§ 12. Абылай ханның қайраткер ретінде қалыптасуы
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). II бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы. 36–39-беттер.
Нені үйренесің
- Әбілмансұрдың қалай Абылайға, сосын күшті саясаткерге айналғанын айтып беруді.
- Абылайдың серіктерін — Төле би, Қазыбек би, Қабанбай, Бөгенбай және басқа батырларды атауды.
- Абылайдың Әмірсананы ұстап беруден неге бас тартқанын және 1756–1757 жылдардағы Цин империясымен соғыстың немен аяқталғанын түсіндіруді.
- Абылайдың Ресеймен де, Қытаймен де бірдей қарым-қатынас жасағанын сипаттауды.
Ой қозғау
- Жүз дегеніміз не? Қазақ рулары мен тайпаларының бірлестігі. Жүз үшеу: Ұлы, Орта және Кіші жүз.
- Сұлтан кім? Шыңғыс ханның ұрпағы, даладағы текті адам. Хандар сұлтандардың арасынан сайланған.
- Жоңғарлар кім? Шығыста өмір сүрген, қазақтармен көп жыл соғысқан көшпелі халық.
- «XVIII ғасыр» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар: шамамен 225–325 жыл бұрын.
- Би кім? Сот және кеңесші, даналығымен даладағы сөзі өтетін адам.
Тақырыпты талдаймыз
Сабалақ атанған жетім
Орта жүздің сұлтаны Уәлидің баласы Абылай (Әбілмансұр) 1711 жылы дүниеге келген. Атасы Түркістан қаласының билеушісі болып, әскери жорықтарда жауына қаталдығымен ерекше көзге түскен.
Абылай 13-ке келгенде, ауылын жау шауып, әке-шеше, туыстарынан айырылып қалады. Әкесінің қызметшісінің көмегімен жаудан қашып құтылған Абылай алғаш Түркістан аймағын паналайды. Ол осында Ұлы жүздің бас биі атанған Төле бидің малын бақты. Абылайдың өмірі мен ерлігін жырлаған Бұқар жырау:
Ей, Абылай, Абылай! Сені мен алғаш көргенде, Тұрымтайдай ұл едің. Үйсін Төле бидің Түйесін баққан құл едің. Абылай атың жоқ еді, «Сабалақ» атпен жүр едің, –
деп, оның жас кезіндегі өмірін өлең шумақтарына қосқан.
🌟 Жоңғарларға қарсы шайқаста ол өз атасы Абылайдың есімімен ұрандап жауға шауып, өзінің ерекше ерлігімен қазақ жасақтарын қиын жағдайдан алып шығады. Осылайша «Абылай» есімі оның өз атына айналды.
Бедел қалай өсті
Көп ұзамай Абылай Орта жүз ханы Әбілмәмбет сарайындағы ақсүйектерге келіп қосылады. Оны Ұлы жүздің биі Төле мен Орта жүздің биі Қазыбек әрқашан қолдап отырады.
Жаумен соғыстың бірінде ол кездейсоқ жағдайда жоңғарларға тұтқынға түседі. Алайда Абылайды жанындағы серіктерімен бірнеше ай бойы тұтқында ұстаған Галдан-Церен сый-сияпаттар көрсетіп, оны еліне қайтарады.
💡 Әңгіменің мәні қарапайым: Абылайдың билігі тек тегінен емес, жеке қасиеттерінен, билердің қолдауынан және ерлік істерінен өсті.
Абылайдың қасындағы батырлар
1743 жылдың тамыз айында тұтқыннан босаған Абылай жоңғарлармен күресті одан әрі өрістетті. Ол Қарақерей Қабанбай, Шапырашты Наурызбай, Қанжығалы Бөгенбай, Тарақты Байғозы, Малайсары, Баян, басқа да батырлардың күшін жауға қарсы күреске жұмылдыра білді.
📌 Оқулықтың бағасы бойынша, Абылай — Қазақ хандығының бұрынғы шекарасын қалпына келтіріп, елдің саяси-экономикалық дамуына түбірлі өзгерістер енгізген атақты мемлекет қайраткері.
Цин империясы Әмірсананы талап етеді
Жоңғар хандығы әлсіреді. Оның жерінде Цин империясының (Қытай) күші өсті. 1756 жылдың көктемінде Қытай басшылары Абылайға қашып барған Әмірсананы ұстап беру туралы талап қойды.
Алайда Абылай талапты орындаудан бас тартып, қытайларға қарсы тұруды ойластырды.
1756–1757 жылдардағы соғыс
1756 жылдың жаз айында екі топқа бөлінген қытай әскерлері қазақ даласына басып кірді. Соғыс былай өрбіді.
