§ 9. Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Ресей бодандығын қабылдауы: себептері мен мақсаттары
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). II бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы. 28–31-беттер.
Нені үйренесің
- Аңырақай жеңісінен кейін қазақ жүздерінің қандай жағдайда болғанын және Әбілқайырдың неге Ресеймен одақ іздегенін түсіндіруді.
- 1730–1734 жылдардағы елшіліктердің қалай өткенін және А. И. Тевкелевтің кім екенін айтып беруді.
- Ханның мақсатын, сондай-ақ билер, батырлар мен халықтың оның қадамына көзқарасын бағалауды.
- Бодандықты қабылдаудың қорытындылары мен тарихи маңызын атауды.
Ой қозғау
- «Бодандық» дегеніміз не? Адам не халық басқа мемлекет билеушісінің билігін мойындап, оған бағынатын жағдай.
- Ант дегеніміз не? Адал болуға салтанатты түрде уәде беру, көбіне серт беру арқылы.
- «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар.
- Аңырақай шайқасы туралы не есіңде? Бұл — қазақтардың 1730 жылы жоңғарлар үстінен жеңген үлкен жеңісі (толығырақ — І бөлімде).
Тақырыпты талдаймыз
Жүздердің жалпы жағдайы
Аңырақай шайқасындағы жеңіске қарамастан, қазақ елінің жағдайы күрделі күйінде қала берді. Жоңғар шапқыншылығының нәтижесінде қазақ жүздерінің арасындағы байланыстар әлсірей бастады.
- Тәуке ханның ұлы Болаттың орнына аға хан ретінде Әбілмәмбет сайланды. Кіші жүз бен Орта жүз жеке иеліктерге бөлініп кетті.
- Әбілқайырды Кіші жүздің көптеген рулары хан ретінде мойындаған жоқ.
- Орта жүзде екі хан және бірнеше ірі сұлтандар билікте болды. Ұлы жүздің де жеке ханы болды.
💡 Қорытынды: сыртқы қауіп (жоңғарлар, қалмақтар мен башқұрттардың шабуылдары) және ішкі алауыздық. Осы екеуінің қосылуы кейбір билеушілерді Ресей империясымен жақындасуға итермеледі.
Әбілқайыр ханның саясаты
Қазақ елінің халықаралық жағдайының шиеленісуі Кіші жүз ханы Әбілқайырды Ресей империясымен жақындасуға итермеледі. Ол көрші қуатты мемлекетпен тығыз байланыс орнату арқылы қалмақтар мен башқұрттардың шабуылдарын тоқтатуға тырысты.
Оқулық бойынша, Әбілқайыр мынаны үміт етті:
Ханның мақсаты — Ресеймен байланыс орнатып, бар күшті жоңғарларға қарсы күреске жұмылдыру және Қазақ хандығын бір орталыққа біріктіру болатын. Әбілқайыр ханның Ресейден тағы да бір күткені — қазақ жері арқылы өтетін керуен жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету еді.
Уақыт таспасы: билер кеңесінен Петерборға дейін
🌟 Оқулықта Әбілқайыр ханның ордасы бейнеленген сурет бар: оны европалық саяхатшы Джон Кэстль 1736 жылы Әбілқайыр хан ордасына сапары барысында салған. Киіз үйдің іші көрінеді, адамдар шеңбер құрып отыр. Бұл — XVIII ғасырдың сирек суреті.
Келіссөзде не байқалды
Тевкелев келгенде, Әбілқайыр хан билер мәжілісінің шешімін бұзып, елшілерге әскери одақ емес, бодандық туралы өтініш тапсырғаны белгілі болды. Ресейдің қол астына кіруге қарсы топтар Әбілқайыр ханның А. И. Тевкелевпен келісіміне кедергі жасауға күш салды.
