§ 1. XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). I бөлім: Қазақ-жоңғар соғыстары. 4–7-беттер.
Нені үйренесің
- Тәуке ханның ел ішінде нәтижеге жеткенін түсіндіруді: тыныштық, бірлік, «Жеті жарғы» заңдар жинағы.
- XVIII ғасырдың басында (1701–1800 жылдар) хандыққа кім және қайдан қауіп төндіргенін атауды.
- Басты жау неге Жоңғария болғанын айтып беруді.
- Шапқыншылықтың адамдардың өміріне және қоныс аударуға қалай әсер еткенін сипаттауды.
Ой қозғау
- «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701 жылдан 1800 жылға дейінгі кезең. «Ғасыр басы» — шамамен бірінші ширек.
- Сұлтандар мен билер кім? Сұлтандар хан тұқымынан шыққан. Билер — даналығы үшін халық арасынан сайланған төрешілер мен кеңесшілер.
- Жүз дегеніміз не? Ортақ жері бар қазақ халқының бір бөлігі: Ұлы, Орта және Кіші жүз.
- Көшпелі мемлекет деген не? Халық мал шаруашылығымен айналысып, жайылымдарға көшіп жүреді, сондықтан жайылым — басты байлық.
Тақырыпты талдаймыз
Ел ішіндегі тыныштық: тыңдай білген хан
XVII ғасырдың соңында және XVIII ғасырдың басында қазақ қоғамы бірігіп, тұтаса түсті, хан билігі күшейді. Маңызды мәселелерді үш жүздің мәслихаты шешті. Оны қиын сәттерде міндетті түрде шақырып тұрған.
Ол кезде Тәуке хан билік құрды. Ол хандықтың тарап кетуіне жол бермей, ел ішінде тыныштық орнатты. Сондықтан халық арасында Тәуке билеген кез «қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» деген атпен есте қалды. Хан өзінен бұрынғы атақты хандардың заңдарын («Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы») өзі өмір сүрген заманға сәйкестендіріп, «Жеті жарғы» деп аталатын заңдар жинағын жарыққа шығарды.
🌟 Тәуке ханды қазақтың әдет-ғұрып құқығының негізін салушы деп санайды. Тарихтан белгілі, «Жеті жарғыны» жасауға үш жүздің атақты билері — Ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қазыбек би, Кіші жүзден Әйтеке би қатысқан.
Тәуке тұсында ел бірлігін нығайтып, ішкі мәселелерді шешу үшін үш жүздің мәслихаты тұрақты түрде шақырылып тұрды. XVII ғасырдың аяғы – XVIII ғасырдың басында Күлтөбеде, Мәртөбеде, Ордабасыда өткен халық жиындары «Дала парламенті» деген теңеуге ие болды.
Дегенмен Тәуке хан қоғамдағы ішкі алауыздықты толық жоя алмады. Оның көзі тірісінде-ақ кейбір қазақ сұлтандары алауыздық танытып, жеке билікке ұмтыла бастады. Тәуке хан қайтыс болған уақытта қазақ хандарының ішінде жолы үлкен саналатын Қайып хан Ұлы хан болудан үміттенді. Бірақ ол 1718 жылы саяси бақталастарының қолынан қаза тапты. Орта жүзде Тәукенің ұлы Болат хан болса, Кіші жүзде Әбілқайырдың билігі нығая бастады. Орта жүз бен Кіші жүз руларын басқарған басқа да сұлтандардың ықпалы артып, олардың дербестікке ұмтылуы күшейе берді. Осылайша қазақ тарихындағы аса ауыр кезең — «Ақтабан шұбырынды» жылдары қарсаңында Қазақ хандығының ішкі саяси алауыздығы күшейе түскен еді.
Қоршаған жаулар
XVIII ғасырдың басында сыртқы қауіп күшейе түсті. Оқулықтағы картаға қарасаң, хандық көрші елдердің көрсеткілерімен қоршалып тұрғандай көрінеді.
💡 Картада: қалмақтардың көрсеткілері батыстан, башқұрттар мен сібір казактарының көрсеткілері солтүстіктен, Хиуа, Бұхара және Қоқан хандарының көрсеткілері оңтүстіктен, ал жоңғарлардікі шығыстан, Жетісу мен Балқаштың арғы жағынан келеді.
Сондықтан Тәуке күшін халықты біріктіруге жұмсады: рулар арасындағы жанжалды тоқтатып, ру одағын нығайтты. Мақсат біреу еді: әскери қуатты арттырып, жауға тойтарыс беру.
Басты жау неге Жоңғария болды
Жоңғар хандығы қазақ мемлекеті сияқты әскери-көшпелі мемлекет еді. Сондықтан даудың басты себебі қазақтардың жайылымдары болды. Дәл солар үшін 100 жылдан астам уақытқа созылған қанды соғыс басталды.
