§ 13. Абылай хан және біртұтас Қазақ хандығының қайта нығаюы
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). II бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы. 39–41-беттер.
Нені үйренесің
- 1757 жылдан кейін Абылайдың беделі неге үш жүзде де өскенін түсіндіруді.
- 1760–1770 жылдардағы қырғыздарға жасалған жорықтар мен Қоқанмен қақтығыс туралы айтып беруді.
- 1771 жылы Абылайдың үш жүздің ханы болып қалай жарияланғанын сипаттауды.
- Бұл оқиғаның хандықтың бірлігі үшін маңызын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Түркістан қай кезеңнен бастап қазақ хандарының ордасына айналды? XVII ғасырдың басында, Есім ханның тұсында, кейін Тәуке ханның тұсында да.
- Жүз дегеніміз не? Қазақ рулары мен тайпаларының бірлестігі: Ұлы, Орта, Кіші жүз.
- «XVIII ғасыр» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар.
- Хан кім? Мемлекеттің жоғарғы билеушісі; ханды далада билік мұрагерлігімен ғана емес, сайлап та қоятын.
Тақырыпты талдаймыз
Сайлау қарсаңында: хандықта не болды
Қытаймен келіссөз сәтті өткеннен кейін (1757 ж.) Абылайдың беделі тек Орта жүзде ғана емес, Кіші және Ұлы жүздерде де өсті.
- Орта жүзде беделді сұлтан Барақ 1752 жылы қайтыс болғаннан кейін, Абылайды қазақ қоғамы толық мойындай бастады.
- Кіші жүздегі мәселелер де Абылайдың келісімінсіз шешілмейтін болды.
- Түркістан қаласына билік еткен Абылайдың жақын ағасы Әбілмәмбет хан да Абылайсыз шешім қабылдамауды әдетке айналдырды.
- Төле бидің жасы жетіп қартаюы да Ұлы жүзде Абылайдың билігін нығайта түсті.
💡 Әр жүзде Абылайдың ықпалы өсетін адам немесе жағдай болды: Барақ, Әбілмәмбет, Төле би. Оңтүстік (Түркістан), орталық және солтүстік біртіндеп бір саясаткердің айналасына топтасты.
Қырғыздар: жайылым үшін дау
Жоңғар қалмақтарын күйреткеннен кейін, қазақтар мен қырғыздар Жетісу өңіріндегі шұрайлы жайылымдарға таласып, соңы соғысқа ұласты.
- 1760 ж. Қырғыздар дулат және қоңырат руларының ұлыстарына жорықтар ұйымдастырды. Қазақ хандығының оңтүстік аймағын және шекараларын нығайтуды көздеген Абылай қырғыздардың бұл әрекетіне қарсы тамыз айында жорыққа аттанды. Нәтижесінде Талас қырғыздары жеңіліске ұшырады. Алайда қырғыздар алған бетінен қайта қойған жоқ.
- 1764 ж. Олар Жетісу қазақтарына жаңа шабуыл ұйымдастырып, осындағы ауылдарды тонады.
- Араға бір жыл салып, жаз айында 30 мыңдық әскер жинаған Абылай қырғыздарға жаңа жорық ұйымдастырды. Нәтижесінде қырғыздар жеңіліс тапты.
Алайда күштеу жолымен екі туысқан халықты татуластыру оңайға түспеді. Оның үстіне, Қазақстан аймағына қытайлардың басып кіру қаупі байқалып тұрды. Оңтүстіктен Қоқан мемлекеті де күшейіп, қазақ жеріне қауіп төндірумен болды.
Қоқандықтар және Пішпек
Бұл Абылайды қоқандықтармен бірнеше рет қақтығыстарға баруға мәжбүрледі. 1767 жылы Абылай Пішпек бекінісін қоршап алып, қоқандықтарды ығыстырды.
🌟 Бішкек — қазіргі Қырғызстанның астанасы, XVIII ғасырда Пішпек бекінісі болған. Абылай оған жақындағанда, қазіргі Қазақстан мен Қырғызстанның шекарасына жақын тұрды.
