§ 17. Қазақтың ұлттық қолданбалы өнерінің бірегейлігі

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). III бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті. 50–54-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақтың қолөнер түрлерін: тоқымашылық, кесте тігу, зергерлік, ұсталық, ағаш шеберлігін атауды.
• Шеберлерді ажыратуды: ісмер, зергер, ұста (темірші), ағаш шебері, үйші, ерші.
• Ұсталар мен зергерлердің қоғамда неге ерекше орны болғанын түсіндіруді.
• Дүкен деген не екенін және шеберлерге ақысын қалай төлегенін айтуды.

Ой қозғау

• Қолөнер дегеніміз не? Тұрмыс пен шаруашылықта қолданылатын бұйымдарды қолдан даярлайтын кәсіп.
• Киіз үй неден тұрады? Ағаш қаңқадан, киіз жабудан, ішінде кілем мен сандықтар болады.
• «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар. Осы кезде шеберлер көшпелі отбасыларға тапсырыспен жұмыс істеген.

Тақырыпты талдаймыз

Тоқымашылық және кесте тігу

Қазақ қоғамында қолөнермен айналысатын шеберлердің орны ерекше болды.

Тоқымашылық өнер — ертеден келе жатқан кәсіп түрі. Өрмек тоқу, ши тоқу, жас талдың шыбықтарынан ыдыс, кесекап, себет, сүзгіш сияқты құрал-жабдықтар тоқу, өру — тоқыма кәсібінің ежелгі түрлері. Тоқыма өнерінің бірі — арнайы жасалған тоқыма құралдарымен тоқу, екіншісі — ине қолданып қолмен тоқу.

📌 Тігіншілік, тоқымашылық өнермен, негізінен, әйелдер айналысқан. Тігіншілікті кәсіп еткендер ісмер деп аталды.

Өрмек деп аталатын құрал арқылы кілем, алаша, шекпен, қап, қоржын, белбеу, термебау, басқұр, құр сияқты бұйымдар тоқылады.

Қазақ тұрмысында кілем тоқу өнері кеңінен таралған. Кілем дәстүрлі баспана — киіз үйдің ішкі жабдықтарының бірі болған. Кілемді сән үшін керегенің тұсына тұтқан, жерге де төсеген. Кілем тоқуды кәсіп еткен шеберлерді кілемші, кілем тоқушы деп атайды.

Кесте тоқу — ертеден келе жатқан қолөнер түрі. Кестемен киім-кешек, төсек-орын жабдықтары, орамал, дастарқан, атжабулар, түйежабулар көркемделген. Қыз балаларды жас күнінен әсемдікке, талғампаздыққа, ұқыптылыққа тәрбиелеуде кесте тігудің маңызы зор болған.

Ши тоқу өнері де ерте кезден белгілі. Түзу өсетін өсімдік — шидің сабағын жүнмен орап, оны өрнектеп тоқыған. Тоқылған шиді кереге сыртына тұтуға, үй ішіндегі ыдыс-аяқ, ошақ тұрған орынды қоршап, көлегейлеп қоюға, киіз үйдің есігін жабуға, құрт жайып кептіруге, киізді ылғалдан сақтау үшін жерге төсеуге қолданған.

💡 Іздену. Қандай кілем түрлерін білесің? Кілем, алаша, ши тоқуды бір-бірінен қалай ажыратасың? Жауабын жоғарыдағы мәтіннен тап.

Зергер және ұста (темірші)

Әшекей бұйымдарды соғуға кәсіптенген шебер зергер деп аталған.

Зергерлер әшекейлер соғумен қатар, ер-тұрман, қамшының сабы, ағаш төсек, сандық, кебежелерді алтынмен аптап, күміспен күптеп, музыкалық аспаптарды сүйектермен өрнектеумен де айналысты. Бұларды әсемдеу үшін зергерлер алтынға қарағанда күмісті көбірек қолданған. Көркем бұйымдар жасауға мыс пен темір де қолданылды.

Ұста, темірші — темірден түрлі бұйымдар соғатын шебер. Қазақтың көшпелі тұрмысында темірден жасалған құрал-саймандардың қажеттілігі жоғары болды. Ұсталар темірден үштаған: ошақ, қақпан, бәкі, пышақ, үзеңгі, ұстара, іскек, таға, орақ, шалғы, шымшуыр, балта, балға, қырықтық, таралғы, арба дөңгелегі, қазық және т.б. тұрмыс және шаруашылық заттарын жасауды кәсіп етті.

Ұсталар мен зергерлер өздері жасайтын бұйымдарды елдің алдын ала өтініш етуімен ғана қолға алатын болған. Тапсырыс берушілер заттың күрделілігіне қарай жылқы, түйе, ірі қара, ұсақ мал берген.