Жоңғарларды Оңтүстік Қазақстандағы сауда, қолөнер орталықтары мен Ресейді Шығыс елдерімен байланыстыратын керуен жолдары да қатты қызықтырды. Оларды иелену жолындағы Қазақ және Жоңғар хандықтары арасындағы күрес жылдан-жылға өрши түсті.
Тағы бір жағдай болды. Қытайдың Цин әкімі де жоңғарларға қарсы саясат жүргізіп отырды, яғни жоңғар қонтайшылары екіжақты соғыс жүргізуге мәжбүр болды. Ең ауыр кезең XVII ғасырдың 90-жылдарында болды: Цин империясына қарсы соғыста олардың көсемі Галдан-Бошокту қаза тапты. Жоңғарлардың хан тағына көрнекті тарихи тұлға әрі қолбасшы Цеван-Рабтан келді (1697–1727). Ол 20 жылдай Маньчжур әулетінің билеушілерімен және Қытаймен ашық соғыстан бас тартып отырды. Мұның өзі Жоңғар хандығының тез арада күшеюіне мүмкіндік жасады.
Оның мақсаттары: Шығыс Түркістан, тянь-шань қырғыздары, Саян-Алтай даласы және, әрине, қазақ жері. Жоңғар билеушілері қазақ даласына үздіксіз жортуылдар ұйымдастырып, адамдарды тұтқындап, малдарын айдап кетіп отырды. Осы тұста Еділ бойындағы қалмақтар да қарап жатпай, жайық казактарымен және башқұрттармен бірге қазақ даласына оқтын-оқтын шабуылдар жасады.
Шапқыншылық нені өзгертті
Жоңғар шапқыншылығы Орталық Азиядағы халықаралық қатынастардың түп-тамырымен өзгеруіне әсерін тигізді. Қазақтардың оңтүстікте өзбек хандықтарына, ал батыста Еділ қалмақтары иелігіне жақындауы көршілес мемлекеттермен қарым-қатынасты біршама күрделендірді.
Жайық бойындағы іргелес казактар, оңтүстіктен қарақалпактар мен өзбектер қазақ ауылдарына шабуылдап, жағдайды одан әрі ушықтырды. Жоңғарлардың шапқыншылығы кезінде қатты ойрандалғаны Жетісу өңірі болды. Әрине, жаудың шабуылын бірінші болып қабылдаған шығыс өңірінің ахуалы да тым аянышты еді. Адамдар мал-мүлкін, тігулі үйін тастап, бассауғалауға мәжбүр болды. Қазақтар мұндай сынақты моңғол шапқыншылығынан бері көрмеген еді.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: егер бір күнде жерден кетуге тура келсе, ол өзімен не алар еді: заттарды, малды, отбасын? Сонда «мәжбүрлі көшу» дегеннің не екенін жақсырақ түсінеді.
⚠️ Жиі кездесетін қате. Жоңғарлар жалғыз жау болған екен деп ойлау. Шын мәнінде, оқулық бойынша, қысым барлық жақтан келді, бірақ басты қауіп дәл жоңғарлардан төнді.
Өзіңді тексер
- «Жеті жарғы» қазақ қоғамының ішкі сұраныстарын құқықтық тұрғыдан қалай реттеген еді? Бұл — әдет-ғұрып құқығы бойынша заңдар жинағы: ол барлық жүздегі қазақтарға ортақ ережелер белгіледі, халық құрметтеген әдет-ғұрыптарды бекітті. Бұрынғы хандардың заңдары («Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы») заманға сәйкестендіріліп жасалды.
- Жоңғарлар кімдер және Жоңғария мемлекеті қай жерде орналасқан? Жоңғарлар — көшпелі халық; олардың мемлекеті — Жоңғар хандығы — қазақ жерінің шығысында (оқулықтағы картада хандықтың оң жағында), Цин империясының шекарасында орналасты.
- XVIII ғасырдағы Қазақ хандығының оңтүстігі мен шығысындағы көрші мемлекеттер қайсы? Оңтүстікте — Бұхара, Қоқан және Хиуа хандықтары, шығыста — Жоңғар хандығы.
- Қалмақтар, Еділ қалмақтары, казактар, башқұрттар кімдер еді? Еділ қалмақтары — Еділдің төменгі ағысындағы көшпелі халық; казактар — Ресейдің еркін әскери тобы (сібір, жайық казактары); башқұрттар — қазақ жерінің солтүстігі мен солтүстік-батысында тұрған халық.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Көшпелі Жоңғар хандығының күшею себебін қалай түсіндіресіңдер? Олардың қазақ жасақтарынан басым түсіп отыруының себептерін талдаңдар.
Қалай ойлаймыз. Себептерді 1690–1720 жылдардағы оқиғалардан және көршілердің жағдайынан іздеу керек.
Жауап үлгісі.
- Жоңғария — ұрысқа қабілетті әскері бар әскери-көшпелі мемлекет еді.
