Не үшін бұл кезең «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп аталады?

Бұл — Ұлы қасірет кезеңі: жоңғар шапқыншылығы халықты жерін тастап, босып кетуге мәжбүр етті. Атау бұқаралық босқындықты, көп шығынды білдіреді және халық жадында сақталып қалды.

Бұқар жыраудың қандай батырлардың ерлігі насихатталған толғаулары бар? Онда қандай батырлардың есімі аталады?

Оқулықта Үмбетей жыраудың жолдары берілген: Жәнібек, Қазыбек, Қуттыбай, Қабанбай, Бөгенбай. Бұқар жыраудың толғауларын QR-код арқылы немесе қосымша дереккөзден оқып, онда аталатын батырлардың есімдерін өз сөзіңмен жаз.

Абылай ханның саясатына байланысты Бұқар жыраудың шығармаларында не айтылады?

Ол ханды қолдап, әділдігі мен үш жүздің басын біріктіргені үшін мақтаған, бірақ кемшіліктерін де сынаған.

§ 15. XVIII ғасырдағы ақын-жыраулар шығармаларындағы тарихи оқиғалар

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). III бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті. 45–48-беттер.

Нені үйренесің

Жыраулардың жоңғарлармен соғысты және хандықтың өмірін шығармаларында қалай бейнелегенін түсіндіруді.
XVIII ғасырдың төрт ақынын: Бұқар жырау, Ақтамберді жырау, Тәтіқара, Үмбетей есімдерін, өмір сүрген жылдарын және қай жерде туғанын атауды.
Әрқайсысының не туралы жырлағанын және олардың ұқсастығын айтуды.
Жырау, толғау, батырлық жыр ұғымдарын түсінуді.

Ой қозғау

«XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар.
Батыр кім? Халықты қорғаған ер, жауынгер. Батырларды жыраулар жырлаған.
Абылай хан кім? XVIII ғасырдағы Қазақ хандығының билеушісі, оның саясатын сен § 14-те оқыдың.
Ауыз әдебиеті дегеніміз не? Жазылмай, ауыздан ауызға тараған шығармалар.

Тақырыпты талдаймыз

Қасірет жырға айналды

XVIII ғасыр драмалық оқиғаларға толы болды: «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп аталған қасіретті кезең, сұрапыл соғыстар, жеңісті жорықтар, саяси және қоғамдық өмірдегі өзгерістер. Бұл кезеңдегі қазақ әдебиетінде ерекше көрініс тапты. Сол тарихи кезеңдегі батырлардың сыртқы жауларға қарсы күресін, ел ішіндегі жағдайды көрсететін жырлар, аңыз-әңгімелер туындады.

Халықтың басына түскен ауыр қасірет әсіресе «Елім-ай» әнінде ерекше сипатталды.

💡 «Елім-ай» — «менің елім, менің жерім» дегенді білдіреді. Бұл — туған жер мен халық үшін шерлі зар. Бір ән соғыс туралы оқулық айта алмайтынды айтып бере алады.

🌟 Ақтамберді жыраудың сауыты бүгінге дейін сақталған. Оны Семей облыстық тарихи-өлкетану музейінде көруге болады. Ақын-жауынгердің нағыз сауытын көре аласың.

Дәуірдің төрт үні

Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестегі халықтың намыс-жігері жаугершілік заманда өмір сүрген төрт ақын шығармаларынан айқын көрінеді.

Бұқар жырау (1668–1781)