🌟 Қазақ ұсталары Дәуіт пайғамбарды пір тұтқан.

Оқулықта нақты жылдар көрсетілмеген: ол ғасырлар бойы дамыған қолөнерді сипаттайды. Сондықтан бұл жердегі уақыт таспасы оқиғаның жылдарын емес, ретін көрсетеді.

Дүкен. Зергер мен ұстаның бұйым жасайтын шеберханасы дүкен деп аталды. Дүкенді арнайы жасаған, кейде киіз үйді де пайдаланған.

📌 Зергер мен ұстаның шеберханасы — дүкен.

Ұсталардың ісі көктем мезгілінен күн суытқанға дейінгі аралықта қызу жүретіндіктен, жыл сайын көктемде, сондай-ақ ұста дүкенін көшіргенде немесе жаңадан дүкен соққанда Дәуіт пайғамбарға арнап құрбандық шалып, дүкен майлау ғұрпын өткізген. Яғни көріктің аузына май тамызып ырым қылған. Дүкен майлау ғұрпы басқа түркі халықтарында да бар. Дүкен қасиетті орын саналған.

Ағаш шеберлері, үйшілер және ершілер

Ағаш шебері ағаштан түрлі бұйымдар жасауды кәсіп еткен. Ағаштан жасалған бұйымдар берік әрі жеңіл болғандықтан, қазақтың көшпелі тұрмысында қолдануға ыңғайлы болды. Олар асадал, сандық, кебеже, жүкаяқ, ағаш төсек, жозы, адалбақан сияқты жиһаздарды, ожау, келі, келсап, тегене, қымыздық, шара, саптаяқ, кесеқап сияқты ағаш ыдыстарды жасаған.

Ағаш ұқсатуды үйшілер мен ершілер де кәсіп етті. Қазақ халқының дәстүрлі баспанасы — киіз үйдің қаңқасын, сүйегін жасаумен арнайы айналысатын шеберлерді үйшілер деп атаған. Киіз үйдің сүйегі арнайы кептірілген қайың, терек, әртүрлі ағаштардан да жасалды. Үйші тоғай аралап, ағаштарды өзі таңдап кескен.

Ер қосу — қазақ шеберлері игерген ер-тұрман жасайтын кәсіп түрі. Ежелден көпшелі малшаруашылығымен айналысқан қазақ халқы үшін ат — көліктің негізгі түрі болғандықтан, ер-тұрман жабдықтарының алатын орны ерекше болды. Ер қосу ісін кәсіп еткен шеберді қазақтар «ерші» дейді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бірге өлкетану музейіне барыңыздар немесе виртуалды турды қараңыздар. Сандықты, ерді, әшекейлерді табыңыздар. Баладан сұраңыз: бұл зат неден жасалған және оны қай шебер жасаған?

Өзіңді тексер

• Өрмек деген не? Кілем, алаша, шекпен, қап, қоржын, белбеу, термебау, басқұр, құр тоқитын құрал.
• Тоқымашылықтың қандай екі түрі бар? Арнайы жасалған тоқыма құралдарымен тоқу және ине қолданып қолмен тоқу.
• Зергер мен ұстаның айырмашылығы қандай? Зергер әшекей бұйымдар жасаған, ерді, сандықты алтынмен, күміспен әсемдеген; ұста темірден тұрмыс және шаруашылық бұйымдарын соққан.
• Дүкен майлау ғұрпы дегеніміз не? Көктемде, дүкен көшкенде немесе жаңадан соғылғанда ұсталар Дәуіт пайғамбарға арнап құрбандық шалып, көріктің аузына май тамызып ырым еткен.
• Ершілердің қоғамда ерекше орны не себепті болды? Қазақ үшін ат — көліктің негізгі түрі, сондықтан ер-тұрманның алатын орны ерекше болды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақстан музейлерінің электронды сайттары арқылы музей қорларындағы зергерлік бұйымдар топтамаларымен танысыңдар.

Қалай ойлаймыз. Тапсырма практикалық: тауып, көргеніңді сипаттау керек.

Не көрсету керек.

• Музейлердің сайтына кір, мысалы, Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі (Астана) немесе Орталық мемлекеттік музей (Алматы).
• Коллекциялар бөлімін тауып, іздеу жолына «әшекей», «зергерлік» деп жаз.
• 2–3 затты таңдап, атауын, материалын, қолданылуын жаз.

