§ 2. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресті ұйымдастыру
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). I бөлім: Қазақ-жоңғар соғыстары. 7–11-беттер.
Нені үйренесің
- Қарақұмдағы құрылтайдың (1710 ж.) қайда, қашан және не үшін өткенін айтып беруді.
- Бөкенбай батыр кім екенін және оның халықтың шешіміне қалай әсер еткенін түсіндіруді.
- 1717 жылғы Аягөз шайқасын сипаттауды: барысы, батырлары, жеңіліс және оның себебі.
- Картадан шайқастар мен жорықтар өткен жерлерді көрсетуді.
Ой қозғау
- Құрылтай дегеніміз не? Халық өкілдерінің маңызды шешімдер қабылдауға арналған жиыны.
- Сұлтандар мен билер кім? Сұлтандар хан тұқымынан шыққан; билер — халықтан шыққан төрешілер мен кеңесшілер.
- Жасақ дегеніміз не? Соғыс уақытына жиналған қарапайым адамдардан құралған әскер.
- «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701 жылдан 1800 жылға дейінгі кезең.
Тақырыпты талдаймыз
Қарақұмдағы жиын
1710 жылы қазақ жүздерінің белгілі өкілдері Қарақұм маңында бас қосып, жоңғарларға соққы берудің мүмкіндіктерін талқылады. Қарақұм — Аралдың солтүстік және солтүстік-шығыс өңірінен Ұлытау сілемдеріне дейін созылып жатқан аймақтың атауы.
Қарақұмда өткен жиналысқа үш жүздің өкілдері, сұлтандар, билер мен батырлар, рубасылар қатысты. Тәуке хан қазақ жасақтары мен руларын басқарудың жаңа әдісін талқылауды ұсынды. Бұл бойынша сұлтандардың билігін шектеп, халық арасынан шыққан билердің басшылық рөлін көтеру көзделді.
Бұл орталықтандыруды нығайтып, жауға қарсы қазақ жасақтарын құруды, қорғаныс қабілетін арттыруды қамтамасыз ететін еді. Қарақұмдағы мәжілісте Тәукенің ұлы Қайып және Әбілқайыр сұлтан, табын Бөкенбай, Жәнібек, Есет батырлар ерекше белсенділік көрсетті. Жауға қарсы тойтарыс ұйымдастыру мәселесі қызу талқыға түсті. Адамдардың бір тобы мәжілісте басталған даудың соңын күтіп, толқып отырды.
Мәселені шешкен сөз
Шешуші сәтте елдің ортасына табын руынан шыққан Бөкенбай батыр суырылып шықты. Орыс зерттеушісі Я. П. Гавердовский бұл жағдайды былайша суреттеп жазады: батыр былай деді: «Таланған көштің, тұтқындалған бала-шағаның бейшара бақылаушысы болып отыра алмаймын. Жаудан кек аламыз, өлсек, қару ұстап өлеміз! Қыпшақ даласы сарбаздарының жалтарған кезі болды ма?! Мен қолымды жау қанына малғанда, сақалымды қырау шалған жоқ болатын. Жаудың зұлымдығына шыдап отыра алмаймын. Жауға мінер тұлпар құрып па?! Сұр жебе толы қорамсақ қаңырап бос қалып па?!»
Мұндай жалынды ұран отырғандарды бейжай қалдырмай, ерекше әсер етті. Жиналысқа қатысқандар Бөкенбайды қолдауға сөз беріп, жауға қарсы бірге аттануға серттесті. Олар құрбандық шалып, құдайы таратты. Туған жерді соңғы тынысқа дейін қорғауға бел буды.
Қарақұмдағы мәжілісте Бөкенбай батыр жоңғарларға қарсы жорықта қазақ қолының жетекшісі болып белгіленді. Бөкенбай Қарабатырұлы табын руынан шыққан атақты батыр, қолбасшы және өз заманында мемлекет істеріне белсенді араласқан ықпалды тұлға еді.
🌟 Табын Бөкенбай батырға Ақтөбе қаласында ескерткіш қойылған: атқа қонған, найзасын жоғары көтерген. Ал суретші Қ. Әжібекұлының «Ұлы дала. Құрылтай» картинасы осындай жиынды көрсетеді: ту-байрақтар, ақсақалдар, батырлар және қолбасшылар.