Батырлар мен билердің үлкен тобы Әбілқайырды қолдаушыларға қарсы шықты. Халықтың көпшілігі Ресейге бодан болу туралы ант беру, тәуелсіздікті жоғалту екенін түсінді және Әбілқайырдың ұстанымын қолдай қойған жоқ. Алайда билер арасындағы өзара алауыздық салдарынан халық бодандықты қаламағанына қарамастан, ұйымдасқан түрде қарсылық көрсеткен жоқ.
⚠️ Жиі кететін қате. Бүкіл Кіші жүз бодандықты қабылдады деу дұрыс емес. Оқулықта нақтыланғандай, ант бергендер — Кіші жүзден шыққан қазақ билеушілерінің азғана тобы (хан мен 29 старшын).
Қорытындылар және маңызы
- Әбілқайыр ханның 1731 жылы Ресей билігін мойындауы — Қазақстан тарихындағы елеулі оқиға. Бұл қадамның жоңғарлардың қазақ жеріне шапқыншылығына белгілі дәрежеде шек қойғаны мәлім.
- Кіші жүздің Ресеймен іргелес жатқан шағын өңірі ғана орыс өкіметінің әкімшілігіне тәуелді болды.
- Қазақ сұлтандарының басым бөлігінің Әбілқайырды қолдамауы орыс өкіметінің отарлау әрекетін қиындатты.
- Патша өкіметінің Қазақстанда жүргізген алғашқы шаралары табысты болмағанымен, Петербор билеушілері қазақ жері Азияның «кілті мен қақпасы» екенін естерінен шығармады. Кез келген жолмен өз ықпалын нығайтуды көздеп, қазақ жерін отарлауға белсене кірісті.
- Әбілқайырдың Кіші жүзді жоңғар ойраттарынан тәуелсіз жағдайда сақтап қалуы — хандыққа таласқан басқа әріптестері арасындағы оның саяси беделін көтере түсті.
🌟 Қайдан көруге болады. Әбілқайыр ханға ескерткіш Ақтөбе қаласында тұр, ал оның кесенесі Ақтөбе облысында орналасқан. Екеуінің де суреті оқулықта бар.
👨👩👧 Ата-анаға. Тақырып даулы: хан көмек күтті, ал билер тәуелсіздікке қауіп көрді. Баладан алдымен хан не қалағанын, содан кейін билердің не ойлағанын айтып беруін сұраңыз, ең соңында ғана ханның қадамын қалай бағалауға болатынын талқылаңыздар.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Жоңғар шапқыншылығы қазақ халқының әлеуметтік-демографиялық және сауда-экономикалық жағдайын қалай өзгертті? Жүздер арасындағы байланыстар әлсіреді, Кіші және Орта жүз жеке иеліктерге бөлінді, халықтың жағдайы нашарлады, сауда мен көші-қон қиындады.
- Неліктен Әбілқайыр әскери одақ туралы емес, бодандық туралы келісімге келуді ұйғарды деп ойлайсыңдар? Оқулық себебін тікелей айтпайды. Болжам: хан Ресейден сенімді қорғаныс пен көмек күтті және ішкі билігін нығайтқысы келді. Ол билер мәжілісінің шешімін бұзды.
- Ант деп нені айтамыз және оның қазақ тарихы мен бүгінгі ел өміріндегі орны қандай? Ант — адалдыққа салтанатты түрде берілетін серт. Тарихта ол елдің, билеушінің сөзіне берік болудың белгісі болды; бүгін де ант беру (мысалы, мемлекеттік қызметке кіргенде) жауапкершілікті білдіреді.
- Ресейге бодан болу туралы бір топ қазақ билеушілерінің ғана шешімінің келешекте барлық қазақ жерін отарлаудың құқықтық негізіне айналуының себебі неде? Билер арасындағы алауыздық салдарынан халық бодандықты қаламаса да, ұйымдасқан түрде қарсылық көрсете алмады. Ресей бұл антты өз құқығының дәлелі ретінде пайдаланды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Кіші жүздің Ресей империясының құрамына кіруінің алғышарттарын сипаттап беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Сыртқы және ішкі себептерге бөл.
