§§ 21–22. Сырым Датұлы басқарған ұлт-азаттық қозғалыс

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 63–72-беттер.

Нені үйренесің

• Сырым Датұлы көтерілісінің (1783–1797 жж.) себептерін, кезеңдерін және барысын атауды.
• Сырымның, патша әкімшілігінің және хандық биліктің мақсаттарын айтуды.
• О.А. Игельстром реформасының мәнін және оның неге сәтсіз болғанын түсіндіруді.
• Көтерілістің жеңілу себептері мен маңызын атауды.

Ой қозғау

• «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701 жылдан 1800 жылға дейінгі кезең. Біздің көтеріліс осы ғасырдың соңында болды.
• Жүз дегеніміз не? Қазақ рулары біріккен үлкен топ. Сырым Кіші жүздің батыры болды, Қазақстанның батысын мекендеді.
• Орал өзенін қазақша қалай атаймыз? Жайық. Бәрі осы өзеннің айналасындағы дауымен басталды.
• Би мен старшын кім? Рудың сыйлы адамдары: олар дауды шешіп, өз руының атынан сөйледі.

Тақырыпты талдаймыз

Жайықтың бойы неге тарылды

Елестетші: ауылың әрқашан ең жақсы жайылым болған өзенге қарай көшіп барады. Ал саған: «Бұл жаққа болмайды, бөтен аумақ», дейді. 1742 жылы 19 қазанда патша өкіметі дәл осылай істеді. Қазақ руларының Жайық өзеніне және Жайық қалашығына жақын маңда көшіп-қонуына тыйым салатын жарлық қабылдады.

Кейін 1782 жылғы жарлық бойынша қазақ ауылдары Жайықтың арғы бетіне тек патша өкіметінің шегара басшыларынан рұқсат алған ханның шешімімен ғана көше алатын болды. Ал шегара әскері Жайықтың арғы бетіне көшкені үшін салық төлемеген қазақ ауылдарын қайта-қайта тонап, қазақтарды тұтқынға алумен болды. Мұндайда хан және оның жақындары тұтқынға түскендерді құтқару үшін елден қаражат жинады. Әрине, бұл қаражатты Орал казак әскерінің басшылары өзара бөлісіп отырды.

📌 Бұған Е.И. Пугачев бастаған көтерілістің ықпалы қосылды (1773–1775 жж.). Қазақтардың бір бөлігі оны қолдап, шегаралық бекіністерге шабуыл жасай бастады. Пугачевшілер жеңілгеннен кейін патша өкіметінің жазалаушы отрядтары (Жайық казак әскерлері, қалмақтар, башқұрттар, татар-мещеряктар) қазақтарға қарсы да пайдаланылды.

💡 Патша өкіметі 1782 жылы 27 қарашада қазақ малшыларының жайылымдарды жалға алып пайдалануын жолға қоятын жарлық шығарды. Мұның өзі Сырым Датұлы бастаған қозғалысқа жаңа қарқын берді.

Бір суреттегі бес себеп

Оқулық көтерілістің басты себептерін бесеуге жинақтайды. Оларды қысқаша есте сақта.

Себеп — осы бесеуі. Ал көтеріліске түрткі болған оқиға: 1782–1783 жылдары Орал казак әскерінің Жайықтың ішкі жағына көшіп барған Кіші жүз шаруаларынан 4000-нан астам жылқыны тартып алып, айдап кетуі. Қысқы жұттың өршуі және отаршылдардың малды тартып алуы шаруалар тіршілігіне ауыр әсер етті. Қазақтар бұған жауап ретінде орыс-казак әскерінің қамалдарына шабуылдар жасай бастады.

💡 Себеп пен түрткі — екі басқа нәрсе. Себептер жылдар бойы жиналады (тыйымдар, тонаулар). Түрткі — соңғы ұшқын, мысалы жылқының айдалып кетуі.