1770 жыл: Шат асуы арқылы жорық
1770 жылы Абылай қырғыз жеріне тағы да жорық ұйымдастырды. Ол Шат асуынан өтіп, қырғыз жасақтарын талқандады. Көптеген қырғыз Орталық Қазақстанға көшірілді және оларға қоныстар берілді.
Осыдан кейін Ұлы жүз қазақтары да Абылайды өздерінің ханы ретінде мойындап, оған қолдау жасады.
Үш жүздің ханы болып сайлануы
XVIII ғасырдың 70-жылдарының басында жалпы қазақ ханын сайлауға қолайлы барлық жағдай қалыптасты. Түркістанды билеп отырған Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін, Абылайды қазақ ханы етіп сайлауға мүмкіндік жасалды. 1771 жылдың күзінде үш жүздің өкілдері ақылдасып, жаңа ханды сайлау үшін Түркістан қаласына жиналды.
Абылайға Әбілпейіз және Болат сұлтандар, Кіші жүз қазақтарының біраз билеушісі, Орта жүз бен Ұлы жүздің өкілдері қолдау көрсетті.
Осылайша Абылай 1771 жылы бүкіл елдің ханы ретінде мойындалып, қазақтар Түркістанда оны ақ киізге отырғызып хан көтерді.
📌 Ақ киізге отырғызып хан көтеру — ежелгі дала дәстүрі: жиналғандар сайланған ханды ақ киізге отырғызып көтеріп, оның билігін көпшілік алдында мойындаған. Ақ түс тазалық пен бақыттың белгісі саналған.
Бұл — Абылайдың Жоңғарияға қарсы азаттық күрестегі, халықтың басын біріктірудегі рөлін мойындаудың көрінісі еді. Абылай хан Ресей және Қытай мемлекеттерімен тиімді дипломатиялық қатынас орнатып, іс жүзінде елдің дербестігін сақтап қалды.
💡 Параграфтың басты ойы: Абылайдың хан сайлануы, шын мәнінде, Қазақ хандығының біртұтастығының және бірлігінің қалпына келуі болды.
Замандастары не айтты
Оқулықтағы қосымша мәліметте А. И. Левшиннің еңбегінен (1832 ж.) үзінді келтірілген: Абылай өз заманындағы қазақ билеушілерінен өзінің айла-шарғысымен, тәжірибелілігімен, асқан ақылдылығымен және өзіне бағынышты халықтың көптігімен абыройлы болды. Абылайдың Ресей патшайымы және Қытай богдыханымен келісті қарым-қатынасы оның Орта жүздің билеушісі ретіндегі құқығын бекітті.
Мұны бүгін қайдан көруге болады
- Түркістан — 1771 жылы үш жүздің өкілдері жиналған қала.
- «Абылай хан Резиденциясы» музей кешені, Петропавл қаласы: оқулықтағы суретте үйдің бейнесі мен ішкі залдары берілген; сапарға шықпас бұрын музей туралы мәліметті нақтылаңыздар.
- XVIII ғасырдың киімі мен қаруы қойылған мұражайлар және оқулықтағы суреттердегідей ханның портреттері.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Ханды неге дәл Түркістанда және дәл ақ киізге отырғызып көтерген?» Елдің бірлігі не екені және оны бүгін қалай сақтайтыны туралы сөйлесіңіздер.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Қоқан хандығы қай аймақта және қашан құрылды? XVIII ғасырдың басында (шамамен 1709 ж.), Ферғана аңғарының оңтүстігінде.
- «Ақ киізге отырғызып хан көтеру» салты нені білдіреді? Бұл — хан сайлау рәсімі: халық ханды ақ киізге отырғызып көтеріп, оның билігін мойындап, бағынуға келісім береді. Бұл — бүкіл халықтың мойындауының белгісі.
- Ұлы жүзде Абылайдың мойындалуына не шешуші болды? 1770 жылы қырғыздарды жеңуі және Төле бидің жасы жетіп қартаюы.
- Әбілмәмбет кім? Орта жүздің ханы, Түркістанды билеген, Абылайдың жақын ағасы. Ол қайтыс болғаннан кейін Түркістанда жаңа хан сайланды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Абылай Қазақ хандығын нығайту жолында қандай шараларды жүзеге асырды?
