§ 3. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманы

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). I бөлім: Қазақ-жоңғар соғыстары. 11–16-беттер.

Нені үйренесің

• «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» аталатын қасіретті оқиғаның (1723 ж.) қалай басталғанын және неге солай аталғанын айтып беруді.
• Картадан қазақ рулары қайда кеткенін және жоңғарлар қайдан шабуылдағанын көрсетуді.
• Қасіреттің адамдарға, жайылымдарға және сауданың жағдайына тигізген салдарын атауды.
• Халық ауыз әдебиеті туындыларының неге тарихи дереккөз болатынын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Жоңғарлар кім? Қазақ даласының шығысындағы жауынгер көшпелі мемлекет. XVIII ғасырдың басында қазақтар үшін басты қауіп болды.
• «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701 жылдан 1800 жылға дейінгі кезең: шамамен 300 жыл бұрын.
• Жүздер дегеніміз не? Қазақ руларының үш бірлестігі: Ұлы, Орта және Кіші жүз.
• Жырау кім? Батырлардың ерлігін жырлап, хандарға кеңес берген ақын-жыршы.

Тақырыпты талдаймыз

1723 жылы не болды

XVIII ғасырдың алғашқы жылдарында Цин империясымен уақытша болса да қарым-қатынасын ретке келтірген Жоңғария барлық күш-қуатын қазақ еліне қарсы жұмсауға мүмкіндік алды. Қазақ елін талқандауды мақсат еткен жоңғарлар өздерінің жоспарын тезірек іске асыруға тырысты.

1723 жыл қазақ халқы үшін өте қиын кезеңнің бастамасы болды. Осы жылы қыста ел арасын қатты жұт жайлады. Жұттан әрең шыққан халықты тұтқиылдан баса-көктеп кірген жоңғарлардың шабуылы одан әрі есеңгіретті.

💡 Көшпелі үшін жұт — ең сұмдық нәрсе: мал — тамақ та, киім де, «ақша» да болған. Малсыз отбасы ештеңесіз қалады. Ал мұнда әлі жау да келіп жатыр.

Жоңғарлар Жетісуды, Қаратауды басып өтіп, Талас алқабындағы қазақ ауылдарына ойран салды. Бұл «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» басы еді. Жау соққысына төтеп бере алмаған Ұлы жүздің көптеген руы мен Орта жүздің бірқатар руы Шыршық өзенінің Сырдарияға құяр сағасынан өтіп, Ходжентке қарай беттеді.

Адамдар қайда кетті

Оқулықтағы картада бұл көрсеткілерден көрінеді: жоңғарлар шығыстан және оңтүстік-шығыстан келеді, ал қазақ рулары батысқа, оңтүстікке және солтүстікке қарай көшеді. Картадағы қалалар: Түркістан, Ташкент, Сайрам, Самарқанд, Бұхара, Хиуа.

Орта жүздің басқа рулары Самарқандқа ойысты. Кіші жүз рулары Ырғыз, Торғай, Жайық, Ор өзендеріне қарай ығысты. Шапқыншылармен арпалысқан қазақтардың бір бөлігі Тобыл губерниясының шегарасына жақындады.

🌟 Халық жады атауды да сақтап қалды. Бір ақсақал кісі халық бұл қайғыны ұмытпауы керек деп, оны «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады. Мағынасы: «табанымыз ағарғанша жаяу жүріп, көлді айналып жатқан күн».

Әнде, жырда қалай көрінді

Шоқан Уәлиханов бұл оқиға туралы былай деп жазған: «Орынбордағы бір рубасы өз жерлестерінің жағдайын тазы иттердің қуғынына түскен қоянмен салыстырған». Адамдар өздерін қаншалықты дәрменсіз сезінгенін көресің.

Шәкәрім Құдайбердіұлы: «…1723 жылы қазақ, қалмақ болып жиылып соғысқанда, қалмақтың басшысы Цеван-Рабтан қазақтың көбін қырып, қалғанын қуып жіберген. Сонда қазақтар аш-жалаңаш, жаяу шұбап бір көлдің басына келіп, көлді айнала сұлап жатыпты. Сонда бір ақсақал кісі айтыпты: «Адам бастан кешкен жақсылықты қандай ұмытпаса, жаманшылық көргенін де сондай ұмытпау керек. Біздің бұл көрген бейнетіміздің аты «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама болсын», — дейді. Оның мағынасы «табанымыз ағарғанша жаяу жүріп, көлді айналып жатқан күн» дегені», — деп жазған.

Уақыт таспасы

Қасірет нені әкелді

«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» қазақ қоғамына тигізген зардабы орасан зор болды.