Сырым Датұлы кім

Сырым — батыр әрі шешен, халық арасында аса беделді тұлға. Ол Еділ жағалауынан Арал теңізіне дейінгі қазақ ру-тайпалары арасында қолдауға ие болды. Сырым батыр патшалық биліктің әділетсіз қысымына қарсы көтерілісті рубасылардың қолдауымен бастап шықты.

Патша өкіметінің рулық старшындардың құқықтарын шектеуі, хандар мен сұлтандардың халыққа қарсы қою саясаты және олардың Орал казак әскерінің және патша әкімшілігінің жағында болуы халықтың көтеріліске шығуын жеделдетті.

1775 жылы 7 қарашада Ресейдің сыртқы істер коллегиясы қазақтардың Еділ мен Жайық аралығына, Каспий теңізінің жағасындағы жағалаулық жайылымдарға және Жем, Сағыз өзендерінің бойына көшіп-қонуларына рұқсат беретін жарлық шығарды. Мұның өзі Сырымды патша өкіметімен келісімге келуге итермеледі. Алайда мұндай тіл табысу ұзаққа барған жоқ.

1783 жылдың тамыз айында Сырымның Орал казактарына тұтқынға түсуі де қатынастың шиеленісе түсуіне ықпал етті. Халықтың қысымынан қорыққан Нұралы хан Сырымды тұтқыннан босату үшін орыс-казактарға көптеген мөлшерде құн төлеуге мәжбүр болды.

Көтеріліс қалай өтті

Картада көр: Жайықтан (Орал өзені) батысқа қарай казак қамалдары тұр, ал Кіші жүздің даласы одан әрі жатыр. Жазалаушылардың қызыл көрсеткілері шегара шебінен даланың ішіне қарай бағытталған, ал қазақтардың жасыл көрсеткілері Сахарная қамалы мен Антонов форпостына барады. Күлгін сызық — Сырымның 1797–1798 жылдары Хиуаға көшуі.

Алғашқы соққылар. Көтеріліске шыққан қазақтардың негізгі соққылары Орск қамалының айналасындағы аймақтарға бағытталды. 1784 жылы қарашада Сырым батыр Сағыз өзенінің бойында саны 1000 адамға жететін жасақ жинады. Сырымның әрекетіне тойтарыс беру үшін патша өкіметінің шегаралық шебі 1785 жылы ақпанда Елек өзенінің жоғарғы жағындағы көтерілісшілерге қарсы жазалаушы әскер аттандырды. Жазалаушылар қазақ ауылдарын тонап, біраз адамды тұтқынға алды. Мұның өзі Кіші жүздің көптеген руында үлкен наразылықтың бой көтеруіне алып келді.

Жазалаушылардың қатыгездігіне жауап ретінде 500 адамнан тұратын қазақтардың жасағы Сахарная қамалына шабуыл жасады. Сәтсіздікпен аяқталған бұл жорықта қазақтың ықпалды сұлтаны Айшуақ тұтқынға түсті.

Айлалы қадам. Сырым көтерілісшілерге қарсы аттанған жазалаушы патша отрядтарының ту сыртына шығып кетіп, 1785 жылдың наурыз айында Антонов форпостына, сонан соң Сахарная қамалына шабуыл жасады. Бұл даладағы патшалық жазалаушы жасақтардың бекіністерге қайтып оралуына алып келді.

Әлсіз хан. Осындайда Нұралы хан көтерілісшілерге деген өзінің жаулық әрекетін ашық байқата бастады. 1785 жылы наурызда Нұралы хан Орал казак әскерінің атаманына мәлімет жолдап, өзіне бағынбай отырған табын руының кейбір ауылын жазалауды өтінді. Ал мұндай жазалаудан кейін халықтың ашу-ызасы арта түсті. Нәтижесінде көтеріліске бұрын қосылмаған ауылдар да қатыса бастады. Ал хан өзінің халқынан бөлініп, оқшау қалды.

