6-зертханалық жұмыс. Балауыз шамның жануы
Химия, 7 сынып. Оқулық: Оспанова М.Қ. және т.б. (Мектеп, 2025). 4 тарау: Ауа. Жану реакциясы. 65-беттер.
Нені үйренесің
- Шам жанғанда оның затына не болатынын түсіндіруді: бұл балауыздың жай еруі емес, химиялық құбылыс.
- Шамның жану өнімдерін — су мен көмірқышқыл газын — танып білуді.
- Көмірқышқыл газын әк суымен Ca(OH)₂ тексеріп, не көрінетінін сипаттауды.
- Шамның жануы мен әк суының лайлануын сөзбен және формулалармен жазуды.
- Химия кабинетінде отпен жұмыс істеу ережелерін сақтауды.
Ой қозғау
- Шам жанғаннан кейін одан не қалады? Дерлік ештеңе қалмайды: шам «жоғалады». Балауыз жай балқымайды, ол жанып, газдарға айналады да, ауаға ұшып кетеді.
- Шам жалынының үстінде неге жылы ауа болады? Жану кезінде жылу мен жарық бөлінеді. Бұл — химиялық реакцияның белгілерінің бірі.
- Біз немен тыныс аламыз және нені шығарамыз? Оттекпен тыныс аламыз, көмірқышқыл газын шығарамыз. Оны есіңде сақта: бүгін ол — басты кейіпкер.
💡 Шамның жануын химиктер ойлап тапқан жоқ, бірақ жану кезінде жаңа заттар түзілетінін бірінші болып солар түсінді. Бүгін оларды өз көзіңмен көресің.
Тақырыпты талдаймыз
Мақсаты және не қажет
Мақсаты: шам жанғанда қандай заттар түзілетінін анықтау.
| Не қажет | Не үшін |
|---|---|
| Балауыз шам | Жанғыш зат (балауыз немесе парафин) |
| Әк суы Ca(OH)₂ | Көмірқышқыл газын тексеру |
| Екі құрғақ стақан | Жалын үстіндегі «қалпақ» |
| Тұрғы | Стақанды шамның үстінде ұстау |
| Сіріңке | Шамды жағу |
⚠️ Қауіпсіздік техникасы. Қыздырғыш құралдармен жұмыс істеу ережелерін сақта. Отпен жұмысты тек химия кабинетінде, мұғалімнің қарауымен жасайды. Ұзын шашыңды жина, жеңіңді түр, жақын жерде қағаз және артық зат болмасын. Жанып тұрған шамды қисайтпа (ыстық балауыз тамшылайды), жалын үстіндегі стақанға жалаң қолмен тиіспе: ол қызады. Әк суы — әлсіз сілті, көзге шашыратпа және дәмін татпа. Тәжірибеден кейін шамды мұғалімнің нұсқауымен ғана өшір.
Жұмыс барысы
Не көрдік және бұл нені білдіреді
| Жұмыс барысы | Бақылау | Қорытынды |
|---|---|---|
| Жанып тұрған шамның үстіндегі құрғақ стақан | Қабырғалары буланады, оларда ұсақ тамшылар пайда болады | Шам жанғанда су түзіледі (суық шыныда суыған су буы) |
| Әк суымен шайылған стақан шамның үстінде | Әк суы лайланады, қабырғаларда лайлы тамшылар | Көмірқышқыл газы түзіледі: ол әк суымен әрекеттесіп, ерімейтін ақ тұнба береді |
📌 Әк суының лайлануы — көмірқышқыл газының басты «төлқұжаты». Мөлдір Ca(OH)₂ ақшыл болса, жанында CO₂ болған.
Реакция сызбанұсқалары
Шамның (парафин) жануы сөзбен:
парафин + оттек → көмірқышқыл газы + су
Әк суының лайлануы:
әк суы + көмірқышқыл газы → ақ тұнба (кальций карбонаты) + су
Формулалармен: Ca(OH)₂+CO₂₃+H₂O.