- Билеуші Цеван-Рабтан (1697–1727) 20 жылдай айлалы дипломатиямен Цин империясымен ашық соғыстан бас тартып отырды.
- Сондықтан хандық тез күшейіп, күшін қазақтарға қарсы бағыттай алды.
- Жоңғарлар тынбай жорық жасап, мал айдап, қазақтарға үнемі қысым жасады.
- Ал қазақтар бір мезгілде бірнеше жақтан жаумен қоршалды және ішкі алауыздықтан зардап шекті, оны Тәуке ханға жеңуге тура келді.
Жауабы: жоңғарлар Цеван-Рабтанның дипломатиясы, Цинмен шекарадағы бейбіт тыныштық және күштің қазақтарға шоғырлануы арқасында күшейді; қазақтарға барлық жақтан келген көршілердің қысымы мен бірліктің болмауы кедергі болды.
№ 2
Жоңғар шапқыншылығының негізгі мақсаты қандай?
Қалай ойлаймыз. Көшпелі мемлекетке не қажет екенін еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Қазақтардың жайылымдарын басып алу.
- Оңтүстік Қазақстандағы сауда және қолөнер орталықтарын иелену.
- Ресей мен Шығыс арасындағы керуен жолдарын бақылауға алу.
- Қазақ жерін басып алып, мал айдау.
- Иеліктерін басқа жерлерге де кеңейту: Шығыс Түркістан, тянь-шань қырғыздарының жері, Саян-Алтай даласы.
Жауабы: жайылымдар, оңтүстіктегі сауда орталықтары мен керуен жолдары, қазақ жерін басып алу.
№ 3
Жоңғар шапқыншылығының зардаптары туралы айтып беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Адамдар, мал және көршілер туралы ойлан.
Жауап үлгісі.
- Адамдар тігулі үйін, мал-мүлкін тастап, бассауғалауға мәжбүр болды.
- Қазақтар өзбек хандықтарының жеріне қарай ығысты.
- Көршілермен қарым-қатынас шиеленісті: жайық казактарының, қарақалпактар мен өзбектердің шабуылдары.
- Ең қатты Жетісу зардап шекті, ол шапқыншылықтың соққысын бірінші қабылдады.
- Қазақтар мұндай сынақты моңғол шапқыншылығынан бері көрмеген еді.
Жауабы: бассауғалау, үй мен малдан айырылу, көшіп-қону, көршілермен қарым-қатынастың шиеленісуі, ауыл тұрғындарының орасан зор қасіреті.
№ 4
Қазақ жеріне тағы кімдер көз салды?
Қалай ойлаймыз. Әлем тараптары бойынша талда.
Жауап үлгісі.
- Оңтүстік-батыстан казактар қолдаған Еділ қалмақтары.
- Солтүстіктен сібір казактары мен башқұрттар.
- Оңтүстіктен Бұхара, Қоқан және Хиуа хандықтары (оқулық мәтінінде — Бұхара мен Хиуа).
- Шығыстан жоңғарлар, олар шабуылға қолайлы сәтті күтті.
- Олардың бәрі шабуыл жасап, мал айдады, содан кейін қазақтардың қиыншылығын пайдаланды.
Жауабы: қауіп барлық жақтан төнді: қалмақтардан, казактардан, башқұрттардан, Орта Азия хандықтарынан, ал ең басты қауіп жоңғарлардан келді.
№ 5
Жоңғар шапқыншылығының демографиялық жағдай мен көші-қонға әсері қандай болды?
Қалай ойлаймыз. «Демографиялық» — адамдардың саны мен қоныстануы туралы, «көші-қон» — қоныс аудару.
Жауап үлгісі.
- Халық Жетісуды және басқа да өңірлерді мәжбүрлі түрде тастап кетті.
- Қазақтар оңтүстікте өзбек хандықтарының жеріне қарай ығысты, батыста қалмақтар иелігіне жақындады.
- Адамдар өмірдің негізі — малынан айырылып, жоқшылық көріп, қырылды.
- Жүздердің қоныстануы өзгерді: оңтүстік пен батыстағы көршілермен қарым-қатынас шиеленісті.
- Әдеттегі көшу жолдары мен қыстаулар бұзылды.
Жауабы: шапқыншылық жаппай мәжбүрлі көшуді, халық пен малдың шығынын тудырды, қазақтардың қоныстануын және көршілермен қарым-қатынасты өзгертті.
Жадынама
- Даталар: XVII ғ. 80-жылдары; 1697–1727; 1708 жылдан.
- Есімдер: Тәуке хан, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, Галдан-Бошокту, Цеван-Рабтан.
- Орындар: Күлтөбе, Мәртөбе, Ордабасы, Шу, Талас, Жетісу, Жайық.
- Терминдер: үш жүздің мәслихаты, әдет-ғұрып құқығы, Жоңғар хандығы, көші-қон.