🌟 Сырым Датұлына арналған ескерткіштер Орал қаласында және Батыс Қазақстан облысында тұр. Оралдағы ескерткіште ол атқа міне бейнеленген.

Игельстром реформасы: бөліп ал да, билей бер

1784 жылы Симбирск және Самараның билеушісі болып тағайындалған генерал-губернатор барон О.А. Игельстром патша өкіметінің отаршылдық саясатын жүзеге асыру үшін хандық билікті күйретіп, қазақтардың мемлекеттілігін жойып жіберуді көздеді. Реформа «Бөліп ал да, билей бер» принципінде болды.

📌 Реформаның басты мақсаты — Кіші жүз қазақтарын екіге бөлу және Нұралы ханды биліктен аулақтату.

• Бұл реформа негізгі билікті Шегаралық соттың қолына берді. Ал бұл сот патша әкімшілігінің адамдарынан құралды.
• Сотқа әкімшілік органдары — жергілікті «расправалар» бағынатын болды. Олардың құрамына руларды басқаратын старшындар кірді.
• «Бас старшын» деген қызметке патша өкіметінің саясатын қолдайтын сенімді сұлтандар ұсынылатын болды. Алайда мұндай саясат сұлтандар тарапынан қарсылыққа ұшырады: Кіші жүзде хандық билікті жоюға Орта жүздің де сұлтандары қарсы шықты.
• Дегенмен де О.А. Игельстромның реформалары хандық билікті әлсіретіп, қазақ қоғамының дәстүрлі басқару ісін жергілікті деңгейде қалдырды. Осылайша нақты билікті Ресей империясы мекемелерінің қолына берді.

О.А. Игельстром қазақтардың қысқы қоныстары туралы мәселені қарастыра келе, 17 старшынға өзінің халқымен Жайық бойынан Еділ өзеніне дейін қыста көшіп-қонуға рұқсат берді. Мұндай әрекет көтерілістің қарқынын бәсеңдетіп тастады. Реформа Кіші жүздегі хандық билікті жойды. Алайда көтерілісті біржолата тоқтату үшін бұл реформалар жеткіліксіз еді.

⚠️ Жиі жіберілетін қате. Реформа көтерілісті бірден тоқтатты деп ойлау. Олай емес: хандық билікті әлсіретіп, нақты билікті патша мекемелеріне берсе де, көтерілісті біржолата тоқтата алмады.

Одан кейін не болды

Наразы халық енді ханның ауылына шабуыл жасай бастады. 1786 жылы сәуір айында Нұралы хан көтерілісшілерден қашып шығып, патшалық биліктен қорғаныс іздеуге мәжбүр болды. 1786 жылы 3 маусымда II Екатерина патшайым Нұралы ханды биліктен тайдыру туралы шешім шығарды. Нұралы хан Орынборға шақыртылып, одан әрі Уфаға жөнелтілді.

Осындай жағдайды пайдаланып қалуды көздеген патша өкіметі Кіші жүзде қайта хан сайлаудан бас тартып, билікті Орынбор әкімшілігінің қолына беру туралы О.А. Игельстромның реформасын жүзеге асырды. Енді патша өкіметінің саясатына Нұралы ханды жақтайтындар да қарсы тұрып, оны қазақ даласына қайтаруды талап етті. О.А. Игельстром қазақ даласына жазалаушы әскер жіберуді тежеді. Бірақ Орынбор және Орал казак әскерінің аймағына мал жайған қазақтардан аманаттар алынды. Бұл да өз кезегінде қазақтардың ашу-ызасын арттыра түсті. Ал Кіші жүзді үшке бөлу әрекеті халықтың, старшындар мен сұлтандардың тарапынан қолдау таппай, аяқсыз қалды.

