§ 18. Қазақ халқының ұлттық киімдері

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). III бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті. 54–58-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақ киімінің бала, бойжеткен, қалыңдық, әйел, жігіт, ақсақал үшін қалай ерекшеленгенін айтуды.
• Тон, шекпен, күпі, қамзол, кимешек, сәукеле, орамал сияқты киімдердің не үшін керек болғанын түсіндіруді.
• Киімді маусымға қарай ажыратуды: қыста, көктемде және күзде не киілгенін.
• Дәстүрлі баскиім мен аяқкиімнің түрлерін атауды.

Ой қозғау

• Көшпенділер киімді неден тіккен? Мал беретін шикізаттан: жүннен, теріден, аң терісінен. Мата кейінірек, соның ішінде сауда арқасында келді.
• Дала адамының киімі неге атқа міну үшін ыңғайлы болуы керек еді? Ат — басты көлік, ал атты әскер — жалғыз әскер түрі болды. Далада жаяу жүру өте сирек болатын.
• «XVIII–XIX ғғ.» дегеніміз не? 1701 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең, яғни шамамен 125–325 жыл бұрын.

Тақырыпты талдаймыз

Жасы мен дәрежесіне қарай киім

Қазақ тігіншілерінің қолынан шыққан ұлттық киім үлгілері жүріп-тұруға ыңғайлылығымен және маусымдық үйлесімділігімен ерекшеленді. Киім тіккен өнер иелерін ісмер немесе тігінші деп атаған. Ісмерлер мен тігіншілер қызын немесе келінін қасына ертіп жүріп, кәсібін жалғастыруға тәрбиелеген.

Киім белгілі дәрежеде адамдардың жас айырмашылығын, әлеуметтік ерекшеліктері мен этникалық ортасын, ұлттық ерекшелігін танытады.

Жас ерекшелігіне қарай бала, бозбала, бойжеткен, қалыңдық, келіншек, жігіт, жігіт ағасы, ақсақал киімдерінің үлгілері болған. Олардың әшекейі, тігілуі, сырылуы, кестеленуі де әрқалай болып келеді. Жасы ұлғайған адамның киімі денеге қонымды, кең-молдау пішілді. Ал күйеу жігіт пен қалыңдық, салсерілер киімі барынша сәнді болған. Бұл түсінікті: той — мереке! Сонымен қатар бақсылар киімдерінің өзіндік ерекшелігі болады.

💡 Кәсіп ұстаздан шәкіртке осылай өтті. Тігіншілік мектебі болған жоқ: адамдар ісмердің қасында жүріп, қолмен істеп үйренді.

Қыс, көктем, күз: не киді

Сыртқиімдердің ең қымбаты — аң терісінен тігілген ішіктер. Аң терісінің атына сәйкес: бұлғын ішік, жанат ішік, қасқыр ішік, күзен ішік, түлкі ішік болып бөлінеді. Ішіктердің сыртын бағалы маталармен тыстаған. Иленген әрі боялған теріден тігілген қыстық киім тон деп аталған.

🌟 Ер адамдар көбінесе сыртқиімдерін түймесіз, белбеумен немесе кісе белдікпен буып киген. Белдік пен кісені қайыстан, былғарыдан қабаттап, күміс құйма, асыл тастармен сәндейтін. Матамен буыну да кең тараған.

Ерлер мен әйелдер киімі

Ерлердің киімі: жейде, жаргақ шалбар, сыртынан тон, шекпен, күпі және т.б.

Қазақ елінің бәріне мәлім әйелдердің киім-кешек түрлері: жаулық, сәукеле, желек, тақия, кимешек, бешпент, белдемше, көйлек, қамзол, кәзекей, көкірекше, кебісмәсі т.б. Қыздардың киімдері кеудесі тар, қынамалы, жағасы жеңі, кеудесі, өңірі кестелі, әшекейлі келсе, жас ұлғайған сайын неғұрлым етекті, кең, мол қаусырмалы бола түседі.

Қамзол — әйелдердің көйлек сыртынан киетін сыртқиімі. Әйел киімдерінің белдік, қапсырма, түймелері өте сәнді жасалды.

⚠️ Жиі жіберілетін қате. Шекпен мен күпіні шатастырады. Шекпен — түйе жүнінен тоқылған жұмсақ, су өткізбейтін сыртқиім. Күпі — матадан тігіліп, ішіне мақта салып сырылған, көктем мен күзде киетін киім.

Баскиім мен аяқкиім

Ерлер баскиімінің тақия, құлақшын, қалпақ, тымақ, күләпара, бөрік сияқты көптеген түрі бар.

