Жеті ата дегеніміз не?

Жеті атаға дейінгі ата-бабаны білу дәстүрі.

Не үшін ата-бабаны білген?

Бұл туыстарды, руды, жүзді біріктірді; жақын туыстар арасындағы некелердің алдын алды.

Наурыз мейрамы қашан басталады және оны қалай атаған?

Жыл басы күн мен түн теңесетін 22 наурыздан басталған; қазақ жаңа жыл басталатын күнді Ұлыстың ұлы күні деп атаған.

Қыдыр ата батасы дегеніміз не?

«Қыдыр ата дала кезіп, халыққа наурыз батасын береді» деген сенім: назары түскен ыдыс пен адамға молшылық пен бақ келеді.

Қымызмұрындық қашан тойланды?

Жайлауға көшіп барған соң, қымыз молырақ жиналғаннан кейін.

§ 16. Дәстүрлі рухани мәдениет (салт-дәстүр)

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). III бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті. 48–50-беттер.

Нені үйренесің

Жеті ата ұғымы мен маңызын, қазақтың оны не үшін жадында сақтағанын түсіндіруді.
Даладағы Наурыз мейрамын тойлаудың ерекшеліктерін, наурызкөже туралы айтуды.
Қымызмұрындықтың, Ораза айт пен Құрбан айттың қашан тойланғанын атауды.
Наурыз мейрамына неге тыйым салынғанын және оның қашан қайтарылғанын түсінуді.

Ой қозғау

Жүз дегеніміз не? Қазақ рулары біріккен үлкен топ; үшеу: Ұлы, Орта, Кіші.
Ақсақалдар кімдер? Рудағы құрметті үлкендер.
Жайлау дегеніміз не? Көшпенділер малымен, отбасымен жазда көшіп баратын жайылым.
«XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар: шамамен 225–325 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Жеті ата: неше буын ата-бабаңды білесің

Елестетші: сен бөтен ауылға келдің, ал саған бірінші сұрайтыны «атың кім?» емес, «қай руданың, аталарың кім?». Қазақ үшін бұл — қарапайым сыпайылық.

Қазақта өз ұрпағына жеті атасын үйрету — ертеден келе жатқан дәстүр. Қатарынан жеті атасына дейін бірдей адамдар жақын туыс саналады. Ата-бабаларымыз өз ұрпақтарына жеті атасының аты-жөнін, атамекенін, өз руынан шыққан белгілі батыр, би, жақсылардың есімін айтып, жадына сіңіріп отырған. Адамдар бір-бірімен танысқанда, жүздескенде руын және жеті атасын сұрап отырған.

«Жеті ата» тәртібі ағайын-туыс арасындағы бірлікті, ынтымақтастықты талап ете отырып, әулетті ғана емес, тұтас рулы елді ұйыстырып отырған.

📌 Жеті ата ережесі. Қазақ халқы жеті атаға дейін қыз алыспаған. Сегізінші атадан бастап қана құдаласуға жол ашылады.

Бұл қалай өтті? Сол атаның рубасыларын, ақсақалдары мен билерін, ел ағаларын шақырып, бөз бие сойып баталасып, құдалыққа рұқсат берілген. Жеті атадан аспай қыз алушыларға ауыр жаза кесілген.

💡 Бұл — халықтың өзіндік «қорғаныс» шарасы. Әркім өз шежіресін білсе, жақын туыстар арасындағы некелер дерлік болмайды, ру да мықты болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге ру шежіресін сызып көріңіздер: қанша буынды еске түсіре аласыздар? Әжесі мен атасынан сұраңыз. Бұл — демалыс күнгі тамаша тапсырма (және № 1 жаттығуға дайындық).

Наурыз: көктемдегі жаңа жыл

Шығыс күнтізбесі бойынша жыл басын қарсы алу Наурыз мейрамы деп аталған. Орта Азия халықтары наурыздан келесі наурызға дейінгі уақытты бір жыл деп санап, жылдарды 12 жануардың атымен атаған. 12 жыл 1 мүшел саналып, қайталанып отырады.

Қазақтар арасында Наурыз мейрамын тойлау бірнеше күнге жалғасқан. Қазақ жыл басталатын жаңа күнді ертеден Ұлыстың ұлы күні деп атаған. Жыл басы күн мен түннің теңесетін уақыты 22 наурыздан басталған.