Сырым халықтың мүддесін ойлап, жергілікті жерлерде мешіттер мен мектептер ашуға күш салды. Бұл әрекеті оны тағы да патшаның Орынбор әкімшілігінің қарсыласына айналдырды. Сырым Орынбор әкімшілігіне қарсы күресте Хиуа хандығының қолдауына ие болуды көздеп, онымен келіссөз жүргізді.

📌 Сырым ешкімнің ықпалымен жүрмейтін, дербес мемлекет құру саясатын ұстанды.

Көтеріліс өрши түседі, бірақ ішінен сызат кетеді

Көтерілістің өрші түсуі. XVIII ғасырдың 90-жылдарынан бастап Сырым бастаған көтеріліс бұқаралық сипат ала бастады. Оған себеп Орал казак әскерінің қазақтарға шабуыл жасауы, тұтқынға алуы, малды айдап әкетуі еді. Бұған жауап ретінде қазақтар да Орал шебіндегі казак әскеріне шабуылдай бастады. Орынбор әкімшілігінің жаңа басшылығы көтерілісшілерді жазалауды күшейте түсу қажет деп тапты. Патшалық әкімшіліктің О.А. Игельстромға дейінгі жүгенсіз озбырлық саясаты қайтадан басталды. Патшалық билік енді Сырым батырдың өзін тұтқынға алуға тырысты. Мұның өзі қазақ ауылында қайшылықты ахуалды қалыптастырды. Рулық старшындар Ресейден мүлде қол үзуді қаламағандықтан, Орал казак әскерімен қарым-қатынасты дұрыстауға ұмтылды.

Қазақтардың жазалаушы әскерден өзін-өзі қорғау әрекеттері жаулықпен қабылданып, патшалық биліктің жаңа жазалаушыларды жіберуіне сылтау болды. Мұндайда сұлтандар көбінесе патша өкіметінің жағына шығып кетіп отырды. Мұның өзі халықтың наразылығын өршіте түсті. Нәтижесінде жергілікті рулардың көтерілісшілер отрядтарына қосылуы күшейді. Олар Ойыл өзенінің бойында және Шыңғырлау өзенінің құйылысында топтасты. Сырым қантөгістен қашып, Ресейлік билікпен бейбіт келісімге қол жеткізу жолдарын іздестірді. Сонымен бірге ол мұндай мақсатқа жету үшін халық қозғалысын кең ауқымда таратуға тырысты.

Алайда кейбір старшындар мен сұлтандардың жазалаушылар жағына шығып кетуі көтерілісшілердің күшін әлсірете түсті. Старшындардың біразы Жайық ауданындағы өздерінің иелігіне берілген жайылымдық жерлерден айырылып қалудан қорықты. Мұның өзі отаршылдыққа қарсы күресті тежеген негізгі мәселеге айналды.

1791 жылы қыркүйек айында патша өкіметінің қолдауымен Ерали Кіші жүзге хан болып сайланды. Мұның өзі Сырымның және оны қолдаушылардың патша өкіметіне қарсылығын тудырды. Сырым Кіші жүздің рубасылары тарафынан ғана емес, Орта жүз халқының қолдауынан да үміттенді. Ол осы бағытта жергілікті басшылармен келіссөздер жүргізе бастады.

Жаңа кезең

Ресей билігіне қарсы қарулы соғыстың басталуы. Қарулы күреске ұласқан Сырым бастаған бұл соғыс алғашқы кезде 100 адамнан тұратын қазақ жасақтарының Илецк қамалына шабуылымен басталды. Алайда бұл жорықтары сәтсіз аяқталған соң, көтерілісшілер Красногор қамалына шабуыл жасады. Бұл жолы да шабуыл сәтсіз аяқталды.

