§§ 19–20. Ресей империясының отаршылдық саясаты: мақсаттары мен әдістері

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 58–63-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақ жерлерін отарлаудың себептері мен мақсаттарын атауды.
• Отарлау әдістерін айтуды: сауда, хандық билікте туындаған дау-дамайды пайдалану, басқару жоспарлары, казак-әскери шептер.
• Абылайдан кейін хан билігінің қалай әлсіргенін және 1819–1821 жылдары Орта жүзде неге хан сайланбай қалғанын түсіндіруді.
• Қазақстанды отарлауды дүниежүзі тарихындағы отарлау саясатымен салыстыруды.

Ой қозғау

• «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701 жылдан 1800 жылға дейінгі кезең. Ал XIX ғ. — 1801–1900 жылдар.
• Отар дегеніміз не? Басқа мемлекетке тәуелді, оған пайда әкелетін жер. Отарлау — осындай жерлерді басып алу және игеру.
• Жүз дегеніміз не? Қазақ халқының бір бөлігі: Кіші, Орта және Ұлы жүздер.
• Шикізат дегеніміз не? Өндіріс үшін қажетті табиғи материал. Мысалы, жеңіл өнеркәсіпке жүн мен тері, зауыттарға кен.

Тақырыпты талдаймыз

Ресей империясына қазақ жерлері не үшін керек болды

Ресей әкімшілігі қазақ ру-тайпалары орналасқан аймақтарда өздерінің шегаралық бекіністерін нығайтып, қазақ жерімен кеңінен таныса түсті. Ресей билігі енді қазақ жерінен кен орындарын іздестіре бастады.

Отарлаушылар бір нәрсені айқын аңғарды: көпшілігі көшпелі малшаруашылығымен шұғылданатын қазақтар бұл мәселеге көңіл қоя қоймайды. Олар қазақтардың осындай шаруашылық жүргізу ерекшеліктерін өздерінің жеке мүддесіне пайдаланып қалуды көздеді.

Ресей отаршылары Қазақстанның шығыс және орталық аймақтарында түсті металдар, таскөмір өндіруді көздесе, біртіндеп май, былғары өнімдерін өндіретін зауыттарды да ашуды жоспарлады.

📌 Отарлау — басқа мемлекеттің жерді басып алып, игеруі, оны өз билігі мен пайдасына бағындыруы. Бұл параграфта әңгіме Ресей империясы мен Ұлы дала туралы болып отыр.

Сауда: екі жақтың да мүддесі

Далаға орыс көпестері келе бастады. Оларды мал қызықтырды: ол жеңіл және тамақ өнеркәсібіне шикізат болды, орасан зор пайда әкелді. Ал қазақтар мал мен мал өнімдерін сатуға мүмкіндік алды. Әдетте малды орыс бекіністеріне айдап барып, сонда саудалаған.

Бұл тауар-ақша қатынастарының дамуына және орыс-қазақ байланыстарының нығаюына ықпал етті.

🌟 Орынбор — 1743 жылы негізі қаланған қала, XVIII ғасырдың екінші жартысында Ресей мен Қазақстан арасындағы сауданың басты орталығына айналды. Қалада татар халқы кеңінен қоныстанып, қазақ даласынан және Орта Азия мемлекеттерінен келгендерге қызмет көрсетті. XVIII ғасырдың соңына қарай тек Орынбордың өзіне ғана қазақтар жыл сайын 200 мың қой айдап барып, сауда жасайды.

Қазақ жеріне Ресейден мата өнімдері тауар ретінде келіп жатты. Сонымен қатар бидай өнімдерінен жасалған нан және ұн қазақ даласына көптеп жөнелтілді. Тауарлар қатарында шойыннан, темірден және мыстан жасалған қазан, балта, шот, орақ, шалғы, шелек және т.б. болды. Белгілі тарихшы М.П. Вяткин өз зерттеулерінде шойыннан жасалған қазанның қазақ даласында мал және аң терілеріне қалай айырбасталғанын суреттеп жазған болатын.

Сонымен бірге қазақ даласы орыстар үшін аралық сауда жолы ретінде жоғары бағаланды. Мұндай қалыптасқан ахуалды Ресей билеушілері өз пайдаларына шешіп, Қазақ хандығын отар елге айналдыру шараларын кеңінен өрістете бастады.