💡 Яков Петрович Гавердовский (1770–1812) — Ресейлік Бас штаб офицері, Қазақстанды зерттеуші. 1803 жылы қазақ даласы арқылы Бұхараға баратын арнайы сауда-дипломатиялық елшілікті басқарған. Петерборға қайтып оралған соң, қазақ жерінде жинаған материалдарын өңдеумен айналысты. Кейінірек «Қырғыз-қайсақ даласына шолу» деген атпен Қазақстан географиясы, тарихы мен этнографиясы бойынша зерттеу еңбегін жазды.
Біртұтас жасақ және Аягөз шайқасы
Осы кеңестің шешіміне сай жоңғарларға қарсы біріккен халық жасағы құрылып, соның күшімен жоңғар әскері шығысқа қарай ығыстырылды. 1711 жылы жоңғарлар қазақ даласына тағы шабуыл жасағанда, қазақ батырлары тізе қосып, жауға айтарлықтай тойтарыс бере алды.
1717 жылы жоңғарлардың қалың қолы Аягөз өзені бойындағы найман және жалайыр тайпаларының қоныстарына баса-көктеп кірді. Жауға қарсы қазақ жасағын Тәуке ханның ұлы Қайып бастап шықты. Мұнда Әбілқайыр бастаған Кіші жүз жасақтары да жауынгерлік белсенділік танытты.
Жоңғарлар ағаш бөренелерден биік өре жасап, соның үстінен қазақтарға садақтан оқ жаудырды. Түнге қарай қазақтар кесілген ағаштардан жоңғарлардікінен әлдеқайда биік бірнеше мұнара тұрғызып, олардың үстінен жоңғарларды екі күн бойы садақпен атқылайды. Мұның өзі ақырында жоңғарларды қашуға мәжбүрледі. Бұл шайқаста Қаракерей Қабанбай басқарған қазақ жасақтары да үлкен белсенділік танытты.
Алайда Қайып ханға бағынғысы келмеген Әбілқайырдың өз әскерін алып, ұрыс даласынан кетіп қалуы жоңғарларды біржолата күйретуге мүмкіндік бермеді. Сол себепті жауды талқандаған бұл жеңіс те қазақ елінің ауыр жағдайын жақсарта алмады.
👨👩👧 Ата-анаға. Сұраңыз: неге бір қолбасшының ұрыс даласынан кетуі шайқастың нәтижесін өзгерте алды? Бұл бірлік туралы және жеке өкпенің бағасы туралы әңгімелесуге жақсы мүмкіндік.
⚠️ Жиі кездесетін қате. Аягөз шайқасын жай ғана «жеңіліс» дейді. Дұрысы былай: қазақтар жаудың мұнараларын тойтарып, көзге түсті, бірақ қолбасшылықтағы келіспеушіліктен жеңісті біржолата аяқтай алмады.
Өзіңді тексер
- Сұлтандар мен билер деп кімдерді атайды? Сұлтандар хан тұқымынан шыққан, билер — халықтан шыққан ықпалды төрешілер мен кеңесшілер.
- Қарақұм мәжілісі өткен жер мен мерзімін, мақсаттары мен тарихи маңызын анықтаңдар. Қарақұмда, 1710 жылы. Мақсаттары: жоңғарларға қарсы тойтарыс беруді, рулар мен жасақтарды басқарудың жаңа әдісін және жасақ құруды талқылау. Маңызы: жерді қорғау туралы біртұтас шешім және Бөкенбайдың қазақ қолының жетекшісі болып белгіленуі.
- Я. П. Гавердовский кім? Ресейлік Бас штаб офицері, Қазақстанды зерттеуші (1770–1812), «Қырғыз-қайсақ даласына шолу» еңбегінің авторы.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес қалай ұйымдастырылды?
Қалай ойлаймыз. Ретімен жүр: жиын, басшыны таңдау, жасақ, шайқас.
Жауап үлгісі.
- 1710 жылы Қарақұмда үш жүздің құрылтайы өтті.
- Сұлтандардың билігін шектеп, билердің рөлін көтеру, орталықтандыруды нығайту көзделді.
- Қазақ қолының жетекшісі болып Бөкенбай батыр белгіленді.
- 1711 жылы біртұтас халық жасағы құрылды, батырлар тізе қосты.
- 1717 жылы Аягөзде жасақ жоңғарларға шайқас берді.
Жауабы: күрес 1710 жылғы құрылтай, Бөкенбайды жетекші етіп белгілеу, 1711 жылғы біртұтас жасақ және 1717 жылғы Аягөз шайқасы арқылы жүрді.