Әйелдер баскиімі: сәукеле, бөрік, кимешек, жаулық, күндік, желек, шәлі, бүркеніш, тақия, шылауыш, орамал, қасаба.

Қыста киетін баскиімдер қымбат қалың матамен тыстады. Қыста баскиімнен ерлер тымақ пен құлақшынды, әйелдер түбіт орамал түрлерін кең қолданған.

Түбіт орамал — әйелдер өздеріне шаршылап, кейде үш бұрыштап немесе төрт бұрыштап түбіттен тоқитын қыстық баскиімі. Оны тоқудың көптеген түрі мен үлгілері бар. Кимешектің барлық түрі ақ матадан тігілді.

Әйелдер баскиімінің ең қымбаты, ерекшесі, ұзатылатын қыздың өз үйінен киіп шығатын баскиімі — сәукеле. Оның негізін ақ киізден, бірнеше қабат матадан биік конус тәріздендіріп жасайды. Сыртын қызыл түстес қымбат матамен көмкеріп, құндыз терісімен жиектейді. Сәукелені зергерлер алдын ала тапсырыс бойынша жасаған. Қымбат сәукелелер зерлі жіппен кестеленіп, алтындалған күміс күлдіреуіштермен көмкерілген. Сәукеле күлдіреуіштері кей жерлерде сәукеле шұбыртпасы деп те аталады. Алтындалған, күмістелген күлдіреуіштерін барған жерінің ұрпағын көбейтсін, бала-шағалы болсын деген мағынада мол салған. Алтын, күміс құймалармен қатар, інжу, маржан, ақық сияқты асыл тастарды да молынан қолданған. Сәукеленің пішіні мен ою-өрнегінің өзі-ақ қазақтардың мифологиялық таным-түйсіктерінің қаншалықты терең де бай болғандығын айқын аңғартады.

Аяққиімнің етік, мәсі, байпақ, кебіс сияқты түрлері таралған. Мәсі — үлкен кісілер арасында кең қолданылатын, теріден тігілген аяққиім. Мәсі сыртынан киетін кебісті етікшілерге тапсырыспен жасатқан. Мәсіге боялған түрлі түсті теріден немесе кесте жіппен ою-өрнектер салған.

Сауда киімді қалай өзгертті

Орта Азия, Қытай, Ресеймен сауда-саттық жасаудың нәтижесінде жібек, мақта маталарын алып, киім тігуге қолданды және олар қымбат бағаланды. XVIII ғасырдан бастап маталардың сауда айырбасында көп болуы қазақ ұлттық киім түрінің көбеюіне мүмкіндік туғызды.

📌 Н.Т. Кожиннің «Ұзату тойы алдында» суретінде қыз қызыл жилеттен (қамзолдан) және әдемі көйлектен көрінеді, оның қасында ақ баскиімді әйелдер бар. Оқулықта суреттің жасалған жылы көрсетілмеген.

Бүгін қайдан көруге болады

Сәукеленің әртүрлі үлгілері мен шекпен Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейінде сақталған. Қазақстан музейлерінің сайттарына да кіріп көр: онда қамзолдардың, баскиімдердің және әшекейлердің фотолары бар.

💡 Іздену. «Қазақстан музейлерінде сәукеленің қандай озық үлгілері сақталған?» деген сұраққа жауапты музей сайттарынан іздеп көр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан үйден немесе әжесінен ескі заттарды тауып көрсетуін өтініңіздер: қамзол, тымақ, орамал. Оларды кім, қандай жағдайда кигенін сұраңыздар.

Өзіңді тексер

Бұл параграфта нөмірсіз сұрақтар жоқ. Негізгі ойларды тексер.

• Кімдерге әртүрлі киім тіккен? Балаға, бозбалаға, бойжеткенге, қалыңдыққа, келіншекке, жігітке, жігіт ағасына және ақсаққалға.
• Жасы ұлғайған адамның киімі қандай болды? Денеге қонымды, кең-молдау пішілген.
• Тон дегеніміз не? Иленген әрі боялған теріден тігілген қыстық киім.
• Сауда қандай жаңалық әкелді? Жібек және мақта маталарын.
• Мәсі дегеніміз не? Үлкен кісілер арасында кең қолданылатын, теріден тігілген аяққиім.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қазақстан музейлерінің электронды сайттары арқылы музей қорларындағы киім топтамаларымен таныс.

Қалай ойлаймыз. Бұл — интернеттен іздеу. Алдымен музей таңда, сосын киімнің түрін қарап, материалына, пішініне және әшекейіне назар аудар.

