§ 10. XVIII ғасырдың 30–50-жылдарындағы Қазақстандағы Ресей империясының саясаты
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). II бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы. 31–34-беттер.
Нені үйренесің
- И. К. Кириллов басқарған Орынбор экспедициясы туралы айтып, оның нені істеп үлгергенін атауды.
- Орта жүз билеушілерінің Ресейге қалай ант бергенін түсіндіруді.
- Даладағы әскери шептерді атап, олардың қай жерден өткенін көрсетуді.
- Бекіністердің салынуы қазақтарға не әкелгенін бағалауды.
Ой қозғау
- «XVIII ғасырдың 30–50-жылдары» дегеніміз не? Бұл 1730, 1740 және 1750-жылдар, яғни шамамен 270–290 жыл бұрын. XVIII ғасыр — 1701–1800 жылдар.
- Жүз дегеніміз не? Қазақ рулары мен тайпаларының ірі бірлестігі. Жүз үшеу: Ұлы, Орта және Кіші жүз.
- Хан кім, сұлтан кім? Хан — жүздің немесе хандықтың билеушісі. Сұлтан — Шыңғыс ханның ұрпағы, текті адам, ол да ел басқарып, соғысқа қатыса алатын.
- Бұл жылдары қазақтар кіммен соғысты? Жоңғарлармен. Бұл — бірінші бөлімде оқыған қазақ-жоңғар соғыстары.
Тақырыпты талдаймыз
Бекіністер салған экспедиция
XVIII ғасырдың 30-жылдарында патша өкіметі қазақ жерін тірек ретінде пайдаланып, Ресейден алшақ жатқан Хиуа, Қоқан, Бұхара хандықтарына жорық ұйымдастыруды көздеді. 1734 жылы Ресей сенатының аға хатшысы И. К. Кириллов басқарған арнайы экспедиция жабдықталды. Бастапқыда ол «Қырғыз-қайсақ экспедициясы» деп аталып, көп ұзамай «Орынбор комиссиясы» (немесе «Орынбор экспедициясы») деп өзгертілді.
Оның міндеті — қазақ жеріндегі шептерді нығайту. Экспедиция 1735 жылы Ор өзені бойында Ор бекінісінің негізін қалады. Алайда саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты Кирилловтың экспедициясы қойған мақсатының барлығын іске асыра алмады.
💡 Тірек — шабуылды бастау үшін алынған жер телімі. Оқулықта Ресей осы мақсатқа қазақ даласын пайдаланғысы келгені айтылған.
Орта жүз билеушілерінің Ресейге ант беруі
1738 жылы тамыз айында Орынбор комиссиясының басшысы В. Н. Татищев Орынборда қазақ сұлтандарының съезін шақырды. Осында Әбілқайыр хан және Кіші жүз бен Орта жүздің старшындары Ресейге адалдығын қуаттап, антқа бармақтарын басты.
1740 жылы башқұрт халқының екінші көтерілісінің бұрқ ете түсуіне байланысты патша өкіметі қазақтарды қысып ұстауға тырысты. Орынборға шақырылған ел ағалары қатарында тек Кіші жүз емес, Орта жүз билеушілері де бар еді. Олардың арасындағы 120 старшынды бастап келген Әбілмәмбет хан да Ресей бодандығын қабылдайтындарын мәлімдеді.
Әскери шептер
Әскери шеп — бір-бірінен алыс емес орналасқан, шекараны қорғайтын бекіністер, редуттар мен форттардың тізбегі. Ресей империясы үшін бұлар даладағы тірек пункттері болды.
- Жоғарғы Жайық шебі. Негізі 1734 жылы қаланды.
- Ой шебі. XVIII ғасырдың 30–40-жылдары Жоғарғы Жайық қамалынан Звериноголовск қамалына дейін созылған бұл шепті салу аяқталды.
- Горькая шебі. Сібір редутынан Омбыға дейінгі бекіністер.
- Ертіс шебі. Омбы бекінісінен Ертістің оң жағасын қамти отырып, Кіші Нарын бекінісіне дейін созылды.
- Колыван шебі. Өскемен бекінісінен басталып, Алтай тауларының батысын жағалай, Колыван зауыттарын басып өтіп, Кузнецк шебімен жалғасты.
- Есіл немесе Пресногорьковск шебі. Звериноголовск редутынан Омбы бекінісіне дейінгі аралықта қосымша бекіністерден құрылды. Ондағы ең ірі қамал — Петропавл (1752 ж.).
- Жаңа Есіл шебі. Тобылдан тартылған Ой шебі біртіндеп осы шеппен жалғасты.
⚠️ Жиі кететін қате. Шептерді тек қазақтарды жоңғарлардан қорғау үшін салған екен деп ойлауға болады. Оқулықта былай делінген: патша өкіметі өзінің экономикалық мүдделерін қорғауды және қазақ елінің тәуелділігін күшейтуді көздеді. Қазақтарды қорғау — тек желеу болды.
Алтайда бекіністер не үшін керек болды
Ресей үкіметі қазақстандық Алтай өңірінен табылған түсті металдар қорын игеру үшін кен байыту зауыттары мен кеніштерін салды. Қазақстан мен Жоңғария шекарасында қайшылықтардың артуына байланысты XVIII ғасырдың орта кезінде патша өкіметінің Алтайдағы зауыттары мен кен орындарына қауіп төнді.
