап, 5 затты және олар жасалған заттарды атап шығуды ұсыныңыз (кәстрөл: металл; кесе: фарфор). Бұл «дене — зат» айырмашылығын тез бекітеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Химия нені зерттейді? Заттарды, олардың қасиеттерін, айналуларын және қолданылуын.
• Зат пен дененің айырмашылығы неде? Дене — пішіні мен көлемі бар нәрсе (шеге). Зат — оның неден тұратыны (темір).
• Заттың физикалық қасиеттерін ата. Агрегаттық күйі, тығыздығы, түсі, иісі, дәмі, қаттылығы, ерігіштігі, жылу және электр тогын өткізгіштігі, балқу және қайнау температуралары.
• Бір заттан әртүрлі денелер шығуы мүмкін бе? Иә. Судан: тамшы, мұз сүңгі, айсберг.
• Әртүрлі нәрсені бір заттан, ал бір нәрсені әртүрлі заттардан жасауға бола ма? Иә: шеге мен сымды темірден жасайды, ал орындықты ағаштан да, металдан да жасауға болады.
• Химиктерге қандай басты мәселені шешуге тура келеді? Адамдарға қажетті заттарды табиғатқа зиян келтірмей алу.

Жаттығуларды шығарамыз

«Біліміңді тексер» блогының оқулықтағы алты тапсырмасының бәрі.

№ 1

Химия ғылымы нені зерттейді? Химияның маңызы мен міндеттерін сипаттаңдар.

Қалай ойлаймыз. Параграфтағы химияның анықтамасы мен міндеттер тізімін еске түсір.

Жауап үлгісі. Химия заттарды, олардың қасиеттерін және айналуларын зерттейді. Міндеттері: 1) жоғары дәрежедегі таза заттар алу; 2) берілген қасиеттері бар материалдар жасау; 3) заттардың қасиеттерін және қолданылуын зерттеу; 4) әлі жоқ заттардың қасиеттерін болжау. Маңызы: химия дәрілер, тыңайтқыштар, материалдар мен жанармай береді, адамдарды тамақтандыруға және киіндіруге көмектеседі, физикамен бірге техникалық прогресті алға жылжытады. Сондай-ақ табиғатқа зиян келтірмеу жолдарын іздеуге де көмектеседі.

Жауабы: химия — заттарды, олардың қасиеттері мен айналуын зерттейтін ғылым; оның 4 басты міндеті бар; ол тамақ, дәрі, материалдар және табиғатты қорғау үшін керек.

№ 2

Дене және зат ұғымдарының айырмашылықтарын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Дене — зат, зат — оның жасалған материалы.

Жауап үлгісі.

• Физикалық дене — айналамыздағы пішіні мен көлемі бар нәрсе: шеге, айсберг, стақан.
• Зат — физикалық денелердің құрамындағы нәрсе: темір, су, шыны.

Айырмашылығы: денені сызуға және өлшеуге болады, затты болмайды. Бір шеге (дене) темірден (заттан) тұрады, ал судан әртүрлі денелер шығады: мұз сүңгі, тамшы, айсберг.

Жауабы: дене — пішіні мен көлемі бар нәрсе, зат — дененің неден тұратыны (шеге мен темір, стақан мен шыны).

№ 3

Көптеген заттар: сынап, сода, мыс, қалайы, күкірт, мышьяк, темір, мусәтір, алтын адамдарға ертеден-ақ таныс. Күнделікті өмірден осылардың қайсысымен таныссың? Олардың қолданылу жайлы білесің бе?

Қалай ойлаймыз. Бұл заттарды үйде қайдан кездестіретініңді еске түсір. Қауіпті заттар туралы олармен білімсіз жұмыс істеуге болмайтынын айт.

Жауап үлгісі.

⚠️ Сынап пен мышьяк улы. Сынапты термометр сынса, оны қолмен ұстауға болмайды: үлкендерге хабарла.

Жауабы: тұрмыста көбіне сода, темір, мыс, алтын, қалайы және күкірт кездеседі; сынап пен мышьяк қауіпті.

№ 4

Химияның ғылыми-техникалық прогрестің дамуына қосар үлесі қандай?

Қалай ойлаймыз. Мысалдарды анықтамалықтардан немесе интернеттен іздеп көр. Әр сала үшін химияның нәтижесін ата.

Жауап үлгісі. Химия мыналарды жасауға көмектесті:

• жаңа материалдар (пластмассалар, құймалар, шыны, киімге арналған талшықтар);
• көптеген ауруларды жеңген дәрілер мен вакциналар;
• миллиардтаған адамға жететін азық өсіруге мүмкіндік беретін тыңайтқыштар;
• жанармай және энергетика (мұнай мен газды қайта өңдеу);
• электроника: микросхемаларға өте таза заттар қажет.

Осылайша химия физикамен бірге техникалық прогресті жеделдетеді.

Жауабы: химия жаңа материалдар, дәрілер, тыңайтқыштар, жанармай және электроникаға арналған өте таза заттар берді.

№ 5

Химия ғылымының адамзат тарихындағы маңызы туралы әңгімелеңдер.

Қалай ойлаймыз. Әңгімені уақыт бойынша құр: ежелгі адамдардан қазіргі заманға дейін.

Жауап үлгісі. Адамдар химияны өздері білмей-ақ ертеден пайдаланған. Олар от жағуды, ыдыс үшін балшықты күйдіруді, кеннен мыс, кейін темір балқытуды үйренді. Ежелгі шеберлер маталарды бояды, шыны, сабын және өсімдіктерден дәрілер жасады. Кейін сіріңке, пластмассалар, синтетикалық киім пайда болды, одан кейін көліктер мен ұшақтарға арналған жанармай шықты. Бүгін химия ғарыш пен электроникаға арналған материалдар жасайды және табиғатты сақтаудың жолдарын іздейді.

Жауабы: әңгіме кез келген болуы мүмкін, бастысы жолды көрсету: от пен балшық, металдар, шыны мен бояулар, дәрілер, пластмассалар, қазіргі материалдар.

№ 6

Кестені дәптерлеріңе сызып толтырыңдар: «Заттың физикалық қасиеттері». Заттар: ас тұзы, ас содасы, су, оттек, темір. Бағандар: агрегаттық күйі, түсі, иісі, қаттылығы, суда ерігіштігі.

Қалай ойлаймыз. Әр зат туралы ойлан: қандай көрінеді, иісі бар ма, қаншалықты қатты, суда ери ме. Біреуін өмірден білесің, біреуін үйде қауіпсіз тексеруге болады (тұз, сода, су, қасық).

Шешуі. Толтырылған кесте:

💡 Тұз бен соданың дәмін зертханада татпайды. Үйде үлкендермен бірге иіскеп, қарап көр, ал танымайтын заттарыңның дәмін татпа.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған: тұз бен сода — ақ, қатты, еритін иіссіз заттар; су — түссіз сұйықтық; оттек — түссіз, иіссіз газ, нашар ериді; темір — күмістей сұр қатты металл, ерімейді.

Жадынама

• Денені сызуға болады, затты болмайды.
• Бір зат — көптеген дене, ал бір дене әртүрлі заттардан жасалуы мүмкін.
• Физикалық қасиеттері: агрегаттық күйі, тығыздығы, түсі, иісі, дәмі, қаттылығы, ерігіштігі, жылу өткізгіштігі, электр тогын өткізгіштігі, балқу және қайнау температуралары.
• Химия физикамен бірге прогресті алға жылжытады және табиғатты қорғауы керек.

Шағын тест