§ 2. Таза заттар және қоспалар

Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 тарау: Химия пәніне кіріспе. Таза заттар және қоспалар. 11–14-беттер.

Нені үйренесің

• Таза заттың қоспадан айырмашылығын түсіндіруді.
• Табиғатта неге дерлік бәрі қоспа екенін және химиктерге таза заттар не үшін керек екенін түсінуді.
• Біртекті (гомогенді) және әртекті (гетерогенді) қоспаларды ажыратуды.
• Әртүрлі агрегаттық күйдегі қоспаларға мысал келтіріп, олардың құрамдас бөліктерін атауды.

Тірек сөздер: таза зат, қоспа, біртекті (гомогенді) қоспа, әртекті (гетерогенді) қоспа.

Ой қозғау

• Қаланың немесе өндіріс орнының үстін бүркеп тұрған тұмша (смог) қандай қоспа? Бұл — әртекті қоспа: ауада (газдар қоспасында) күйенің, шаңның ұсақ қатты бөлшектері, кейде су тамшылары қалқып жүреді. Алматыда суық қыс күндері ол әсіресе жақсы көрінеді.
• Тау бұлағының суын ішіп, оны химиялық мағынада «таза» деуге бола ма? Жоқ. Ең мөлдір суда да еріген тұздар мен газдар болады. Химик үшін бұл — ерітінді, яғни қоспа.
• Шаңды ауа мен таудағы ауа бірдей ме? Жоқ. Газдардың құрамы шамамен бірдей, бірақ шаңды ауада шаңның қатты бөлшектері де бар.

💡 «Таза» сөзі күнделікті өмірде және химияда әртүрлі мағына береді. Үйде «таза су» — мөлдір әрі дәмді су. Химияда «таза зат» — қоспасыз, қасиеттерінің жиынтығы бір болатын зат.

Тақырыпты талдаймыз

Табиғатта бәрі араласып жатыр

Саған бір уыс құм беріп, табиғаттан мүлде таза зат тауып көр деді делік. Болмайды. Айналамыздағының дерлік бәрі — қоспа: әртүрлі мөлшерде араласқан заттар.

📌 Қоспа — араласқан, бірақ өз қасиеттерін жоғалтпаған екі немесе одан да көп зат. Қоспаның құрамы тұрақты емес: шайға бір қасық қант салуға да, үш қасық салуға да болады.

Өзің білетін қоспалардың мысалдары:

• ерітінділер (шай, теңіз суы, тұздық);
• құймалар (қола, жез, әшекей бұйымдардағы алтын);
• ауа (азот, оттек, көмірқышқыл газы, асыл газдар, су буы).

Қоспадағы әр зат өзінің кім екенін «ұмытпайды»: судағы тұз тұзды күйінде қалады, шайдағы қант тәтті болады. Сондықтан қоспаларды бөлуге болады, бұл туралы келесі сабақта айтылады.

🌟 Балқаш көлі — «екеуі бір» табиғи қоспа: батыс бөлігі дерлік тұщы, ал шығыс бөлігі тұзды. Су сол бір, бірақ еріген тұздардың құрамы басқа.

Қоспалар қайдан келеді

Құм түссіз мөлдір кварцтан тұрады. Алайда жағажайда құм сары, сұр немесе қызғылт болады. Оны бояйтын — қоспалар: аз мөлшердегі бөгде заттар.

Тіпті дүкендегі дәрілер де мүлде таза емес. Олардың құрамында әрқашан қоспалардың өте аз үлесі болады, тек дәрілерге қойылатын талап қатаңырақ.

Таза затты қоспадан қалай айыруға болады

Таза заттың «төлқұжаттық» деректері бар: балқу температурасы және қайнау температурасы. Егер зат әрдайым бір температурада, бір градус шегінде қайнап немесе балқыса, оны таза деп есептейді. Қоспалар көп болса, температура «жылжып» кетеді.

💡 Дистильденген су — таза заттың мысалы. Одан еріген тұздар мен басқа қоспаларды айдау (дистилляция) арқылы кетірген. Оны аккумуляторларға және үтіктерге құяды: ешқандай қақ қалмайды.

Таза зат пен қоспаны салыстырайық:

⚠️ Жиі кететін қате. Таза зат әрқашан қоспадан жақсы деп ойлау. Таза оттекпен тыныс алуға болмайды. Ауа — азотпен қауіпсіз үлеске дейін «сұйылтылған» оттек. Азотсыз құрлықтағы бүкіл тірі жан бірнеше сағатта жойылып, өсімдіктер орасан зор өртте жанып кетер еді.

Біртекті және әртекті қоспалар

Қоспаларды олардағы жеке бөлшектердің көрінетіні-көрінбейтініне қарай бөледі.

• Әртекті (гетерогенді) — бөлшектері жай көзбен немесе микроскоппен көрінеді. Мысалы: ас тұзы мен құмның қоспасы, керосин мен судың қоспасы.
• Біртекті (гомогенді) — бөлшектері бір-біріне соншалықты араласқан, оларды микроскоппен де көру мүмкін емес. Мысалы: ас тұзының, қанттың немесе ас содасының ерітіндісі, сірке суы.

Біртекті қоспалар агрегаттық күйі бойынша газ тәрізді (ауа), сұйық (тұздың судағы ерітіндісі) және қатты (құймалар) болып үшке бөлінеді.