- 1756 жылдың мамыры, Шаған Оба. Алғашқы шайқас. Қазақтар жеңіліп, батысқа қарай шегінді.
- Қарқаралы таулары, Жарлы өзені. Жарлы өзенінің жағасына күш топтастырған қазақ әскері тағы да жеңіліске ұшырады.
- Нұра өзені. Нұра өзенінің жағасында Қожаберген батыр мен Әмірсананың біріккен қолы да қытайларды тоқтата алмады.
- Баянауыл таулары. Осындай жағдайда Баянауыл тауларына әскер жинаған Абылай Бөгенбайды қолбасшы етіп, қытайға қарсы шайқасқа аттанды.
- Шідерті. Баянауылдың батысындағы Шідерті өзенінің бас жағында Цин әскерлері зор шығынға ұшырады. Осы оқиғадан кейін бұл жер «Шүршітқырылған» деп аталып кетті.
- Сол жылдың қазан айы, Нияз таулары. Нияз тауы маңында Бөгенбай батырдың жасағы қытайлықтармен тағы да шайқасты. Бұл ұрыс қазақ жасақтарының табанды қарсылық көрсететінін дәлелдеп берді.
Қытайлықтардың «қазақтарды жылдам талқандаймыз» деген жоспары іске аспай, қазақ жерінен кейін шегінді.
💡 Іздену. Оқулықтағы QR-код арқылы картаны ашып, Шүршітқырылған шайқасы өткен жерді анықта.
1757 жыл: жаңа соғыстың орнына дипломатия
1757 жылдың жазында қытай әскері Тарбағатай таулары арқылы тағы да қазақ жеріне басып кірді. Аягөз маңында қазақтардың қытайлармен шайқасы орын алды. Бірақ бұл қытайлықтарды тоқтата алған жоқ. Олар біртіндеп Семей бекінісі орналасқан Ертіс бойына дейін жетті.
Абылай, Әбілпайыз сұлтандар қытайлықтармен келіссөз жүргізіп, Цин империясымен бейбіт байланыс жасауға мүдделі екендіктерін білдірді. Қытайдың әскери басшылығы мұны мақұлдап, Пекинге қазақ елшілерін жіберуді ұсынды.
1757 жылдың қыркүйегінде Қытайға қазақ елшілері аттанды. Қазақтар Тарбағатайды қазақ қонысы ретінде мойындауын талап етті. Келісім дипломатиялық дәстүрді сақтай отырып жасалғандықтан, екі елдің арасындағы келісім ретінде тарихта қалды.
Қосарлы саясат: Ресей де, Қытай да
Абылай патша өкіметімен де, Қытаймен де бейбіт қатынастарды сақтауға күш салды. Ол өзінің бодандықты мойындайтынын мәлімдегенімен, іс жүзінде екі империяға да бағына қоймаған. Бұл — қазақ елін күшті жаулардан сақтау үшін Абылайдың қолданған саясаты еді. Осылайша ол патша өкіметімен қақтығыста Қытайдан қолдау тапса, ал Қытаймен қарым-қатынас қиындағанда Ресейдің қолдауына сүйеніп отырды.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Ханға бір күшті көршімен соғысқаннан гөрі, екі күшті көршімен келісу неге кейде тиімді?» Бірге Қазақстанмен бүгін қай елдердің шектесетінін және ол бәрімен қалай тіл табысатынын еске түсіріңіз.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- «Сабалақ» атанып жүрген Әбілмансұрдың «Абылай» деген атқа ие болуы нақты қай тарихи оқиғамен байланысты еді? Жоңғарларға қарсы шайқаспен: ол өз атасы Абылайдың есімімен ұрандап жауға шауып, қазақ жасақтарын қиын жағдайдан алып шықты. Қай шайқас екені параграфта көрсетілмеген.
- Абылай неліктен Әмірсананы ұстап беруден бас тартты? Ханның бұл шешімі қандай мақсаттан туындады? Оқулықта нақты түсіндірме жоқ. Қисынды жауап: Абылай Цин империясының қысымына бағынғысы келмеді; қашып келген адамды беру — Қытайдың билігін мойындау болар еді, ал Жоңғария қазақтар мен Қытай арасындағы тосқауыл еді.
- Қазақ билеушілері Жоңғарияның сақталуына неге мүдделі болды? Жоңғария тұрғанда ол Қытайды тежеп тұрды; ол құлағаннан кейін Цин империясы қазақтардың тікелей көршісіне айналып, шабуыл жасай алды.
- Нияз тауларындағы шайқас нені көрсетті? Қазақ жасақтарының табанды қарсылық көрсететінін.