🌟 Кальций карбонаты CaCO₃ — әктас пен бор, одан құрылыс блоктарын жасайды, ал Қазақстанда әктасты көптеген өңірде өндіреді. Әк суының лайлануы — стақанның ішіндегі бордың кішкентай «туылуы».
Жалпы қорытынды
Шам жанғанда жай ерімейді: парафин ауадағы оттекпен әрекеттеседі. Жаңа заттар — су және көмірқышқыл газы түзіледі, демек, бұл — химиялық құбылыс. Белгілері: жылу мен жарық бөлінеді, газ және тұнба (әк суымен) пайда болады.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйде ересекпен бірге қауіпсіз баламасын жасауға болады: жанып тұрған шамды қақпағы жоқ шыны банкіге қойып, үстінен үлкен банкімен жабу. Банкідегі оттек таусылғанда, от сөнеді. Тек ересекпен және жанбайтын тіректе. Әк суы бар тәжірибені химия кабинетіне қалдырыңыз.
Өзіңді тексер
- Шам жанғанда су неге бу түрінде түзіледі? Жалын ыстық, сондықтан су ыстық бу болып шығады. Ол жоғары көтеріліп, суық шыныға тап болғанда тамшы болып қонады.
- Әк суының қарапайым судан айырмашылығы неде? Онда кальций гидроксиді Ca(OH)₂ еріген. Ол мөлдір, бірақ көмірқышқыл газына тап болғанда лайланады.
- Тәжірибеде реакцияның қандай белгілерін көрдік? Жылу мен жарықтың бөлінуін, газ бен ақ тұнбаның (әк суында) түзілуін.
- Балауыз «жоғалды» деуге бола ма? Жоқ. Зат жоғалған жоқ, ол көмірқышқыл газы мен су буына айналды. Олар көрінбейді және ауаға тарап кетті.
- Қалпақ астындағы шам неге сөнеді? Қалпақ астындағы ауадағы оттек жұмсалады, ал оттексіз жану жүре алмайды.
Жаттығуларды шығарамыз
Жұмыстан кейінгі сұрақтар
№ 1
Стақанның қабырғасы неге буланды?
Қалай ойлаймыз. Парафин жанғанда қандай заттар түзілетінін және олардың қайсысы суығанда тамшыға айналатынын ойла.
Жауап үлгісі. Шам жанғанда парафин оттекпен қосылып, көмірқышқыл газы мен су түзіледі. Су ыстық бу түрінде болады. Бу стақанның салқындау қабырғаларына тигенде, суып, ұсақ тамшылар болып қонады. Бұл буланған шыныға ұқсайды.
Жауабы: стақанның қабырғасы буланады, себебі шам жанғанда су буы түзіледі, ол суық шыныда су тамшыларына айналады.
№ 2
Балауыз жанғанда көмірқышқыл газы түзілгенін қандай құбылыс дәлелдейді?
Қалай ойлаймыз. Көмірқышқыл газын әк суының көмегімен қалай «танитынын» есіңе түсір.
Жауап үлгісі. Стақанды іштен әк суымен Ca(OH)₂ шайып, жанып тұрған шамның үстіне қойдық. Жалыннан шыққан көмірқышқыл газы онымен әрекеттеседі: Ca(OH)₂+CO₂₃+H₂O. Кальций карбонаты ерімейді және ақ тұнба болып түседі. Сондықтан қабырғаларда лайлы тамшылар пайда болады.
Жауабы: әк суының лайлануы (ақ CaCO₃ тұнбасының пайда болуы) көмірқышқыл газының түзілгенін дәлелдейді.
Жадынама
- Жану — оттекпен жүретін, жылу мен жарық бөлінетін реакция.
- Шынының булануы = су. Әк суының лайлануы = көмірқышқыл газы.
- Отпен тәжірибелерді тек химия кабинетінде, мұғалімнің қарауымен жасайды.