Кез келген газдардың қоспасы әрқашан біртекті. Таза ауа — біртекті қоспа. Ал шаңды ауа әртекті: бұл сол газдар және шаң бөлшектері.

🌟 Алтын жүзік те — біртекті қоспа. «583-сынамалы» алтында таза алтын шамамен 58%, қалғаны — мыс пен күміс. Сондықтан әшекей бұйымдар таза алтын кесегінен қаттырақ.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге асүйде «қоспа аулауды» ұйымдастырыңыз: шай, сорпа, компот, майонез, тұз бен бұрыш. Қайсысы біртекті, қайсысы әртекті қоспа екенін өзі шешсін. Бала таласып, дәлелдеген кезде жақсы есте қалады.

Өзіңді тексер

• Таза заттың қоспадан айырмашылығы неде? Таза заттың құрамы мен физикалық қасиеттері тұрақты, ал қоспа бірнеше заттан кез келген қатынаста тұрады.
• Қоспада заттар өз қасиеттерін сақтай ма? Иә. Ерітіндідегі тұз тұзды күйінде қалады, күкіртпен араласқан темірді магнит тартады.
• Таза затты қандай белгілермен біледі? Тұрақты балқу және қайнау температурасымен: таза заттың температурасы бір градустан артық «созылмайды».
• Гомогенді қоспаның гетерогенді қоспадан айырмашылығы неде? Гомогенді қоспада бөлшектер микроскоппен де көрінбейді, гетерогенді қоспада жай көзбен немесе микроскоппен көрінеді.
• Шаңды ауаны неге әртекті қоспа деп есептейді? Онда газдардан басқа, көруге болатын шаңның қатты бөлшектері бар.

Жаттығуларды шығарамыз

«Біліміңді тексер» блогының оқулықтағы төрт тапсырмасының бәрі.

№ 1

Таза зат ұғымына анықтама беріңдер. Таза заттарға мысалдар келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Тұрақты» сөзін еске түсір: таза заттың бәрі тұрақты, құрамы да, қасиеттері де.

Жауап үлгісі. Таза зат бір заттың бөлшектерінен тұрады және тұрақты физикалық қасиеттері болады, мысалы, балқу және қайнау температуралары. Мысалдар: дистильденген су, оттек, (тазартылған) қант, қоспасыз ас тұзы, мыс. Өмірде мұндай заттар дәрілер мен нақты құралдар үшін керек.

Жауабы: таза зат бір заттың бөлшектерінен тұрады және тұрақты физикалық қасиеттерге ие; мысалы, дистильденген су, оттек, мыс.

№ 2

Қоспа деген не? Қоспалар қалай жіктеледі? Әртүрлі агрегаттық күйдегі табиғи қоспаларға мысалдар келтіріп, олардың құрамындағы заттарды атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен анықтама, содан кейін біртекті және әртекті болып бөлінуі, содан соң үш күйден мысалдар: газ, сұйықтық, қатты дене.

Жауап үлгісі. Қоспа — әрқайсысы өз қасиеттерін сақтайтындай араласқан екі немесе одан да көп зат. Қоспаның құрамы тұрақты емес. Қоспалар біртекті (бөлшектері көрінбейді) және әртекті (көрінеді) болады. Табиғи қоспалардың мысалдары:

Жауабы: қоспа — өз қасиеттерін сақтайтын бірнеше зат; біртекті және әртекті болады; мысалдар: ауа, теңіз суы, мұнай, гранит, топырақ.

№ 3

Таза заттар мен қоспаларды екі бағанға бөліп жазыңдар: темір, лимон шырыны, парафин, дистильденген су, сынап, болат, қант, топырақ, күкірт, йод тұндырмасы, мұз.

Қалай ойлаймыз. Әр зат үшін сұра: бұл бір ғана заттың бөлшектері ме, әлде бірнеше заттың қоспасы ма? Болат — темірдің көміртекпен құймасы, йод тұндырмасы — йодтың спирттегі ерітіндісі, лимон шырынында су, қышқыл және басқа заттар бар.

Шешуі.

💡 Мұз — қатты күйдегі су, сондықтан ол да таза зат. Қатаң айтсақ, парафин көмірсутектердің қоспасы, бірақ мектеп курсында оны таза зат ретінде қарастырады.

Жауабы: таза заттар: темір, парафин, дистильденген су, сынап, қант, күкірт, мұз; қоспалар: лимон шырыны, болат, топырақ, йод тұндырмасы.

№ 4

Біртекті және әртекті қоспаларды екі бағанға бөліп жазыңдар: тұман, топырақ, газдалған су, түтін, сүт, гранит, қола, ауа, теңіз суы, 583-сынамалы алтын. Әр қоспа үшін заттың агрегаттық күйін көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр қоспа үшін сұра: бөлшектері жай көзбен немесе микроскоппен көрінеді ме? Содан кейін оның неден тұратынын еске түсір: газ, сұйықтық немесе қатты дене.

Шешуі.

Жауабы: біртекті: газдалған су, қола, ауа, теңіз суы, 583-сынамалы алтын; әртекті: тұман, топырақ, түтін, сүт, гранит.

Жадынама

• Табиғатта заттар таза күйінде дерлік кездеспейді, барлық жерде қоспалар.
• Қоспалар: ерітінділер, құймалар, ауа.
• Ауа — газдардың біртекті қоспасы; шаңмен бірге ол әртекті.
• Таза зат әрқашан қоспадан жақсы емес: таза оттекпен тыныс алуға болмайды.

Шағын тест