Қазақ поэзиясы тарихындағы биік тұлға Бұқар жырау Баянауыл өлкесінде туып-өскен. Жыраудың әкесі Қалқаман батыр — ерлігімен аты шыққан адам.
Тәуке ханның тұсында хан төңірегіндегі ықпалды билердің бірі болды. Ол — жырау ғана емес, мемлекет істеріне белсене араласқан тұлға.
Өлең-толғауларында тәуелсіздікті сақтау, нығайту идеясын насихаттады.
Абылай ханның тұсында сарай кеңесшісі болып, хан саясатын мейлінше қолдаған. Өз шығармаларында Абылайдың сыртқы жауларға қарсы күресте қайтпас қайсарлығын, батырлығын, ел қамын жеген ер, көреген көсем екендігін бейнелеген.
Хан-сұлтандардың ел мүддесіне қайшы келетін саясатын да қатты сынға алып отырған. Патша өкіметінің түпкілікті мұраты отарлық саясат екенін де нақты пайымдаған.
Келешек ұрпаққа ақыл-ой, адамгершілік тәрбиесін беруге де ерекше көңіл бөлген. Шешендік өнері арқылы жастарға күш-қуаттары мол кезінде көздеген мақсатына қол жеткізіп, әрекет ету керектігін айтып отырған.
Белгілі жырау 1781 жылы Баянауылда, Далба тауының етегінде қайтыс болған. Ескерткіші Қарағанды облысында тұр.

📌 Бұқар жырау ханның бір мезгілде кеңесшісі де, сыншысы да болды. Мұндай ақын билікке шындықты айтады.

📌 Бұқар жыраудың Абылай ханға арнаған жолдары: «Хан Абылай атандың, дүниеден шықпай мініңіз. Алтын тақтың үстінде үш жүздің басын құрадың. Жетім менен жесірге ешбір жаман қылмадың. Әділдікпен жүрдіңіз, әдепті іске кірдіңіз. Арманың бар ма, хан ием…»

Ақтамберді жырау (1675–1768)

Ақтамберді жырау Оңтүстік Қазақстанда, Қаратау бойында дүниеге келген.
15 жасынан бастап Орта Азия хандықтарымен, одан кейін жоңғарларға қарсы ұрыстарға қатысып, ержүректігімен көзге түсті. Осылайша жастайынан батыр атанып, соғыс өнерін игеріп өскен.
Жырларымен елді күреске шақырып қана қоймай, өзі жоңғарларға қарсы күрес майданының алдыңғы шебінде шайқасқан. Сондай-ақ жоңғарларды талқандап, халықты жаудан босаған шығыс бетке қайта қоныстандыру кезінде зор қызмет атқарды.
Жырау толғауларында халқымыздың бойындағы қонақжайлылық, аққөңілділік, жомарттық, мейірбандық сияқты қасиеттерді ерекше бағалап, жастарды ерлікке, батылдыққа шақырып отырған.

📕 Оқулықтағы қате. Оқулықта 1723 жылы Ақтамберді жырау Орта жүз рубасыларының Орынбордағы ант беру жиналысында өкіл болған деп жазылған. Бірақ Орынбор қаласы тек 1735 жылы салынды, сондықтан бұл жерде жыл немесе орын дәл емес. Қазақша басылымда да дәл осылай жазылған (46-бет).

Тәтіқара (XVIII ғ.)

Тәтіқара ақын Қостанай өңірінде, Сарыкөл маңында туып-өскен. Ол да қазақ халқының басынан өткен ұрыс-соғыстарға қатысып, жұрттың рухын ерлікке, күреске, жауынгерлікке үндеген өлең-жырларымен жігерлендіріп отырған.
1756 жылғы Цин басқыншыларымен болған ұрыста айтқан өлең-жырлары ақынның атын әйгілі етеді.

Үмбетей жырау (1706–1778)

Үмбетей жырау Ақмола облысы, Ерейментау ауданында дүниеге келген. Ескерткіші Ақмола облысында тұр.
Оның жырлары мен толғауларының өзекті тақырыбы — сыртқы жаумен күресте аты шыққан батырлардың ерлік істерін мадақтау болды.
Әсіресе Бөгенбай батырды ерекше қадір тұтып, жырларының бәріне арқау еткен. Ол батыр қаза тапқанда аза тұтып, Абылайға батырдың өлімін жырмен естіртуге келген. Жоқтау әрі естірту жырында Бөгенбайдың батырлығын жырлаумен қатар, жау шебінде атқа мінген басқа да батырлардың ерлігін паш етеді.
Абылай ханның өзіне арналған толғауларында жоңғарларға қарсы күрестің шиеленіскен тұстарын жақсы сипаттайды.