Қазақ халқы Наурыз мейрамын күн мен түн теңесетін жыл басында, яғни көктемнің алғашқы күндерінде тойлаған. Қазақ жерінің оңтүстігіндегі қазақтар Наурыз мейрамын көктеуде, ал Жетісу, шығыс пен солтүстіктегі қазақтар қыстауда отырғанда өткізген.

🌟 Наурыз мейрамында наурызкөже аталатын ас даярланады. Қазақтардың дәстүрінде әрбір үйдің наурызкөже пісіріп, дәм татыруы міндетті саналады. «Наурызкөжені тойып ішсең, жыл бойына тоқ жүресің» деп ырымдап, барынша мол жасауға тырысқан.

Наурызкөже және Қыдыр ата батасы

Қазақтар арасында наурызкөже дайындау әдісі мен атауында аймақтық ерекшеліктер бар:

«Тілеукөже» неге солай аталады? Бұл атау тілек тілеумен байланысты: Наурыз — жаңа жылдың басы. Ал шығыстағы атаулар көжеге көп құрам салынатынымен түсіндіріледі. Наурызда арпадан дәм әзірлеу бағзы заманнан қалыптасқан.

Мейрамның тағы бір бөлігі — бата. Қазақтардың дүниетанымында «Қыдыр ата дала кезіп, халыққа наурыз батасын береді» деген ұғым қалыптасқан. Былай деп сенген:

Қыдыр ата ақ құйған, дән толтырылған ыдысқа назары түссе, мал төлді болады, егін бітік болады, халық молшылықта өмір сүреді;
ал адамға назары түссе, сол адамға бақ дариды.

Қазақтар Наурызда қариялардан, жасы үлкен, беделді адамдардан бата алады.

💡 Наурыз мейрамын тойлайтын Шығыс халықтарының барлығы үшін ортақ мүдде — адамдардың табиғатпен тіл табысуы, жыл басын ізгі ниетпен, жақсы көңілмен қарсы алып, тыныштық, молшылық тілеу, адамдардың бір-бірін кешіріп, этикалық-моральдық қатынастарын реттеу. Наурыз мейрамын түркі халықтары өздерінің тарихи дәуіріне сай және өз ұлттық ерекшеліктеріне қарай бейімдеген. Қазақтар көпшелі мәдениет пен көпшелі малшаруашылығына бейімдеген.

Қымызмұрындық: алғашқы қымыз тойы

Ертеде жайлауға көшіп барған соң, қымызмұрындық тойын өткізген. Қымыз молырақ жиналғаннан кейін, ауыл ақсақалдары мен туыс-туғандар «қымызмұрындыққа» шақырылған. Осылайша алғашқы жиналған қымызды адамдарға салтанатпен ұсынған. Ақсақалдар «көпке бүйірсын», «аузымыз ақтан кетпесін» деп тілек білдірген. Шақырған үй иесіне рақмет айтып, батасын берген. Ал ауыл жастары тойды ән-жырмен, ойынмен жалғастырған. Қазақ халқының бұл дәстүрі де қонақжайлылықты, жомарттықты, бірлікті көрсетеді.

🌟 Қымыздың саумал қымыз, құнан қымыз, дөнен қымыз, бесті қымыз, асау қымыз және т.б. түрлері болған.

Діни мерекелер

Қазақ халқы мұсылмандарға тән Ораза айт пен Құрбан айт деп аталатын діни мерекелерін өткізген. Ораза айт ораза айы біткен соң үш күн мерекеленген. Ал Құрбан айт ораза айынан 70 күннен кейін үш күн тойланады. Айт күндері адамдар бір-бірінің үйіне айттап барып, жақсы тілектерін айтатын болған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан Наурызды отбасыларыңызда қалай тойлайтынын сұраңыз. Қандай ас пісіресіздер? Кішілерге кім бата береді? Параграфтан білгеніңізбен салыстырыңыз.

Өзіңді тексер

Жеті ата дегеніміз не? Жеті атаға дейінгі ата-бабаны білу дәстүрі.
Не үшін ата-бабаны білген? Бұл туыстарды, руды, жүзді біріктірді; жақын туыстар арасындағы некелердің алдын алды.
Наурыз мейрамы қашан басталады және оны қалай атаған? Жыл басы күн мен түн теңесетін 22 наурыздан басталған; қазақ жаңа жыл басталатын күнді Ұлыстың ұлы күні деп атаған.
Қыдыр ата батасы дегеніміз не? «Қыдыр ата дала кезіп, халыққа наурыз батасын береді» деген сенім: назары түскен ыдыс пен адамға молшылық пен бақ келеді.
Қымызмұрындық қашан тойланды? Жайлауға көшіп барған соң, қымыз молырақ жиналғаннан кейін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақтардың «жеті ата» ұғымының маңыздылығын талдай отырып, ататекті тану мақсатында жеті атаны жіктеп жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен үйдегілерден сұра, сосын неге жеті атаны білу маңызды екенін түсіндір.