Сырымды қиын жағдайда қалдырған Бұхарадан келетін қолдаудың болмауы еді. Көтерілісшілерге қолдау жасамағаны үшін Сырым жазаланған рулық старшындар енді ашықтан-ашық патша әскерінің жағына шығып, көтерілісшілерге қарсы жорықтарға қатыса бастады. Патша жазалаушы отряды да қазақ ауылдарын ойрандауға көшті. Мұның өзі көптеген қазақ ауылын Оралдан қаша көшуге мәжбүрледі. Қыстың қатал-дығы да жағдайды ауырлата түсті. Сырымның хан тұқымдарына деген жаулық көзқарасы сұлтандардың да патша әскері жағына шығып кетуіне ықпал етті. Солай бола тұрса да, жергілікті халық бұқарасының қолдауына сүйенген Сырым батыр көтерілісті тоқтатпады. Дегенмен патшаның жазалаушы әскерінің көптеген қазақ ауылын талқандауы көтерілістің жаппай бұқаралық сипат алуына кедергі жасады.

Көтерілістің әлсіреуіне Сырымның өз көзқарасындағы өзгерістер де ықпал жасады. Көптеген би мен старшындардың оны хандық билікті сақтауға шақыруы халықтың мүддесіне адал хан сайлауға болады деген шешімге алып келді. Сондықтан да ол Ерали ханға қарсы күресе отырып, Кіші жүздің тағы бір ханы Әбілғазиз Қайыповтан қолдау алуға тырысты. Оның қолдауына сенген С. Датұлы Сырдария бойына көшіп барды. Алайда Сырымның мұндай әрекеті оны қолдаған халық бұқарасының мүддесіне сай келмейтін еді. Сондықтан да көтерілісшілердің қатары ыдырай бастады. Оның үстіне, 1794 жылдың жаз айынан бастап патшалық билік Орал казак әскерінің қазақ ауылдарындағы жүгенсіздігін тежеуді қолға алды. Дәл осы мезгімде Ерали ханның қайтыс болуы және жаңа ханды сайлау туралы келіссөздердің басталуы көтеріліс қарқынын тежеп тастады.

Алғаш Сырым Есім ханның қолдауына ие болуға талаптанды. Бірақ Есімнің оны қолдауға бармайтынын білген соң, Сырым өзіне бағынатын старшындарды жинап алып, ханға, яғни патша әкімшілігіне, қарсы күреске шығуға үгіттеді. Сырымның алған бетінен қайтпауы көтерілісшілерді жігерлендіріп, мұның өзі олардың Есім ханды өлтіруіне алып келді. Осындай жағдайды пайдаланып, О.А. Игельстром Кіші жүзді басқаруды жаңа ханға емес, хандар кеңесі деп аталатын органға тапсыруға әрекеттенді.

Жолдың соңы

1798 жылы Кіші Қобда өзенінің ауданында Хан кеңесі сайланып, өз жұмысын бастады. Оның төрағасы болып Айшуақ сұлтан тағайындалды. Алайда сұлтандардың бір бөлігі халықпен ақылдаспай, Қаратай сұлтанды хан етіп сайлады. Мұның өзі Кіші жүздегі саяси қайшылықты шиеленістіріп, Сырымның Сырдария аумағына көшіп кетуін тудырды. О.А. Игельстром халық арасында беделінің жоғары екенін ескеріп, Айшуақты хан етіп сайлады. Күресті әрі қарай жалғастыру мүмкіндеген көрмеген Сырым Хиуа аймағына қарай көшті. Жаңа аймақта Сырымға ілескендер қолдауға ие бола алған жоқ. Көп кешікпей-ақ Әмудария бойынан Сырымның уланып қайтыс болғаны туралы хабар келді. Халық арасында ерекше тұлға, шешен және батыр ретінде ерекшеленіп, есімі аңызға айналған Сырымның қайтыс болуы — оның басшылығымен болған ұлт-азаттық көтерілістің аяқталғанын көрсетті.