Неліктен Ресей отарлауға асықты

Ресейдің қазақ жерлерін отарлауға асығуына жоңғарларға қарсы соғыста жеңіске жеткен Қазақ мемлекетінің күшейе бастауы және Қытай мемлекетімен шектесіп жатқан Орта жүздің нығая түсуі себеп болды. Жоңғар қалмақтарына қарсы күресте тәуелсіздігін қорғап қалған қазақтар мемлекеттігін нығайтып қана қоймай, сонымен бірге Ресеймен қарым-қатынаста өзін дербес мемлекет ретінде ұстауға тырысты. Ресей мұндай қолайсыздықты жою үшін қазақ жерін жылдам отарлауға күш сала бастады.

Әдістер: хан билігінің әлсіздігін қалай пайдаланды

Отарлаудың әдістері. Ресейдің Ұлы даланы отарлауды көздеген мақсатының жүзеге асуына қазақтар арасында хандық биліктің әлсіреуі шешуші рөл атқарды. Абылай хан тәрізді өзін бүкіл қазақ даласына мойындатқан ірі тұлғаның қайтыс болуы Қазақ хандығының саяси жүйесінің ыдырай бастауына алып келді. Бір орталықтан басқарылатын хандық биліктің әлсіреуі жергілікті жерлердегі сұлтандар мен билердің жеке билікке құмарлығын күшейте түсті. Абылай ханның мұрагерлері халық алдында өз беделін көтере алмады.

Абылай хан қайтыс болғаннан соң, қазақтар оның үлкен ұлы Уәлиді хан көтеруге дайындалды. Алайда хан тағынан үміті болған Абылай ханның көптеген туысы билікке қол жеткізуге әрекеттер жасап, Қазақ хандығының әлсірей түсуіне ықпал етті.

Уәли қалай әрекет етті. Орта және Ұлы жүзде билікте отырған Абылай ханның ұлдары Уәли сұлтанды қолдап, оның хан тағына отыруына ықпал жасады. Осындай жағдайда қазақ даласына өз ықпалын күшейтуді көздеген Қытайдың Цин империясы Уәлиді хан көтеру рәсіміне қатысатын өздерінің елшілерін жіберді. Ол рәсімге орыс елшілігі де қатысты. Ресейдің келісімін алмай хан тағында орнына алмайтынына көзі жеткен Уәли 1782 жылдың басында Петропавловск қамалына барып, өзінің Ресейге адалдығын айтып ант берді. Осыдан соң ғана Ресей отаршыл әкімшілігі оны хан ретінде мойындай бастады. Әкесінің саясатын жалғастыруды көздеген Уәли Пекинге де өзінің елшілерін жіберіп, Цин императорына өзінің адалдығын айтты.

Абылайдың хандықтан үміті бар басқа туыстары Уәлиді қолдай қойған жоқ. Сондықтан да жергілікті рулардың қосымша хан көтеру әрекеттері орын ала бастады. Кейбір орысшыл сұлтандар мен старшындар Ресейдің шегаралық шебіне жақын көшіп барып, Уәли ханның үстінен оның қаталдығы мен жүгенсіздігі туралы арыздар айта бастады. Ханның үстінен түсірген мұндай арыздарды Ресейдің Шегаралық әкімшілігі қазақтың солтүстік және шығыс өңірлерін империя құрамына қосып алу үшін пайдаланып қалуға тырыса бастады. Орыс әкіметі мұндай арызқойларды және рубасыларын әртүрлі марапаттаулармен, сыйлықтармен және дәрежелермен ынталандырып, сатып алуды Шегара әкімшілігіне ұсынды.

Басқару жоспарлары

XVIII ғасырдың соңына қарай Ресейдің қазақ даласын басып алуды жоспарлаған біраз жобалары пайда бола бастады. Ол бойынша Уәли ханның жанында екі коллегиядан тұратын ақсақалдар кеңесін құру ұсынылды. Басты сот коллегиясы Петропавловск қамалында орналасуы, ал екіншісі ханның ордасында жұмыс істеуі тиіс болды. Сонымен қатар әрбір руда билер сотын құру қолға алынатын болды. Бұл жүйе бойынша маңызды істердің бәрі екінші коллегияда қаралып, ал оның шешімі Петропавловскіде бекітілетін болды. Осылайша қазақтардың дәстүрлі сот жүйесі енді Ресейдің шегаралық билігінің бақылауына алынды.