Жауап үлгісі. Музейде өрнегі бар күмістелген ерді көрдім: негізі ағаш, ал өрнектері күміс. Мұндай ерді ершілер мен зергерлер бірге жасаған. Қасында әйелдер әшекейлері, салпыншақтары мен тастары бар. Шеберлердің қолмен жұмыс істегені көрініп тұр. Маған ер көбірек ұнады: өрнегі өте нәзік.

Жауабы: музей коллекцияларындағы 2–3 заттың сипаттамасы (атауы, материалы, қолданылуы).

№ 2

Өзің ұста, зергер немесе ағаш шебері болғанда қандай бұйымдар жасаумен айналысатын едің? Ол туралы қысқаша эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Бір шеберлікті таңда, не жасайтыныңды, қандай материалмен жұмыс істейтініңді және неге екенін жаз.

Жоспар.

1. Қай шеберді таңдадың.
2. Не жасайсың (атаулары).
3. Қандай материал мен құрал қажет.
4. Бұйымдар кімге керек, нені жеңілдетеді.
5. Не үшін бұл өнер маңызды.

Жауап үлгісі. Мен зергер болғым келеді. Күмістен сырға, білезік, қамшы сабына әшекей жасар едім. Күмісті көп қолданар едім, өйткені зергерлер алтынға қарағанда күмісті көбірек пайдаланған. Дүкенде жұмыс істеп, тапсырыс бойынша бұйым соғар едім. Әдемі әшекей кез келген адамды қуантады. Мұндай өнер ұлттық мәдениетіміздің көркемдігін көрсетеді.

Жауабы: 4–6 сөйлемнен тұратын эссе: таңдалған шеберлік, бұйымдар, материал және өз пікірің.

№ 3

Өздерің тұратын аймақтағы өлкетану музейімен танысыңдар. Өз қалауларың бойынша үш жәдігерді таңдап, оның тарихы мен құндылығын сипаттап жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Музейге барып немесе сайтын қарап, үш затты таңдап, әрқайсысы туралы жазу керек.

Жоспар.

1. Музейдің аты, қай қалада.
2. Жәдігердің аты, неден жасалған.
3. Кім жасаған, қашан (білсең).
4. Қандай мақсатта қолданылған.
5. Неге сенің таңдауың осы.

Жауап үлгісі. Мен өлкетану музейінде үш затты таңдадым. Бірінші — сүйекпен әсемделген кебеже: оған азық-түлік салған. Екінші — киіз үйдің ағаш қаңқасының бөлігі: үйші жасаған. Үшінші — күмістелген ер: ерші мен зергердің ортақ жұмысы. Әрқайсысы қазақтың көшпелі тұрмысына бейімделген.

Жауабы: үш жәдігердің атауы, материалы, қолданылуы және құндылығы.

№ 4

(нөмірсіз тапсырма: «Ұста мен зергердің айырмашылығы қандай?»)

Қалай ойлаймыз. Материалы мен бұйымдарын салыстыр, содан кейін ортақ жақтарын тап.

Жауап үлгісі.

• Ұста (темірші) темірмен жұмыс істеп, ошақ, қақпан, бәкі, пышақ, үзеңгі, ұстара, таға, орақ, шалғы, балта, балға, қырықтық, арба дөңгелегін соғады.
• Зергер әшекей бұйымдар жасап, ерді, қамшы сабын, сандықты алтынмен, күміспен өрнектейді.
• Ортақ жағы: екеуі де дүкенде жұмыс істеген, тапсырыспен істеген, малмен төлем алған.

Жауабы: ұста темірден тұрмыс және шаруашылық бұйымдарын, зергер әшекей бұйымдарды соғады және күмістеп, алтындап әсемдейді; екі кәсіп тығыз байланысты.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Ер-тұрман түрлері мен олардың ерекшеліктерін айтыңдар.»)

Қалай ойлаймыз. Ер-тұрман — атқа арналған жабдық.

Жауап үлгісі.

• Ер-тұрман — ер, үзеңгі және атқа мінуге керекті басқа да жабдықтар.
• Қазақ үшін ат — көліктің негізгі түрі, сондықтан ер-тұрман жабдықтарының алатын орны ерекше болды.
• Ерді күмістеп, өрнектеп әсемдеген; оны ершілер мен зергерлер бірге жасаған.

Жауабы: ер-тұрман — атқа арналған жабдық, қазақ тұрмысында ерекше орны бар.

Жадынама

• Даталар: XVIII ғ. (1701–1800).
• Есімдер: Дәуіт пайғамбар (ұсталардың пірі).
• Орындар: дүкен, киіз үй.
• Терминдер: қолөнер, тоқымашылық, кесте тоқу, ши тоқу, өрмек, зергер, ісмер, ерші, үйші.

Шағын тест