- Пекинге барған қазақ елшілері нені талап етті? Тарбағатайды қазақ қонысы ретінде мойындауын; келісім бейбіт, дипломатиялық дәстүрмен жасалды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Абылайдың қайраткер ретінде қалыптасуына қандай жағдайлар әсер етті?
Қалай ойлаймыз. Ойланып көр: оған тегі, өмірі, қызметі және айналасындағы адамдар не берді.
Жауап үлгісі.
- Тегі: Орта жүз сұлтаны Уәлидің ұлы, атасы Түркістан қаласының билеушісі болған.
- Ауыр балалық шақ: 13 жасында отбасынан айырылды, Төле бидің малын бақты, мінезі шыңдалды.
- Жеке қасиеттері: ерлік, батылдық, жауға қарсы ұранмен шабуы («Абылай!» ұраны).
- Әбілмәмбет хан сарайындағы ақсүйектер ортасына қосылуы.
- Билердің қолдауы: Төле би мен Қазыбек би.
- Жоңғарлармен күрес: тұтқынға түсіп, босану, батырлардың (Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай және басқалар) күшін біріктіру.
Жауабы: Абылайдың қалыптасуына текті шыққаны, ауыр балалық шағы, жеке қасиеттері, Әбілмәмбет сарайындағы қызметі, Төле би мен Қазыбек бидің қолдауы және жоңғарларға қарсы күрес әсер етті.
№ 2
Ауыз әдебиеті мәліметтері бойынша Абылайдың жекебас қасиеттерін сипаттаңдар.
Қалай ойлаймыз. Бұқар жыраудың жыр жолдарын және халық аузындағы «Абылай!» ұраны туралы әңгімені еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Төзімділік пен қарапайымдылық. Бұқар жырау жас Абылайды «түйесін баққан құл» және «Сабалақ» деп жырлайды: ол ауыр өмірден өтті, бірақ мойымады.
- Ерлік пен батылдық. Жоңғарларға қарсы шайқаста ол өз атасының есімін ұран етіп, жауға бірінші шауып, қазақ жасақтарын қиын жағдайдан алып шықты.
- Жолын табу. Жетім бала, жалшы тұрмысынан Орта жүз сарайындағы ақсүйектердің қатарына жетті.
- Адамдарды біріктіре білуі. Бидің де, батырдың да қолдауына ие болды.
Жауабы: ауыз әдебиеті Абылайды төзімді, ержүрек, батыл және адамдарды өзіне тарта білетін тұлға ретінде көрсетеді.
№ 3
Абылай ханның дипломаттық шеберлігіне дәлел болатын мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Дипломат — келіссөз жүргізетін адам. Абылайдың қай кезде соғысты, қай кезде келіссөз жүргізгенін тап.
Жауап үлгісі.
- 1757 жылы Абылай мен Әбілпайыз сұлтан қытайлықтармен келіссөз жүргізіп, бейбіт қатынасқа мүдделі екендіктерін білдірді.
- Қытай әскери басшылығының ұсынысымен Пекинге елшілік жіберілді (1757 жылдың қыркүйегі).
- Елшілер Тарбағатайды қазақ қонысы деп мойындауды талап етті; келісім дипломатиялық дәстүрді сақтап жасалды.
- Абылай Ресеймен де, Қытаймен де бейбіт қатынасты сақтады: бодандықты мойындаса да, іс жүзінде ешкімге бағынбады.
- Қытаймен қақтығыс кезінде Ресейдің, Ресеймен қақтығыс кезінде Қытайдың қолдауына сүйенді.
Жауабы: дипломатиялық шеберлігі келіссөз жүргізуінен, Пекинге елшілік жіберуінен және Ресей мен Қытай арасындағы тепе-теңдікті сақтауынан көрінеді.
Жадынама
- Даталар: 1711 (туған жылы); 1743 жылғы тамыз (тұтқыннан босау); 1756 жылдың көктемі (Әмірсананы ұстап беру талабы); 1756 жылғы мамыр (Шаған Оба); 1756 жылғы қазан (Нияз); 1757 жылдың жазы (Тарбағатай); 1757 жылғы қыркүйек (Пекинге елшілік).
- Есімдер: Абылай (Әбілмансұр), Әбілмәмбет, Төле би, Қазыбек би, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Әмірсана, Әбілпайыз, Бұқар жырау.
- Орындар: Түркістан, Шаған Оба, Қарқаралы таулары, Жарлы өзені, Нұра өзені, Баянауыл таулары, Шідерті, Нияз таулары, Тарбағатай, Аягөз, Ертіс, Семей бекінісі, Пекин.
- Терминдер: бодандық, Шүршітқырылған.