Неге жеңілді және не қалды

Көтерілістің жеңілу себептері және маңызы. Сырым бастаған халық көтерілісінің жеңілуіне себеп ру старшындарының сұлтандармен бірігіп кетуі еді. Сонымен қатар көтерілістің тиянақсыз болуына оның басшыларының, С. Датұлының әр кезеңде өз ұстанымынан ауытқуы ықпал жасады. Сонымен бірге патша өкіметінің көтерілістің белгілі бір кезеңінде Жайық және Еділ өзені аралығындағы жайылымдарды қазақтардың пайдалануына беруі қазақтардың жайылымға мұқтаждықтарын жойып, көтерілісшілер қатарын азайта түсті.

🌟 1783–1797 жылдары Сырым Датұлының басқаруымен болған халық бұқарасының күресі қазақ тарихында ерекше ерліктің көрінісі ретінде орын алды.

Ішкі қайшылықтарына қарамастан Сырым Датұлы бастаған көтеріліс халықтық сипат алып, бостандық сүйгіш қазақ халқының ерлік дәстүрлерін жалғастырып, ұрпақтарын жігерлендіретін тарих сабағына айналды. Бұл күрес халық арасында белсенді тұлғалардың отаршылдық қанауға және ұлттық әділетсіздікке қарсылығының айқын көрінісі болды. Осы оқиғалардан сабақ алған қазақтардың жаңа ұрпағы тәуелсіздік үшін күресті жалғастыру қажеттігін терең түсінді. Әрқашан халықпен бірге болған ол елді әділ басқару үшін күресті. Сырымның осы ұстанымымен жігерленген қазақ даласында мемлекетті дәстүрлі басқару түсінігі және дәстүрлі өмір қалпы, ішінара болса да, сақталып қалды.

🌟 Бұл көтеріліс қазақ халқының ұлттық сана-сезімін жоғарылата түскен, қазақтарды ұлт-азаттық көтеріліске жігерлендірген қозғалыс ретінде тарихымызда жоғары бағаланады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: күшті көсемді мыңдаған жасақ та неге құтқара алмады? Рулардың бірлігі қарудың күшінен маңызды деген ойға жетелеңіздер. Оралда болсаңыздар, Сырым Датұлы ескерткішін қала картасынан тауып көріңіздер.

Өзіңді тексер

• Көтерілістің бұқаралық сипат алу себептері неде? Орал казак әскері қазақтарға шабуыл жасады, тұтқынға алды, малды айдап әкетті; бұған жауап ретінде қазақтар да шабуылдай бастады. Орынбор әкімшілігі жазалауды күшейтті, сұлтандар көбінесе патша жағына шықты, бұл халықтың наразылығын өршітті.
• Неліктен патшаның 1782 жылғы жарлығы халық наразылығын өршітті? Жайылымдарды жалға алып пайдалану тәртібі қазақтарға тиімсіз болды, жайылымға мұқтаждықты күшейтті.
• Старшындардың біраз бөлігінің Сырым Датұлын қолдамау себебі неде? Олар Жайық ауданындағы өздерінің иелігіне берілген жайылымдық жерлерден айырылып қалудан қорықты.
• Көтерілісшілердің Илецк және Красногор қамалдарына жасаған шабуылдарының сәтсіз аяқталу себебі неде? Шабуылдар тойтарыс алды, Бұхарадан уәде етілген қолдау келмеді, халықтың жағдайы нашар болды.
• Халық неге ханды емес, Сырым батырды жақтады? Хан халықтан бөлініп, патша жағына шығып, жазалауды өтінді, ал Сырым халықтың мүддесін қорғап, оның жағында болды.
• Сырымның Сырдария аумағына көшіп кету себебі неде еді? Ол Кіші жүздің тағы бір ханы Әбілғазизден қолдау алуға тырысты, кейін Қаратай мен Айшуаққа байланысты күрескен топтардың таластарына араласқысы келмеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Көтерілістің басты себептерін баяндайтын қысқаша эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Себептерді ретімен жаз: нені тыйым салды, казактар не істеді, не әсер етті, өз адамдарымыз не істеді.

Жоспар.

