§ 14. Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). II бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы. 41–45-беттер.

Нені үйренесің

• Абылай хандықта қандай қиындықтарға тап болғанын және биліктің қалай нығайтқанын айтуды.
• Басқарудағы басты өзгерістерді: әскербасылар мен сұлтандардың рөлін, өлім жазасын шығару құқығын, билер кеңесінің шектелуін атауды.
• Екі империяның арасындағы ымырашыл саясат дегеннің не екенін түсіндіруді.
• 1762, 1757–1760, 1778 жылдарын және қазақтарға қайтарылған қалаларды атауды.

Ой қозғау

• «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар. Абылай осы ғасырдың екінші жартысында билік етті.
• Би кім? Рулық сот, кеңесші, әдет-ғұрып заңын жетік білетін адам. Бидің сөзі өте салмақты болған.
• Сұлтандар кімдер? Шыңғыс ханның ұрпақтары, хандар мен өңір билеушілері шығатын текті тап.
• Жүз дегеніміз не? Қазақ рулары біріккен үлкен топ. Жүз үшеу: Ұлы, Орта, Кіші.

Тақырыпты талдаймыз

Хан бар, бірлік жоқ

Елестетші: сені үш жүздің ханы етіп сайлады. Жоңғар жауы тойтарылды. Енді тыныс алуға бола ма? Жоқ. Барлық сұлтандар Абылайды толық қолдай қойған жоқ, кейбір рубасылар тіпті оның билігін құлатпақ болды. Бытыраңқылық ханның алдындағы басты ішкі мәселе болды.

💡 Рубасылар өз руының тірегі еді, бірақ әрқайсысы өз бетімен тартатын. Дербес көсем көп болған сайын, хан әлсіз болады.

🌟 Левшиннің жазуынша, Абылай өз заманындағы қазақ билеушілерінен айлашарғысымен, тәжірибелілігімен, асқан ақылдылығымен және өзіне бағынышты халықтың көптігімен ерекшеленген. Ресей патшайымымен және Қытай богдыханымен келісті қарым-қатынасы оның Орта жүздің билеушісі ретіндегі құқығын бекіткен.

Абылай билікті қалай нығайтты

Хан Қазақ хандығын саяси жағынан орталықтандыруға, яғни билікті бір қолға жинауға кірісті. Ол мынадай шаралар жасады.

• Рубасылар мен билердің мүмкіндігін шектеу үшін әскербасылар мен сұлтандардың рөлін көтерді.
• Бұрын билердің қолында болған қылмыскерлерді өлім жазасына кесу туралы үкім шығару құқығын енді өз қолына алды.
• Билер кеңесі мен рубасы ақсақалдарының құқықтарын едәуір шектеді.
• Бұл шаралар Қазақ хандығын бір орталыққа бағындыру ісін айтарлықтай нығайтты.

⚠️ Жиі кететін қате. Абылай рулық құрылысты түгел жойды деп ойлайды. Олай емес: ол ежелден келе жатқан дәстүрлі рулық басқару қағидаларын біржолата жоя алмады. Билер мен сұлтандар бұрынғысынша ханның билігін шектей алатын.

Тек билік емес: егіншілік, мәдениет, жыраулар

• Абылай ел шаруашылығының құрылымына да өзгерістер енгізуге тырысты. Ол қазақтардың Ертіс пен Есілдің бойында, Көкшетау және Тарбағатай өңірлерінде егіншаруашылығын дамытуын қолдады.
• Қазақ халқының дәстүрін, мәдениетін дамытуға тұрақты көңіл бөлді.
• Оның төңірегіне атақты жыраулар мен күйшілер, шешендер, суырыпсалма ақындар топтасты.
• Сарай жыраулары арасында Бұқар жырау ерекше болды. Ол ханды мақтап қана қоймай, ашық сын да айтатын (ол туралы келесі, § 15-те оқисың).

🌟 Жақсы билеушінің бетіне «Қателесіп отырсың» дейтін ақын болған. Бұқар жырау мақтай да, дауласа да білген.