Қалай ойлаймыз. Оның шекарада және дипломатияда не істегенін, жүздердің оның айналасына қалай топтасқанын еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Дипломатия жүргізді: Қытаймен бейбіт келісім (1757 ж.), Ресеймен тату қатынас.
- Қырғыздардың шабуылын тойтарды: 1760, 1765, 1770 жылдардағы жорықтар (Шат асуы).
- Оңтүстік пен шекараны нығайтты: Пішпекті қоршау (1767 ж.), Қоқанды тежеу.
- Беделді адамдарға сүйенді: Төле би, Қазыбек би, Әбілмәмбет.
- Нәтижесінде Ұлы жүз оны мойындады, ал 1771 жылы үш жүз оны хан етіп сайлады.
Жауабы: Қытаймен және Ресеймен дипломатия, қырғыздарға қарсы жорықтар, Қоқанмен күрес, билер мен сұлтандарға сүйену.
№ 2
Абылай ханның тұсындағы қазақ-қырғыз, қазақ-қоқан қарым-қатынастарын сипаттап, оларға баға беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Әр көршімен не болғанын бөлек жаз: себебі, оқиғалары, нәтижесі. Сосын өз бағаңды бер.
Жауап үлгісі.
- Қазақ-қырғыз. Жоңғарлар күйрегеннен кейін екі халық Жетісудағы шұрайлы жайылымдарға таласты. Қырғыздар 1760 және 1764 жылдары дулат, қоңырат ауылдарына шабуыл жасады. Абылай 1760, 1765, 1770 жылдары жорыққа шығып, Талас қырғыздарын жеңді; 1770 жылы Шат асуынан өтіп, көп қырғызды Орталық Қазақстанға көшіріп, қоныс берді.
- Қазақ-қоқан. Оңтүстіктен күшейген Қоқан мемлекеті қазақ жеріне қауіп төндірді. 1767 жылы Абылай Пішпек бекінісін қоршап, қоқандықтарды ығыстырды.
- Бағасы. Жорықтар оңтүстікті қорғауға және Ұлы жүздің Абылайды мойындауына жол ашты. Бірақ күштеу жолымен екі туысқан халықты татуластыру оңайға түспеді, ал Қытай мен Қоқан қаупі сақталды.
Жауабы: қырғыздармен жайылым үшін дау әскери жорықтарға ұласты, Қоқанмен қақтығыс оңтүстікті қорғау үшін болды; жеңістер Абылайдың күшін арттырды, бірақ жан-жақты татуласуға әкелмеді.
№ 3
Абылайдың үш жүзге хан болып сайлану дәстүрінің қатысушысы ретінде эссе жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Өзіңді 1771 жылғы Түркістандағы жиында тұрған адам деп ойла. Не көріп тұрсың, не сезесің, неге қуанасың?
Жауап үлгісі.
1771 жылдың күзі. Мен Түркістанға үш жүздің өкілдерімен бірге келдім. Қала шулы: шатырлар, аттар, ақсақалдар. Әбілмәмбет хан қайтыс болды, енді елдің жаңа ханы керек.
Жиын ұзақ ақылдасты. Әбілпейіз бен Болат сұлтандар, Орта және Ұлы жүздің өкілдері Абылайды қолдады. Мен оның қырғыздарға қарсы жорықтарын, Қытаймен келіссөзін еске алдым. Ол еліміздің дербестігін сақтап қалған адам.
Сосын Абылайды ақ киізге отырғызып, көтерді. Бәріміз бір ауыздан қолдадық. Мен ол сәтте қазақтың басы қайта бірікті деп ойладым. Енді хандық біртұтас, ал бірлік — ең басты күш.
Жауабы: эсседе жиынның орны (Түркістан), уақыты (1771), қатысушылар мен ақ киізге отырғызу дәстүрі, оның мағынасы — бірлік көрсетілуі керек.
Жадынама
- Даталар: 1752; 1760; 1764–1765; 1767; 1770; 1771.
- Есімдер: Абылай, Барақ, Әбілмәмбет, Төле би, Әбілпейіз, Болат.
- Орындар: Түркістан, Жетісу, Пішпек, Шат асуы, Орталық Қазақстан.
- Терминдер: ақ киіз, Қоқан хандығы, хан көтеру.