Сонымен қатар қазақтарды орыстандыруды қолға алу үшін Петропавловск қамалында қазақ балаларына арналған мектеп және қазақ болыстарында мешіттер ашу қолға алынды. Соңғыларының жұмыстарын жүргізетін молдалар Ресейге тәуелді кісілерден тағайындалатын болды. Мұның өзі Ресей әкімшілігінің қазақтардың рухани өмірін де бақылауда ұстауына мүмкіндіктер бере бастады. Осылайша орыстардың оқу орындарының отаршыл аппаратқа қазақтар есебінен кадрлар дайындау ісі нақты мақсатқа айналды.

Әлемде не болып жатты

Нәтижесінде Абылай ханның тұсында мемлекетті нығайту бағытында жасалған шаралар аяқсыз қала бастады. Осындай қайшылықты жағдайға тап болған Қазақ хандығы әлсірей түссе, Ресей империясы күшейе бастады. Батыс Еуропада және Қара теңізде берік орныққан Ресей империясы шаруалар соғысын талқандап, билігін нығайта түскен еді.

🌟 1768–1774 жылдары Ресей әскері Қырымды және Ноғай хандығының жерлерін басып алса, ал 1783 жылға қарай Қырым хандығын жаулап, оның өмір сүруін біржолата тоқтатты.

Хан институтының аяқталуы

1819 жылы Орта жүзде Бөкей ханның қайтыс болуы және 1821 жылы Уәли ханның дүниеден өтуі Ресейге көршілес аймақтардағы хандық билікті әлсіретті. Осы жағдайды пайдаланған патша өкіметі қазақ даласында Орта жүзге хан сайлау рәсімін тоқтатып тастады.

Казак-әскери отаршылдық

Ресей империясының казак-әскери отаршылдығы. Казактар әскери күш ретінде Ресей мемлекетінің шет аймақтарын қорғап отырған. XVI ғасырдың екінші жартысынан бастап кейіннен Жайық казактары деп аталып кеткен казак қауымдастығы құрыла бастады.

• Жайық (Орал) казак әскері Қазақстанның солтүстік-батысында құрылып, оларда өзін-өзі басқару ісі басым болды. Аса маңызды мәселелерді әскери топ ұжымдық бірлікте шеше алды. Алайда патша өкіметі олардың еркіндігін біртіндеп шектеп, өз бақылауына ала бастады. Оларға қойылған негізгі міндет шегара аймақтарын қорғау мен әскери отарлау ісін жүргізу болды.
• Орынбор казак әскері (1748–1755): осыдан кейін құрылған әскери отрядтар тұсында үкімет олардың еркіндігін шектеуді нығайтып, арнайы мақсатта құрып отырды. Орынбор шебін қорғау үшін құрылған әскері қатарында орыстармен қатар украин, башқұрт, қалмақ және т.б. ене отырып, тікелей патша үкімдерін орындап, шегара қорғау күзетіне міндеттелді.
• Сібір шегара шебі: XVI ғасырдың соңына қарай Сібір әскери бекіністерінде күзет қызметін атқарған әскерилер орыс шаруаларынан, кейін башқұрт және дон казактарының есебінен толығып отырды. 1808 жылы сібір казактары Сібір шегара шебінің казак әскерлері деген ресми атауға ие болды. Ережеге сәйкес, Сібір линиялық әскері казактарды қызметке өз қарулары мен жабдықтарымен, киім-кешегімен және жылқыларымен алуға тиіс болды.

📕 Оқулықта Сібір казак әскерінің бекіністеріндегі күзет қызметі туралы «XVI ғасырдың соңына қарай» делінген, бірақ Сібір шебі XVIII ғасырда салынған: мұны жанындағы 1808 жыл да көрсетіп тұр.

Сібір казак әскерін құрған кезде патша өкіметі бірінші кезекте казактардың полицейлік рөл атқаруы керектігін ескерді. Ал енді сібір казак әскерлері «барлық бүлікшілерді тыныштандырушы және жуасытушы» ретінде өздерінің міндеттерін қатыгездікпен орындады. Бұл кезеңде қазақ даласынан өзге аймақтарда әскер құрыла бастаған еді. Дон казактарынан Астрахан казак әскері құрылды.