Жауап үлгісі.
- Сыртқы: жоңғар шапқыншылығы; қалмақтар мен башқұрттардың шабуылдары; Ресеймен жақындасу қажеттігі.
- Ішкі: алауыздық: Тәуке ханның ұлы Болаттың орнына Әбілмәмбет аға хан болып сайланды, Кіші және Орта жүз жеке иеліктерге бөлінді.
- Әбілқайырды Кіші жүздің көптеген рулары хан ретінде мойындаған жоқ.
- Орта жүзде екі хан және бірнеше ірі сұлтан билікте болды, Ұлы жүздің де жеке ханы болды.
- Ханның қазақ жері арқылы өтетін керуен жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үміті.
Жауабы: сыртқы қиын жағдай (жоңғарлар, шабуылдар) және хандықтың бөлшектенуі бір топ билеушілерді Ресеймен одақ іздеуге итермеледі.
№ 2
Әбілқайыр ханның Ресей бодандығына өту жөніндегі әрекеттерін қалай бағалауға болады?
Қалай ойлаймыз. Алдымен ханның мақсатын, содан кейін нәтижесін, сосын замандастарының көзқарасын көрсет.
Жауап үлгісі.
- Хан жоңғарлардан, қалмақтар мен башқұрттардан қорғануды, хандықты біріктіруді көздеді.
- Ол билер мәжілісінің шешімін бұзды: одақ емес, бодандық туралы құжатқа қол қойды.
- Билер мен халықтың көпшілігі мұны тәуелсіздікті жоғалту деп түсінді.
- Ант бергендер — Кіші жүзден шыққан билеушілердің азғана тобы (хан және 29 старшын).
- Бұл қадам Кіші жүздің жоңғар ойраттарынан тәуелсіз қалуына септесіп, ханның беделін көтерді, бірақ Ресейге отарлауға жол ашты.
Жауабы: хан әрекеті қарама-қайшы болды: мақсаты — елді қорғау, ал жолы (билерге айтпай, бодандық арқылы) тәуелсіздікті жоғалтуға әкелді.
№ 3
А. И. Тевкелевтің елшілігі қандай нәтиже берді?
Қалай ойлаймыз. Міндеті не болды және не болып аяқталды.
Жауап үлгісі.
- Тевкелев Әбілқайыр ханның ордасына Ырғыз өзенінің жағасына грамотамен келді.
- Қарсы топтар Әбілқайырдың Тевкелевпен келісіміне кедергі жасады.
- Орыс елшісі Кіші жүз билерімен қазан айының басында және сол айдың 10-ы күні кездесті.
- 1731 жылдың қазан айында Әбілқайыр мен оны қолдаған Кіші жүздің 29 старшыны Ресейдің қол астына кіруге ант берді.
- Бірақ ант бергендер Кіші жүзден шыққан билеушілердің азғана тобы болатын. Алайда осы шараның өзі Ресейдің қазақ халқын бодандық жолына түсіруіне жол ашты.
- 1734 жылы Ералы бастаған елшілік Петерборда бодандыққа өтуді түпкілікті рәсімдеді.
Жауабы: Әбілқайыр хан мен 29 старшын ант берді, бодандық 1734 жылы Петерборда түпкілікті рәсімделді.
Жадынама
- Даталар: 1730, 1731 жылғы 19 ақпан, 1731 жылғы қазан, 1734.
- Есімдер: Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Анна Иоанновна, А. И. Тевкелев, Сейітқұл Қойдағұлұлы, Күтлымбет Қоштайұлы, Ералы, Джон Кэстль.
- Орындар: Ырғыз, Петербор, Ақтөбе, Ақтөбе облысы.
- Терминдер: бодандық, ант, әскери одақ.