Шешуі.

Әкеңнің атын жаз (1-ата), оның әкесін (2-ата) және т.с.с. жетіншіге дейін.
Олардың есімдерін, кім болғанын, неге белгілі екенін жаз.
Кімнен естігеніңді жаз.
Түсіндір: жеті ата бірлікті, ынтымақты нығайтады, жақын туыстар арасындағы некелердің алдын алады.

Жауап үлгісі. Менің әкем — Нұрлан. Оның әкесі — Серік (2-ата), оның әкесі — Қайрат (3-ата) және т.б. Мен бұл есімдерді атамнан сұрап, дәптеріме жаздым. Қазақтар жеті атаға дейін қыз алыспаған, сегізінші атадан бастап қана құдаласқан, сондықтан әр бала жеті атасын білуі тиіс.

Жауабы: өз жеті атаңның тізімі (есімдері мен қысқаша мәліметі) және жеті ата ұғымының маңызы туралы қорытынды.

№ 2

Наурыз мейрамында орындалатын қандай ғұрыптар бар, олардың ерекшелігі неде?

Қалай ойлаймыз. Дайындық, дәм, бата, мейрамның мерзімі мен аймақтық айырмашылықтарын еске түсір.

Жауап үлгісі.

Мейрам жыл басында, күн мен түн теңескенде, көктемнің алғашқы күндерінде тойланған; бірнеше күнге созылған.
Әр үйде наурызкөже пісіріп, дәм татыру — міндетті ғұрып. «Наурызкөжені тойып ішсең, жыл бойына тоқ жүресің» деп ырымдаған.
Көжені аймағына қарай «көпкөже», «қосқөже», «тілеукөже», «жылыкөже», «құдайы көже» деп атаған.
Қыдыр ата дала кезіп, наурыз батасын береді деп сенген: ақ құйған, дән толтырылған ыдысқа назары түссе — мал төлді, егін бітік болады; адамға түссе — бақ дариды.
Қариялардан, беделді адамдардан бата алған.
Оңтүстікте көктеуде, ал Жетісу, шығыс пен солтүстікте қыстауда тойлаған.
Адамдар бір-бірін кешіріп, ізгі ниетпен, тыныштық пен молшылық тілеп жыл басын қарсы алған.

Жауабы: наурызкөже, Қыдыр ата және қариялардың батасы, ізгі ниет пен бір-бірін кешіру; ерекшелігі — көшпелі өмірге бейімделуі және аймақтық атаулар.

№ 3

Өлкеңде Наурыз мейрамын қалай атап өтеді? Ол туралы көрнекі түрде шолу жасап, өз әсерлеріңмен бөлісіңдер.

Қалай ойлаймыз. Көрген-білгеніңді жаз: қайда, кім, не істейді. Фото немесе сызба қосуға болады.

Жоспар.

Қай өлкеде тұрасың, мейрам қашан және қайда өтеді.
Дастарқанда не бар (наурызкөже, ұлттық тағамдар).
Ойындар, ән-күй, бата.
Сені не таңғалдырды, не ұнады.
Қорытынды: бұл дәстүрді не үшін сақтау керек.

Жауап үлгісі. Біздің қалада Наурызда алаңда мереке өтеді: киіз үйлер тігіледі, әр үйден наурызкөже ұсынылады, жастар ән айтады, ұлттық ойындар ойнайды. Мен ақсақалдан бата алдым. Маған киіз үйлердің қонақжайлылығы ұнады. Менің ойымша, мұндай мереке бізді бір-бірімізге жақындатады.

Жауабы: өз өлкеңдегі Наурыз туралы шолу (мерзімі, дастарқан, ойындар, бата) және өз әсерің.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма: «Қымыздың қандай қасиеті бар және қымызды халқымыз қай уақыттан бері пайдаланылған?»)

Қалай ойлаймыз. Бұл — қосымша дереккөзден іздейтін сұрақ; жауап жалпы мәліметтер бойынша.