Екі империяның арасында

Қазақтың көршілері, патшалық Ресей мен Цин империясы, қазақ жерін отарлауға ұмтылды. Абылай мұны жақсы түсінді. Бірден екі алыппен соғысу қауіпті еді, сондықтан хан ымырашыл саясатты таңдады: екі империяның күш-қуатын сезіне отырып, әрекет етті.

Картадан қара: солтүстік пен батыстан дала Ресей империясымен шектеседі, шығыста Цин империясы жатыр. Қазақ елі екі диірмен тасының арасындағыдай қысылған.

• Абылай хан екі империяның екеуінің де қазақ жеріндегі ықпалының күшеюіне жол бермейтіндей жолды ұстануға тырысты.
• Ол бәрінен бұрын қытайлықтардың қаупінен қатты сақтанды.
• Сондықтан да 1762 жылы II Екатерина патшайымға өзінің бағынышты болатыны туралы мәлімдеп ант берді.
• Сонымен қатар өзінің бұл әрекетімен қытайлықтарды қазаққа қарсы қойып алмауды ойластырып, Қытай императорына үлкен сый-сияпатпен елшілер аттандырды.
• Қытайлықтардың сеніміне кіру үшін тіптен өзінің ұлы Әділді аманат етіп жіберді.
• Бұл Қытайды Түркістан мен Самарқандқа жорық жасау ниетінен бас тартқызды.
• Цин әулетімен әскери-саяси тартыстың қазақ елі үшін қауіпті екенін түсінген Абылай Қытай мемлекетімен арадағы кикілжіңді келіссөзбен шешуге бел байлады.
• Нәтижесінде XVIII ғасырдың 20–30-жылдарында жоңғарлар басып алған шекаралық аймақтағы жайылым жерлер дипломатиялық жолмен қайтарылып алынды.
• Абылайдың басты мақсаты мемлекет дербестігін қалай да сақтап қалу еді. Хан болып сайланғанға дейін де Тарбағатай таулары, Алтай сеңгірі, Зайсан көлінің шығысындағы қазақ жерін қайтаруда қыруар күш-жігер жұмсады. Жоңғария мемлекетін жойып, оның жерін басып қалған Маньчжур-Цин билеушілері Абылаймен келісе отырып, жаңа шекара белгіледі.
• 1757–1760 жылдары қазақ елінің дербестігін, жер аумағының бірлігін қамтамасыз ету мақсатында Абылай Қытайдың да билігін мойындаған.

💡 1762 жылғы ант пен 1757–1760 жылдардағы Қытайды мойындау оқулықта ымырашыл саясаттың қадамдары ретінде сипатталады: хан осылай уақыт ұтып, жердің дербестігін сақтаған.

Орта Азия елдерімен байланыс

Абылай Орта Азия елдерімен байланысты дамытуға да көңіл бөлді. XVIII ғасырдың 70-жылдарының басында ол біркатар соғыстарда Ходжент әміршісіне, Ташкент бегіне соққы берді. Қазақтар жоңғарлармен соғысып жүргенде өзбек бектерінің билігіне өтіп кеткен Түркістан, Сайрам, Шымкент, Созақ және басқа бірнеше қалаларды Абылай қайтарып алды. Олар тиесілі алым-салығын төлеп тұруға міндеттелді. Қазақстанның халықаралық жағдайы жақсара бастады.

1778 жылғы бекіту

Патшалық Ресей өзінің отарлық саясатын сақтай отырып, Қазақ мемлекетінің өркендеп-дамуына құштар болмаса да, 1778 жылдың 24 мамырында Абылайды Орта жүздің ханы етіп бекітті. Абылай өзіне берілуге тиісті ханға лайықты символды қабылдауға Орынбор немесе Троицк қалаларына барудан бас тартты. II Екатерина оны Орта жүздің ханы етіп бекіту туралы грамотасын патша өкілдері арқылы ханның туған ауылына жеткізді.

🌟 Абылай хан Орынбор мен Троицкке хандық символдарын алуға барудан бас тартты. Императрицаның мөрі басылған грамотаны ханның өзіне алып келді. Хан үшін бұл ар-намыс мәселесі еді.