💡 Қазақ жырында батырлардың есімдері тізіліп айтылады. Мысалы, Үмбетейге жатқызылатын жолдарда: «Керейде батыр Жәнібек, Қаздауысты Қазыбек, Қу дауысты Қуттыбай, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай — Абылай, сенің тұсыңда сол бесеуі болыпты-ай!» Бұл жолдар оқулықта 47-бетте берілген.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан туған жер туралы қандай ән мен өлең білетінін еске түсіруін сұраңыз. Бірге интернеттен толғау немесе күйдің жазбасын тауып, тірі дәстүрдің қалай шырқалатынын тыңдауға болады.

Өзіңді тексер

Не үшін бұл кезең «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп аталады? Бұл — Ұлы қасірет кезеңі: жоңғар шапқыншылығы халықты жерін тастап, босып кетуге мәжбүр етті. Атау бұқаралық босқындықты, көп шығынды білдіреді және халық жадында сақталып қалды.
Бұқар жыраудың қандай батырлардың ерлігі насихатталған толғаулары бар? Онда қандай батырлардың есімі аталады? Оқулықта Үмбетей жыраудың жолдары берілген: Жәнібек, Қазыбек, Қуттыбай, Қабанбай, Бөгенбай. Бұқар жыраудың толғауларын QR-код арқылы немесе қосымша дереккөзден оқып, онда аталатын батырлардың есімдерін өз сөзіңмен жаз.
Абылай ханның саясатына байланысты Бұқар жыраудың шығармаларында не айтылады? Ол ханды қолдап, әділдігі мен үш жүздің басын біріктіргені үшін мақтаған, бірақ кемшіліктерін де сынаған.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Бұқар жырау мен Ақтамберді жыраудың батырлық жырларынан үзіндіні жатқа айтыңдар.

Қалай ойлаймыз. Үзіндіні бірден жаттамай, алдымен мағынасын түсін, содан кейін төрт-төрт жолдан жаттап ал.

Жауап үлгісі. Бұқар жыраудың Абылай ханға арнаған жолдарын жаттауға болады:

Хан Абылай атандың, Дүниеден шықпай мініңіз. Алтын тақтың үстінде Үш жүздің басын құрадың. Жетім менен жесірге Ешбір жаман қылмадың. Әділдікпен жүрдіңіз, Әдепті іске кірдіңіз. Арманың бар ма, хан ием…

Мағынасы: хан үш жүздің басын біріктірді, әділ болды, жетім мен жесірді ренжітпеді.

Жауабы: үзіндіні жатқа айту; ойы — әділ, елді біріктірген ханды мадақтау. Ақтамберді жыраудың үзіндісін QR-код арқылы немесе кітапханадан тауып жаттауға болады.

№ 2

XVIII ғасырдағы жыраулардың шығармаларында қандай оқиғалар бейнеленген?

Қалай ойлаймыз. Төрт ақынның әрқайсысы не туралы жырлағанын еске түсір.

Жауап үлгісі.

Ұлы қасірет («Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама») және халықтың ауыр жағдайы: «Елім-ай» әні.
Жоңғарларға қарсы күрес: батырлардың ерлігі, шайқастар, жорықтар (Бұқар, Ақтамберді, Тәтіқара, Үмбетей).
1756 жылғы Цин басқыншыларымен ұрыс және оларға қарсы күреске шақыру (Тәтіқара).
Абылай тұсындағы хандық өмірі: ханның әділдігі, үш жүздің басын біріктіруі, оның ішкі және сыртқы саясаты (Бұқар жырау, Үмбетей).
Отарлау қаупі: Бұқар жырау патша өкіметінің түпкілікті мұраты — отарлық саясат екенін пайымдаған.
Адамгершілік идеялары: қонақжайлылық, аққөңілділік, жомарттық, мейірбандық, жастарды ерлікке, батылдыққа шақыру.

Жауабы: жоңғармен соғыс пен батырлар ерлігі, Ұлы қасірет, 1756 жылғы Цин басқыншылығы, Абылай ханның саясаты, отарлау қаупі және халықтың адамгершілік мұраттары.

№ 3

Топтық жұмыс. Топта бір тарихи тұлғаны таңдап, төмендегі кестені толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр топ бір ақынды таңдап, оның жылдарын, шығармаларын және негізгі тақырыптарын жазады.