№ 2
Қарақұм жиынында қандай мәселелер қаралды?
Қалай ойлаймыз. Тәуке хан не ұсынғанын еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Жоңғарларға соққы берудің мүмкіндіктері.
- Қазақ жасақтары мен руларын басқарудың жаңа әдісі.
- Сұлтандардың билігін шектеп, билердің басшылық рөлін көтеру.
- Орталықтандыруды нығайту және жасақ құру.
- Қорғаныс қабілетін арттыру.
Жауабы: әскери тойтарыс, басқару, жасақ ұйымдастыру және сұлтандар билігін шектеу мәселелері.
№ 3
Аягөз шайқасының нәтижесі қандай болды?
Қалай ойлаймыз. Жылы мен жерінен бастап, қорытындымен аяқта.
Жауап үлгісі.
- 1717 жылы жоңғарлардың қалың қолы Аягөз өзеніне, найман және жалайыр қоныстарына баса-көктеп кірді.
- Жасақты Қайып бастады, онымен бірге Әбілқайыр бастаған Кіші жүз жасағы болды.
- Жоңғарлар бөренеден өре жасап, қазақтарды садақпен атты.
- Түнге қарай қазақтар одан биік мұнаралар тұрғызып, жауды екі күн бойы атқылады; жоңғарлар қашуға мәжбүр болды.
- Қабанбай басқарған жасақтар ерекше көзге түсті.
- Бірақ Әбілқайыр өз әскерін алып кетіп қалды, сондықтан жауды біржолата күйрету мүмкін болмады және жеңіс елдің ауыр жағдайын жақсарта алмады.
Жауабы: қазақтар алдымен жеңіп, жоңғарларды қашуға мәжбүрледі, бірақ Әбілқайырдың кетуінен жеңісті біржолата аяқтай алмады, сондықтан нәтиже елдің ауыр жағдайын өзгертпеді.
№ 4
Елді азат етудегі қазақ батырларының рөлі қандай?
Қалай ойлаймыз. Есімдері мен істерін ата.
Жауап үлгісі.
- Бөкенбай сөзімен халықты рухтандырып, қолды басқарды.
- Жәнібек, Есет және басқа батырлар құрылтайда белсенділік көрсетті.
- Батырлар жасақтар жинап, тойтарыс берді.
- Қабанбай Аягөз шайқасында ерекше көзге түсті.
- Олар ерліктің үлгісі болды, оларды ескерткіштер арқылы еске алады, мысалы Бөкенбайға Ақтөбеде ескерткіш қойылған.
Жауабы: батырлар жасақ ұйымдастырды, жауынгерлерді шайқасқа бастады, халықты рухтандырды.
№ 5
Картаны қолдану арқылы негізгі қазақ-жоңғар шайқастары өткен жерлерді анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. «Қазақ-жоңғар соғысы кезіндегі бастапқы шайқастар» картасынан шайқас белгісін (айқас қылыштар) және жорық көрсеткілерін тап.
Жауап үлгісі.
- 1717 жылғы Аягөз шайқасы: картаның солтүстік-шығысында, Аягөз өзені бойында, Баканас пен Алакөл маңында.
- 1710 жылғы Қарақұмдағы құрылтай: картада Арал теңізінің маңында сары белгімен көрсетілген (1710 ж.).
- Жоңғарлардың 1708, 1710–1711 жылдардағы жорықтары: шығыстан Жетісу арқылы Таласқа, Шуға, одан Сығанақ, Сауран, Түркістан, Сайрам және Ташкент бағытына қарай жүрді.
- Қазақтардың қарсы жорықтары жасыл көрсеткілермен берілген: Жетісу және Балқаш бағытына қарай.
Жауабы: негізгі шайқас — Аягөз шайқасы (1717), Аягөз өзені бассейнінде, Баканас маңында; жорық бағыттары шығыстан оңтүстікке — Таласқа, Шуға және Түркістанға қарай өтті.
Жадынама
- Даталар: 1710 — Қарақұмдағы құрылтай; 1711 — біртұтас жасақ; 1717 — Аягөз шайқасы.
- Есімдер: Тәуке, Бөкенбай, Қайып, Әбілқайыр, Қабанбай, Жәнібек, Есет, Гавердовский.
- Орындар: Қарақұм, Аягөз, Ақтөбе (Бөкенбайға ескерткіш).
- Терминдер: құрылтай, жасақ, сұлтан, би.