1. Жайық бойында көшіп-қонуға тыйым (1742).
2. Шегара әскерінің (казак отрядтарының) озбырлығы.
3. Пугачев көтерілісінің әсері.
4. Рулық старшындар құқықтарының шектелуі.
5. Хандар мен сұлтандардың жазалаушылар жағында болуы.
6. Түрткі: 4000 жылқының айдалуы.

Жауап үлгісі. Сырым Датұлы көтерілісі кездейсоқ болған жоқ. 1742 жылдан бастап қазақтарға Жайық бойында көшіп-қонуға тыйым салынды. Орал казактары ауылдарды тонап, адамдарды тұтқынға алды. Қазақтардың көңіл күйіне Пугачев көтерілісі де әсер етті. Патша өкіметі рулық старшындардың құқықтарын шектеді, ал хандар мен сұлтандар көбінесе жазалаушылар жағына шықты. 1782–1783 жылдары 4000-нан астам жылқыны айдап әкетуі көтеріліске түрткі болды. Халық енді шыдауға болмайтынын түсінді.

Жауабы: бес себеп (көшіп-қонуға тыйым, казактардың озбырлығы, Пугачев көтерілісінің әсері, старшындар құқығының шектелуі, хандар мен сұлтандардың жазалаушылар жағында болуы) және түрткі (жылқының айдалуы).

№ 2

Көтеріліс басшысы Сырым Датұлының, патшалық пен хандық биліктің мақсаттарын арнайы кестеде салыстырмалы түрде жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы нені қалағанын мәтіннен тап. Мақсат тікелей аталмаса, әрекеттерінен шығар.

Шешуі.

Жауабы: Сырым — халықтың мүддесі мен дербестік; патша әкімшілігі — отарлық бақылау және хандық билікті жою; хандар — билікті сақтау.

№ 3

Көтерілістің себеп-салдарын, тарихи маңызын көрсететін арнайы кестені толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Себептерді бес тармақтан ал. Маңызын параграфтың соңынан қара.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 4

С. Датұлының жекебас қасиеттері мен көтеріліс басшысы қызметіне назар аудара отырып, тұлғаның тарихи портретін жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Ол не істегенін қара: сөйледі, халықты соңынан ертті, келіссөз жүргізді, берілмеді.

Жауап үлгісі.

• Шешендік: ол — белгілі шешен, соңынан Еділден Аралға дейінгі рулар ерді.
• Батылдық: патша билігіне қарсы шығып, форпосттар мен қамалдарға шабуыл жасады.
• Айлакерлік: 1785 жылы жазалаушылардың ту сыртына шықты.
• Халық үшін жауапкершілік: қантөгістен қашып, бейбіт келісім іздеді, мешіт пен мектеп ашуға күш салды.
• Дербес мемлекет құру саясаты: ешкімнің ықпалымен жүрмейтін саясат ұстанды.
• Қайшылықтары: кей кезде ұстанымынан ауытқып, Хиуа мен хандардан қолдау іздеді, мұның өзі қатарын ыдыратты.

Жауабы: Сырым — батыр, шешен, халық мүддесін қорғаған, дербес мемлекет құруды көздеген көсем; әр кезеңде ұстанымын өзгертуі көтерілістің әлсіреуіне ықпал етті.

Жадынама

• Даталар: 1742, 1773–1775, 1775, 1782, 1783, 1784, 1785, 1786, 1791, 1796, 1798.
• Есімдер: Сырым Датұлы, Нұралы, О.А. Игельстром, Ерали, Есім, Айшуақ, Қаратай, Әбілғазиз Қайыпов.
• Орындар: Жайық (Орал) өзені, Сағыз, Елек, Сахарная қамалы, Орск, Уфа, Сырдария, Хиуа, Кіші Қобда.
• Терминдер: Хан кеңесі, расправа, Шегаралық сот, отаршылдық саясат, «бөліп ал да, билей бер».

Шағын тест