Бүгінгі күнмен байланыс

Абылай егіншілікті қолдаған Көкшетау, Тарбағатай, Ертіс пен Есіл бүгін де Қазақстан картасында тұр. Түркістан мен Шымкент облыс орталықтарына айналды. Абылай ханның ескерткіштері көптеген қалаларда тұр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Абылайдың ымырашыл саясаттан басқа жолы бола ма еді?» Бұл — шешімге өз заманының адамының көзімен қарауға жаттықтырады.

Өзіңді тексер

• Қазақ қоғамындағы рубасылардың рөлі қандай болды? Рубасылар өз руының басшысы, рулық басқарудың тірегі болды. Олар өз адамдарын басқарды, ал хан әлсіз болғанда дербестікке ұмтылып, хандықты бытыратты.

• Абылай хан билігіне дейінгі билер кеңесінің қызметі қандай еді? Билер кеңесі мен рубасы ақсақалдары бұрын елдің істеріне, соның ішінде жаза шығаруға ықпал еткен. Абылай бұл құқықтарды едәуір шектеді.

• Бұқар жыраудың Абылай ханның саясатына қатысты шығармаларынан үзінді келтіріңдер. § 15-те жыраудың хан Абылайға арнаған жолдары бар: «Хан Абылай атандың, дүниеден шықпай мініңіз. Алтын тақтың үстінде үш жүздің басын құрадың. Жетім менен жесірге ешбір жаман қылмадың. Әділдікпен жүрдіңіз, әдепті іске кірдіңіз…» Бұл — ел бірлігін құраған ханға айтылған мақтау.

• Ортағасырлық дипломатияда «аманат» беру дәстүрінің маңызы қандай болды? Аманат — келісімге адалдықтың кепілі ретінде билеушінің отбасынан (көбіне ұлы) берілетін адам. Ол екі жақтың бір-біріне сенуіне көмектесті.

• Абылайдың 1740–1742 жылдары Ресейге ант берумен қатар, Қытайдың билігін де қабылдауын қалай түсіндіруге болады? Абылай екі империядан да әлсіз еді, екеуімен бірдей соғыса алмады. Ант пен мойындау уақыт пен тыныштық берді, яғни жер мен халықты сақтап қалды. Бұл — бір жақты таңдау емес, тактика еді.

• Патшалық әкімшілік неліктен Абылайды өзінің боданы ретінде ұстап қалуға бар күш-жігерін салды? Абылай дала билеушілерінің ішіндегі ең ықпалды адам еді. Оны бекіте отырып, Ресей соғыспай-ақ хандықты бақылап, оған ықпал ету мүмкіндігіне ие болды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Абылай ханның ішкі және сыртқы саясатын талдаңдар. Ішкі және сыртқы саяси өмірдегі негізгі өзгерістерді кесте бойынша толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. «Ішкі» дегеніміз — хан хандықтың өзінде не істегені. «Сыртқы» — көршілермен қарым-қатынасы.

Шешуі. Мәтіннен ең маңызды қадамдарды аламыз.

Жауабы: ішкі саясатта хан орталық билікті нығайтып, әскербасылар мен сұлтандарға сүйенді; сыртқы саясатта Ресей мен Қытай арасында икемді саясат жүргізіп, оңтүстіктегі қалаларды қайтарды.

№ 2

Топтық жұмыс. Елдегі Абылай ханның жүргізген саясатын сыныптастарыңмен саралап, SWOT-талдау жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. S (күшті жақтары) мен W (әлсіз жақтары) реформалардың өзіне қарайды, O (мүмкіндіктер) мен T (қауіп-қатерлер) оның айналасындағыға қарайды.

Жауап үлгісі.

Жауабы: реформалар орталық билікті күшейтіп, біртұтас мықты мемлекет құруға мүмкіндік берді, бірақ ханның жеке беделіне сүйенді және рулық басқаруды толық жоймады.

Жадынама

• Даталар: 1757–1760; 1762; 70-жылдардың басы; 1778 жылғы 24 мамыр.
• Есімдер: Абылай, Әділ, II Екатерина, Бұқар жырау.
• Орындар: Түркістан, Сайрам, Шымкент, Созақ, Ходжент, Ташкент, Орынбор, Троицк, Ертіс, Есіл, Көкшетау, Тарбағатай.
• Терминдер: хан, билер кеңесі, ішкі саясат, сыртқы саясат, аманат, ымырашыл саясат.

Шағын тест