§ 11. XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы Қазақстандағы саяси жағдайдың асқынуы
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). II бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы. 34–36-беттер.
Нені үйренесің
- XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы қазақ-ойрат қатынастарының барысын айтып беруді.
- Жоңғария мемлекетінің құлау себептерін атауды.
- Нұралы ханды Ресейдің қалай бекіткенін және Кіші жүзде неге екі хандық құрылғанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- «XVIII ғасырдың 40-жылдары» дегеніміз не? Бұл 1741–1750 жылдар, яғни шамамен 275–285 жыл бұрын.
- Қонтайшы кім? Жоңғарлардың билеушісін осылай атаған.
- Абылай кім? Орта жүздің сұлтаны, болашақ хан. Ол келесі параграфтарда жиі кездеседі.
- 1731 жылы не болды? Әбілқайыр хан мен Кіші жүз Ресей бодандығын қабылдады.
Тақырыпты талдаймыз
1741–1742 жылдардағы шапқыншылық
Қазақ халқы үшін XVIII ғасырдың 40-жылдары — саяси дамудағы ең күрделі кезеңдердің бірі. Ресейдің құрамына қосылғанымен, Кіші жүздің жағдайы түзеліп кеткен жоқ.
Жоңғар қонтайшысы Галдан-Цереннің 1741–1742 жылдары Орта жүз бен Кіші жүзге ұйымдастырған шапқыншылықтары Қазақстандағы саяси жағдайды асқындыра түсті. Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен белгілі сұлтан Абылай ұлыстарын талқандаған жоңғарлар қазақтарды Ор бекінісіне дейін ығыстырды. Жоңғария қазақ билеушілерінен өздерінің билігін мойындауды және қазақтардың қонтайшы белгілеп берген жерде ғана көшіп-қонуын талап етті.
1742 жылғы қыркүйек айының 2-сі күні Орынбор комиссиясының төрағасы И. И. Неплюев Галдан-Церенге жолдаған хатында Ресейдің қарамағындағы қазақтарға қысымды тоқтатуды талап етті. Жоңғар билеушілері бұл талапқа құлақ аспады. Тіпті көрнекті сұлтан Абылайды қолға түсіріп, ол Жоңғар елінде біраз уақыт тұтқында болды.
🌟 Халық жадында бұл оқиға «Екінші Ақтабан шұбырынды» ретінде қалған. Демек, бәле өте үлкен болған: адамдар үйінен, жайылымынан айырылып, босып кеткен.
💡 Абылайдың қалай тұтқынға түскенін оқулық баяндамайды. Бұл — өз бетіңше іздейтін сұрақ: келесі сабақтағы Абылай туралы әңгімеге үңіл.
Қорытынды: бірігу керек
Осындай жағдайда қазақ жерін жоңғарлардан босататын күш тек қазақтардың өздері болатынын 1734 жылдан Орта жүздің ханы болған Әбілмәмбет те, ықпалды сұлтан Абылай да түсінді.
Жоңғария неліктен құлады
1745 жылы күзде қалмақтардың билеушісі Галдан-Цереннің қайтыс болғанынан кейін Орталық Азиядағы саяси жағдай тіпті шиеленісіп кетті. Жоңғар хандығы — Орталық Азиядағы ең күшті мемлекеттердің бірі еді. Бірақ жоңғар тайпалары арасындағы өзара талас оны әлсіретті: хан тағы үшін қиян-кескі күрес жүрді.
Оқулықтағы суретте (қытай суретшісі Цзя Бинчжен) Цин сарбаздары найза мен садақ асынып, киіз үйлерге шабуыл жасап жатыр. Бұл — XVIII ғасырда Цин әскерлерінің жоңғарларды ойрандауы.
⚠️ Жиі кететін қате. Қазақтар Жоңғарияны осы параграфта өздері талқандады деп ойлама. Оқулық бойынша, Жоңғарияны өзара талас әлсіретті, ал 1755 жылы оны Цин әскерлері күйретті. Қазақтардың жоңғарларға қарсы күресі — бөлек тақырып.