Патша өкіметі өзінің экономикалық мүдделерін қорғау және қазақ елінің тәуелділігін күшейту мақсатымен қазақ жері мен оған іргелес өңірде бекініс шептерін кеңейтуге кірісті. Қазақтарды қорғау деген желеумен Оралдан, Сібірден әкелінген әскери бөлімдерді Ертіс, Алтай өңіріндегі бекіністерге орналастырады.
Яғни, қазақ-жоңғар тартысын пайдаланған Сібір губерниялық басқармасы Петербордың талабымен кенге бай Алтай өңірін отарлауды тезірек аяқтауға тырысып бақты. Барлық күшті жоңғар шапқыншыларымен күреске жұмсаған қазақтар бұл қамалдар өздеріне қорғаныс болады деп сеніп, Ресейге қарсылық жасамады.
Нәтижесі не болды
Патша өкіметі осылайша қазақ жерін бекіністер арқылы отарлаудың шешуші кезеңін аяқтады.
- Қазақ жерінің солтүстік-шығыс өңірі бекіністер тізбегімен қоршалды.
- Қамалдар қыспағында қалған қазақтардың көшіп-қонатын жері тарыла бастады.
- Жайықтың, Есілдің, Тобылдың, Ертістің бойында ғасырлар бойы көшіп жүрген қазақ халқының шұрайлы жерінде отаршылдық езгі күшейді.
- Қазақтардың саяси дербестігіне жаңа қауіп төнді.
🌟 Петропавл, Омбы, Өскемен, Ор, Орынбор... Елдің солтүстігі мен шығысындағы көптеген қазіргі қалалар осы шептердегі бекіністерден басталған. Картаға қарап, солардың кемінде үшеуін тап. Оқулықта Петропавлдың жергілікті атауы — Қызылжар екені айтылған.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан картадан бекіністердің қай жерде тұрғанын көрсетуін сұраңыз да: «Далада көшіп жүрген халық бекіністерге неге қарсы шықпады?» деп сұраңыз. Дұрыс жауап: күш-қуаттың бәрі жоңғарлармен соғысқа кетті, ал бекіністерді қорғаныс деп ойлады.
Өзіңді тексер
- Патша өкіметінің қазақ-жоңғар соғыстары барысында ұстанған саясатын қалай бағалауға болады? Патша өкіметі қазақтардың жоңғарлармен күреске шамасы кетіп жатқанын пайдаланды: бекіністер салды, кенге бай Алтай өңірін отарлауды тездетті, өзінің экономикалық мүдделерін бірінші орынға қойды. Қазақтарды қорғау — тек желеу болды.
- Әскери шептер қандай мақсатта құрылған еді? Патша өкіметінің экономикалық мүдделерін қорғау және қазақ елінің тәуелділігін күшейту үшін; шептер қазақ жерін отарлаудың тірегіне айналды.
- Қазақ жеріндегі орыс әскери шептерінің бағыттары қандай және олардың отарлау саясатындағы маңызы қандай? Жоғарғы Жайық, Ой, Горькая, Ертіс, Колыван, Есіл (Пресногорьковск), Жаңа Есіл шептері даланы солтүстік пен шығыстан қоршады. Олар Алтай мен Ертіс өңірін бақылауға алуға және қазақ жерін бекіністер арқылы отарлауға мүмкіндік берді. Ең ірі қамал — Петропавл (1752).
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
XVIII ғасырдың 40–50-жылдарындағы отарлау саясатының сипаты және нәтижелерін кестеге сәйкес анықтаңдар (отарлау саясатын жүзеге асыру үшін жүргізілген іс-шаралар және олардың сипаты, нәтижелері).
Қалай ойлаймыз. Шептерді бір-бірлеп қарап шық да, өзіңе сұрақ қой: не салынды және бұдан не шықты?
Шешуі.
| Отарлау саясатын жүзеге асыру үшін жүргізілген іс-шаралар | Сипаты, нәтижелері |
|---|---|
| 1. Ой шебі салынып бітті (30–40-жылдар) | Солтүстік пен солтүстік-батыс бекіністермен қорғалды: Жоғарғы Жайық қамалынан Звериноголовск қамалына дейін |
| 2. Горькая, Ертіс және Колыван шептері (40–50-жылдар) | Қазақстанның солтүстік-шығыс өңірі бекіністер тізбегімен қоршалды; кенге бай Алтай бақылауға алынды |
| 3. Есіл (Пресногорьковск) шебі, Петропавл қамалы (1752) және Жаңа Есіл шебі | Шептер Звериноголовск редуты мен Омбының арасында жалғасты, ең ірі қамал пайда болды; Ой шебі Жаңа Есіл шебімен жалғасып, отарлаудың шешуші кезеңі аяқталды |
| Бәрінің қорытындысы | Қазақтардың көшіп-қонатын жері тарылды, Жайық, Есіл, Тобыл, Ертіс бойындағы шұрайлы жерден айырылды; отаршылдық езгі күшейді |
Жауабы: шептердің салынуы Ресейге тірек пункттері мен Алтайды бақылауды берді, ал қазақтар көшіп-қонатын жерінен айырылып, олардың саяси дербестігіне қауіп төнді.
Жадынама
- Даталар: 1734; 1735; 1738 жылғы тамыз; 1740; 1752.
- Есімдер: И. К. Кириллов, В. Н. Татищев, Әбілқайыр, Әбілмәмбет.
- Орындар: Орынбор, Ор, Омбы, Өскемен, Петропавл (Қызылжар), Жайық, Есіл, Тобыл, Ертіс өзендері.
- Терминдер: тірек, әскери шеп, отарлау.