• Жетісу казак әскері — Оңтүстік Қазақстан аумағына орыс мұжықтарының алғашқы легі келгенге дейін патша әкімшілігі қазақ даласын әскери казак-орыстардың отарлауымен шектелді. 1867 жылғы 13 шілдеде II Александр патшаның жарлығымен Жетісу казак әскері құрылды. Оның міндеттеріне отарлануға тиіс аймақтарды Ресей құрамына кіргізу, басып алған сол жерлердегі шегараны қорғау, форпост, бекініс салу жұмыстары кірді. Келімсек казактар мұндағы қазақтардың өңделген ең құнарлы егіс алқаптарын, су жүйелерін, мал жайылымдарын тартып алып, қазақтардың шаруашылығының дамуына орасан зор нұқсан келтірді.

Казактарға патшаның отаршылдық саясатын жүзеге асыруға көмектесу, тартып алынған жерді көшпелі тайпалардың шабуылынан қорғау, казак әскерлері мемлекеттің қарулы күштерінің бір бөлігін құрау міндеттерін орындау жүктелген.

Қазақ елінің Ресей империясының құрамдас бөлігіне айналдырылуы қазақ жұртшылығының көтерілістерін туғызды. Казактар патшаның әскери күші ретінде Исатай мен Махамбет, Есет пен Жанқожа бастаған отаршылдыққа және отаршылдармен бірлескен қазақ билеушілерінің әділетсіздіктеріне қарсы көтерілістерін басуға қатысты.

🌟 Қайдан көруге болады. Орынбор және Сібір шептерінің іздері қалалар мен бекіністердің атауларында сақталған: Петропавловск, Орынбор, Семей, Верный (бүгінгі Алматы) бекіністен басталған. Мұражайлардан шептердің карталарын және казактардың қаруын көресіңдер.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып күрделі, сабырлы әңгіме қажет. Баладан сұраңыздар: «Әлсіз хан отарлауды неге тездетті? Саудаға қандай рөл тиді?» Фактіні (даталар, атаулар) бағадан ажыратуға көмектесіңіздер.

Өзіңді тексер

• XVIII ғасырда қазақтар Орынбордан бөлек қандай қамалдарда, шептерде сауда-саттық жасады? Параграф мәтінінде тек Орынбор аталған, ал дереккөздерде Петропавловск, Троицк, Семей, Өскемен, Орск, сондай-ақ Орта Азия қалалары: Ташкент, Түркістан, Бұхара аталады.
• Неліктен Ресей XVIII ғасырдың екінші жартысында қазақ жерін отарлауға асықты? Шикізат пен нарық, Азияға транзиттік жол, кен мен көмір қажет болды; сонымен қатар жоңғарларға қарсы жеңіске жеткен Қазақ мемлекеті мен Қытаймен шектесетін Орта жүз нығая түсті, Ресей оны тез отарлап, отаршыл әкімшілікті енгізгісі келді.
• Қазақтарда неліктен хандық билік әлсірей бастады? Абылайдың қайтыс болуы, мұрагерлердің хан тағына таласуы, сұлтандар мен билердің жеке билікке құмарлығы, ханның Ресейдің келісіміне тәуелділігі.
• Қазақтарды орыстандыру саясаты қандай сипатта болды? Қазақ балаларына арналған мектептер мен болыстарда молдалары Ресейге тәуелді мешіттер ашу жоспарланды; осылайша рухани өмірді бақылауда ұстап, отаршыл аппаратқа кадрлар дайындау көзделді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау саясаты мен дүниежүзі тарихындағы жалпы отарлау саясатының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын дәптерге Венн диаграммасы түрінде толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Кез келген отарлауда ортақ нәрсені (метрополияның пайдасы, шикізат, нарық, әскери күш) және Ресейдің ерекшелігін (құрлықтағы көрші жерлер, казак шептері, хандарды пайдалану, біртіндеп жүргізу) ойла.

Шешуі.

Жауап үлгісі. Ұқсастығы: шикізат, нарық және стратегиялық жолдар керек; әскер мен жергілікті ақсүйектерге сүйенеді; басқаруды бағындырады. Айырмашылығы: далада отарлау құрлықпен, бекіністер шебі мен казак әскерлері арқылы жүрді; әлемде көбіне флот пен теңіз асты иеліктері арқылы жүрді.