👨👩👧 Ата-анаға. Бұрынғы Жоңғар хандығының аумағын бүгін Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр ауданының солтүстік бөлігі мен іргелес жерлер алып жатыр. Картадан Жоңғар қақпасы мен Жетісу Алатауын тауып, баладан Қазақстанның қай облыстары жақын екенін сұраңыз.
Кіші жүз: екі хан
Әбілқайыр қайтыс болғаннан кейін, орнына хан болған үлкен ұлы Нұралы орыс билігінен өзін осы лауазымға ресми түрде бекітуді өтінді. Патша өкіметі оны 1748 жылы Кіші жүздің ханы лауазымына бекітті. 1748 жылдың аяғынан бастап Нұралы ханға 600 сом мөлшерінде мемлекеттік айлық жалақы тағайындалды. Нұралыны хан сайлаудың патша тарапынан ұйымдастырылуы және бекітілуі оны орыс патшасына тәуелді етті.
📌 Нұралы — патша өкіметі атынан ресми бекітілген қазақ хандарының ішіндегі бірінші хан. Бұл туралы сабақта жиі сұрайды.
Нұралы неге күшті хан бола алмады
- Ханның патша өкіметі тарапынан бекітілуіне байланысты айтысқан сұлтандар мен ру ақсақалдары арасындағы жанжалдар ондаған жылдарға созылып кетті.
- Қазақ билеушілерінің үлкен бөлігі Нұралының хандық билігін шектеуге барынша әрекет жасап отырды.
- Нұралының билігі Жем және Жайық арасында көшіп жүретін қазақтарға ғана жүрді. Кіші жүздің көп бөлігі Нұралыдан аулақ кетті.
Нәтижесінде Кіші жүзде екі хандық құрылды. Оның оңтүстік-шығысындағы аймақтар Батырға бағынса, солтүстік-батысындағы рулар Нұралының хандығына кірді. Нұралының бодандыққа ұмтылған саясатына қол астындағы сұлтандардың біразы қарсы болғандықтан, оның иелігіндегі шеткері аймақтар тәуелсіз бола бастады. Нұралы басқарған аймақ оңтүстіктегі түрікмендермен, батыстағы қалмақтармен жанжалдасып, ауыр ахуалды бастан өткізіп жатты.
🌟 Қазақ үшін «хан» сөзі өте үлкен мағынаға ие болды. Ханды бөгде билік «тағайындаса», оның даладағы беделі түседі. Оқулықтың «саяси бытыранқылық» деген сөзді неге атап көрсететіні осыдан көрінеді.
Өзіңді тексер
- Әмірсана неліктен жоңғар тағына үміткер болды? Ол — Даваци сияқты жоңғар тағына үміткерлердің бірі еді; хан тағы үшін күрес Галдан-Церен қайтыс болғаннан кейін басталды.
- Абылай сұлтан қалай жоңғарларға тұтқынға түсті? Оқулық бойынша, жоңғарлар Әбілмәмбет пен Абылай ұлыстарын талқандады, Неплюевтің талабына құлақ аспай, көрнекті сұлтан Абылайды қолға түсірді. Егжей-тегжейі параграфта жоқ.
- Халық жадында «Екінші Ақтабан шұбырынды» ретінде қалған бұл оқиғаның осыншалықты қасіретті болу себептері неде? Ұлыстар талқандалды, қазақтар Ор бекінісіне дейін ығыстырылды, жайылым мен үй жоғалды, халық ауыр қасірет шекті.
- Бұрынғы жоңғар хандығының аумағы қазіргі таңда қалай аталады? Қазір оның жерлері Шыңжаңға (Қытайдың солтүстігі), ішінара Қазақстанға (Жетісу), Моңғолия мен Ресейге кіреді.
- Нұралыны патша өкіметінің бекітуінің қандай салдары болды? Ол орыс патшасына тәуелді болды, хандарды сайлау дәстүрі әлсіреді, талас пен бөліну басталды, Батыр басқарған екінші хандық пайда болды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
XVIII ғасырдың ортасындағы қазақ-жоңғар қатынасы қандай болды?