Шешуі.

1. Музей сайтын аш (мысалы, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейі немесе облыстық өлкетану музейі) да, киім бөлімін тап.
2. Үш затты таңда: бір қыстық, бір маусымаралық (көктемгі не күзгі) және жаңбырдан қорғайтын киім.
3. Әрқайсысының материалын, ұзындығын, астарын және әшекейін жазып ал.
4. Көргеніңді қысқаша айтып бер.

Жауабы: музей сайттарында тон, күпі, шекпен, сәукеле, қамзол, мәсі сияқты киімдердің үлгілері бар; олар материалымен, астарымен және әшекейімен ерекшеленеді.

№ 2

Маусымдық киімдердің айырмашылықтары қандай?

Қалай ойлаймыз. Мәтінді қайта оқы: қысқа, көктем-күзге және жаңбырға арналған киімдерді салыстыр. Нені тігуге қолданылғанына және не үшін керек екеніне қара.

Шешуі.

1. Тон — қыстық киім, иленген әрі боялған теріден тігілген; өте жылы. Одан да қымбат ішіктер аң терісінен жасалып, сырты бағалы матамен тыстаған.
2. Күпі — көктем мен күзде киетін киім: матадан тігіліп, астарына шыт, ішіне мақта салып сырған.
3. Шекпен — түйе жүнінен иірілген жіптен тоқылған жұмсақ киім; тығыз тоқылғандықтан жаңбырда суды, жазда ыстықты, қыста суықты жібермейді.
4. Айырмашылық: қыстық киім — жылы теріден, көктемгі-күзгі киім — мақталы матадан, ал жаңбырға арналған киім — тығыз тоқылған жүннен.

Жауабы: қыста тон (тері), көктем мен күзде күпі (мақталы мата), жаңбырда шекпен (түйе жүнінен тоқылған); олар материалымен, астарымен және қызметімен ерекшеленеді.

№ 3

Суретші Н.Т. Кожиннің «Ұзату тойы алдында» суретіне қарап, қазақ киімдерін сипаттап эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен суретте не көрінетінін сипатта, сосын оны параграф мәтінімен байланыстыр.

Жауап үлгісі. Жоспар:

1. Бұл қандай сурет және онда кімдер бейнеленген.
2. Қалыңдықтың үстінде не бар: көйлек, қызыл жилет-қамзол, әшекейлер.
3. Қасындағы әйелдердің киімі мен ақ баскиімдері.
4. Қазақ қызының киімінде қандай заттар болған (қамзол, кимешек, сәукеле).
5. Қандай материалдардан тіккен: барқыт, жібек, жүн, құндыз терісі.
6. Үйлену мен ұзату тойына деген көзқарас.
7. Қорытынды.

Үлгі. Н.Т. Кожиннің «Ұзату тойы алдында» суретінде қызды жаңа отбасына ұзатуға дайындап жатқан сәт көрсетілген. Қалыңдық нәзік көйлек пен қызыл жилет, яғни қамзол киіп отыр. Қасында үлкен әйелдер ақ баскиіммен оған көмектесіп жүр. Мұндай киім әдемі, сәнді болған: той үшін ерекше киім тіккен. Қалыңдыққа қымбат баскиім — сәукеле дайындалған. Киім отбасының байлығын да, дәстүрге деген құрметті де көрсеткен. Киім арқылы қазақтардың сұлулық пен дәстүрді қалай бағалағанын көреміз.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: суретте не бейнеленген, қалыңдықтың киімі, қасындағы әйелдердің киімі, материалдары, той киімінің мәні.

№ 4

Венн диаграммасына сәйкес дәстүрлі және заманауи киім үлгілерінің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Екеуінің ортақ жерін (қорғау, сән, мәртебе) және айырмашылығын (материал, маусым, қолданылатын жағдай) ойла.

Шешуі.

Жауап үлгісі. Ұқсастығы: ауа райынан қорғайды, әдемі болады, мерекелік киім бар. Айырмашылығы: дәстүрлі киімді жасы мен дәрежесіне қарай табиғи материалдардан тіккен; заманауи киімді фабрикада түрлі маталардан тігеді.

Жауабы: ортақ жері — қорғау және сән; айырмашылығы — материалы, жасалу тәсілі және мәртебемен байланысы.

Жадынама

• Даталар: 1871 (Верещагин суреті), 1873 (журнал), 1914 (фото).
• Орындар: Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейі.
• Терминдер: тон, ішік, шекпен, күпі, қамзол, кимешек, сәукеле, мәсі, орамал.

Шағын тест