Жауабы: ортақ жері — метрополияның пайдасы, шикізат, сауда, әскери күш, жергілікті ақсүйектерді пайдалану; Ресей саясатының айырмашылығы — құрлықпен жылжу, казак шептері, хан билігін біртіндеп жою.

№ 2

Патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлаудағы негізгі әдістерін атап, олардың ерекшеліктерін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі әдістерді тізіп шық: сауда, хан билігінің әлсіздігін пайдалану, басқару жоспарлары, казак-әскери отарлау. Әрқайсысына бір-екі ерекшелік жаз.

Жауап үлгісі.

1. Сауда. Орыс көпестері мал мен мал өнімдерін сатып алды; Орынбор (1743) басты орталық болды; қазақ даласы транзиттік жол ретінде бағаланды.
2. Хан билігінің әлсіздігін пайдалану. Абылайдан кейін тақ таласы, Уәлидің Ресейге ант беруі (1782); арызқой сұлтандар мен билерді марапаттап сатып алу.
3. Басқару жоспарлары. Екі коллегиядан тұратын ақсақалдар кеңесі, бақылаудағы билер соты, мектептер мен мешіттер арқылы орыстандыру және кадр дайындау.
4. Хан сайлауын тоқтату. 1819 және 1821 жылдардағы Бөкей мен Уәлидің қайтыс болуынан соң Орта жүзде хан сайлау рәсімі тоқтатылды.
5. Казак-әскери отарлау. Жайық, Орынбор, Сібір, Жетісу казак әскерлері: бекіністерді күзету, жерді тартып алу, полицейлік қызмет және көтерілістерді басу.

Жауабы: сауда, хан билігінің әлсіздігін пайдалану, басқару жоспарлары, хан сайлауын тоқтату, казак-әскери отарлау; олардың ортақ ерекшелігі — қазақтың тәуелсіздігін біртіндеп шектеу.

№ 3

Қазақ хандығындағы тәуелсіз биліктің құлдырауы жөнінде өз ойларыңды эссе түрінде жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен ішкі себептерді (тақ таласы, сұлтандар мен билердің жеке билікке құмарлығы), сосын сыртқы себептерді (Ресейдің саясаты) жаз. Қорытындыда өз ойыңды айт.

Жауап үлгісі. Жоспар:

1. Абылай хан тұсындағы бірлік.
2. Абылай қайтыс болған соң не өзгерді (Уәли мен басқа туыстардың тақ таласы).
3. Ресей жағы: сауда, ант беру, арыздар, марапаттар.
4. Басқару жоспарлары мен казак шептері.
5. 1819 және 1821 жылдары хан сайлауының тоқтатылуы.
6. Қорытынды: бірлік неге маңызды.

Үлгі. Абылай хан тұсында қазақ жұрты бірігіп, мемлекет нығая түскен еді. Бірақ ол қайтыс болған соң мұрагерлері халық алдындағы беделін көтере алмады. Хан тағына таласқан туыстар бірін-бірі қолдамады, ал сұлтандар мен билер жеке билікті көбірек ойлады. Ресей бұл әлсіздікті пайдаланды: Уәли хан Петропавловск қамалында ант беріп, одан кейін ғана мойындалды. Кейін 1819 және 1821 жылдары хан сайлауы тоқтатылды. Менің ойымша, қазақтың тәуелсіздігі сырттан келген күштен гөрі ішкі алауыздықтан да әлсіреді. Сондықтан ел бірлігін сақтау — ең басты сабақ.

Жауабы: эссе жоспар бойынша: Абылайдан кейінгі тақ таласы, Ресейдің сауда мен ант арқылы ықпалы, басқару жоспарлары, 1819–1821 жылдары хан сайлауының тоқтатылуы, қорытынды.

Жадынама

• Даталар: 1743, 1748–1755, 1782, 1808, 1819, 1821, 1867.
• Есімдер: Абылай, Уәли, Бөкей, II Александр, М.П. Вяткин (тарихшы).
• Орындар: Орынбор, Петропавловск, ханның ордасы, Орынбор шебі, Жетісу.
• Терминдер: отарлау, казак әскері, тауар-ақша қатынастары, шикізат, транзиттік сауда, орыстандыру.

Шағын тест