Қалай ойлаймыз. Параграфтағы оқиғаларды ретімен еске түсір: шапқыншылық, жоңғар билеушілерінің талабы, Жоңғарияның әлсіреуі.
Жауап үлгісі.
- 1741–1742 жылдары Галдан-Церен Орта жүз бен Кіші жүзге шапқыншылық жасады, Әбілмәмбет пен Абылай ұлыстарын талқандап, қазақтарды Ор бекінісіне дейін ығыстырды.
- Жоңғарлар қазақ билеушілерінен өз билігін мойындауды және қонтайшы белгілеген жерде көшуді талап етті.
- Абылай сұлтан біраз уақыт жоңғарларда тұтқында болды.
- Бұл оқиға халық жадында «Екінші Ақтабан шұбырынды» болып қалды.
- 1745 жылы Галдан-Церен өлген соң, Жоңғария тақ үшін таласпен әлсіреді; Әмірсана мен Даваци қазақтарға қашып келгенде қарым-қатынас тағы шиеленісті.
Жауабы: қатынас дұшпандық сипатта болды: жоңғар шапқыншылығы мен қазақтардың бірігуге ұмтылуы, одан кейін Жоңғарияның өзара таласпен әлсіреуі.
№ 2
Цин әскерлерінің Жоңғарияны талқандауы қазақ саясатына қаншалықты әсер етті?
Қалай ойлаймыз. Ойланып көр: күшті дұшпан жоғалды, бірақ жаңа көрші пайда болды.
Жауап үлгісі.
- Қазақтардың басты дұшпаны — Жоңғария өмір сүруін тоқтатты.
- Оның жерлері Цин империясының меншігі деп жарияланды (1755).
- Абылай мен басқа билеушілер екі алып көршімен — Қытай және Ресеймен — сақ саясат жүргізу қажет екенін түсінді.
- Билеушілерге Ресей мен Цин арасында тепе-теңдік сақтауға тура келді.
Жауабы: Жоңғария құлағаннан кейін қазақ билеушілері екі ірі державамен — Цин және Ресеймен — қарым-қатынас құруға мәжбүр болды.
№ 3
Тақырыптағы ақпараттар мен 35-беттегі суретке қарап, Цин әскерлерінің жоңғарларды ойрандауы туралы қысқаша сипаттама жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Суретті әңгіме ретінде сипатта: ортасында не бар, шеттерінде не бар, кім шабуыл жасап жатыр.
Жауап үлгісі.
- Суретте қысқы көрініс: дала мен қар.
- Ортасында киіз үй тұр, оның айналасында ұрыс жүріп жатыр.
- Әр жақтан найзасын сілтеген атты сарбаздар киіз үйге қарай шауып келеді. Төменде аттағы жауынгер садағын кергіп тұр.
- Аттар, шаң, абыр-сабыр: жоңғарлар мұндай шабуылды күтпеген.
- Бұл — XVIII ғасырдағы қытай суретшісі Цзя Бинчженнің жұмысы: Цин жағы Жоңғарияны жеңгенін көрсетеді.
Жауабы: суретте Цин атты әскері киіз үй маңындағы жоңғар ордасына шабуыл жасап жатыр; бұл әлсіреген Жоңғарияның тез талқандалғанын көрсетеді.
Жадынама
- Даталар: 1741–1742; 1742 жылғы 2 қыркүйек; 1745 жылы күз; 1748; 1755 жылдың көктемі және 19 шілде.
- Есімдер: Галдан-Церен, Әмірсана, Даваци, Лама-Доржы, Әбілмәмбет, Абылай, Нұралы, Батыр, И. И. Неплюев.
- Орындар: Ор бекінісі, Жем және Жайық өзендері, Орталық Азия.
- Терминдер: қонтайшы, «Ақтабан шұбырынды», саяси бытыранқылық.