• Көшпелі өмір салты бұзылды. Қазақ ру-тайпаларының ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі көші-қон бағыттары бұзылды.
• Шұрайлы жайылымдар жау қолында қалды. Жетісу және Қазақстанның оңтүстік аймақтары қаңырап бос жатты.
• Сауда тоқтады. Қазақтардың Ташкент, Түркістан, Сайрам сияқты қалалық қолөнер орталықтарымен және сауда базарларымен қатынасы үзілді.
• Адамдар қырылды. Шәкәрім Құдайбердіұлының келтірген деректері бойынша, қазақтардың үштен екі бөлігі қырғынға ұшыраған. Енді бір бөлігі құлдыққа сатылып кеткен. Халық ашаршылыққа душар болды. Қайтсе де аман қалу үшін қайыңның сөлін ішкен. «Қайың сауған» деген сөз содан қалған.
• Қалалар зардап шекті. Жоңғарлар шабуылын үдетіп, Түркістан мен Ташкентті басып алды. Оңтүстік аймақтың елді мекендері мен дәстүрлі керуен саудасына нұқсан келді. Қазақ жеріне жоңғар қолында қалып қою қаупі төнді.
• Ауызбіршілік болмады. Ел билігіндегі хандар мен сұлтандар ауызбіршілік болмауы салдарынан жоңғар шапқыншыларына қарсы күресті дұрыс жүзеге асыра алмады. Мұндайда олар өзара жанжалдасып, халықтың жағдайын тіптен ауырлатып жіберді.

Мұндай мәжбүрлі қашуды, тұрғын үй мен мүліктен айырылуды қазақ жері моңғол шапқыншылығынан бері көрмеген еді.

📌 Деректер. Левшиннің жазуынша (А. И. Левшин, «Қырғыз-қазақ ордалары мен даласының сипаттамасы», 1832): «Бұл көш (яғни, жоңғар шапқыншылығы салдарынан шегіну) еріксіз қайыршылану мен қырылуға әкеп соқтырды. Мал басы күн сайын азайды, айырбас саудасы құлдырап кетті, кедейшілік пен қайғы барлық жұртты қамтыды, біреулері аштықтан өлсе, екіншілері бала-шағаларын тастап кетуге мәжбүр болды. Ақырында халық — тақыр, көшпелі халықтың өміріне ешқандай қолайсыз өңірге келіп тоқтады».

⚠️ Жиі кездесетін қате. «Ақтабан шұбырындыны» (бүкіл қасіреттің жалпы атауын) бір күнмен немесе бір шайқаспен шатастырады. Бұл — тұтас кезеңнің атауы, нақты бір шайқастың аты емес.

Ән — құжат сияқты

Халық ауыз әдебиеті туындылары тарихи дереккөз ретінде. Ел басынан өткерген осынау қасіретті күндер «Елім-ай» әнінің мұңлы-зарлы шумақтарынан анық байқалады:

Қаратаудың басынан көш келеді, Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді. Ел-жұртынан айырылған жаман екен — Екі көзге мөлтілдеп жас келеді…

Мына заман қай заман, қысқан заман, Басымыздан бақ-дәулет ұшқан заман. Шұбырғанда ізіңнен қар борайды, Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман.

Бірақ қиын күндерге қарамастан халықтың рухы жасымады. Ордабасыда рухтанған халықтың көңіл күйін Ақтамберді жырау былайша суреттеген:

Дүшпаннан көрген қорлығым, Сары су болды жүрекке, Он жетіде құрсанып, Қылыш ілдім білекке, Жауға қарай аттандым, Жеткіз деп Құдай тілекке!

Бұл соғыстағы қазақ батырлары мен жауынгерлерінің көрсеткен ерлігі, қаһармандығы батырлар жырында да көркем суреттеліп, толығырақ баяндалған. Өздері осы соғысқа қатысқан және оқиғаның куәсі болған ақын әрі батыр Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар жыраулар өз шығармашылығында қазақ батырларының ерлігін жан-жақты жырлап, жастарды отаншылдық, ерлік рухта тәрбиелеуге зор үлес қосты. Қазақ жерін азат етуге байланысты Отан соғысының ұрыстары қазақ халқының ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырып әңгімелеп отыратын мақтанышына, қаһармандықтың үлгісіне айналды.

🌟 «Елім-ай» атауын және табаны тозу туралы сөздерді көптеген қазақстандықтар біледі. Бұл — жасы шамамен 300 жылға тарта тірі жады.

Бүгін мұны қайдан көруге болады

«Елім-ай» әнін жазбадан тыңдап, бүгінгі Отан туралы әндермен салыстыр. Қасірет кезеңі туралы Алматы, Астана тарихи мұражайлары, өңірлік өлке танушылық мұражайлары айтып береді. Суретші Д. Қастеевтің «Ақтабан шұбырынды» картинасында (2016 ж.) боранда сынған доңғалақты арбаны сүйреген адамдар бейнеленген.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып ауыр. Баладан сұраңыз: «Адамдарға берілмеуге не көмектесті?» Оқулықтың ойына жетелеңіз: қайғы қазақтарға жеңуге тек бірігіп қана болатынын үйретті. Бұл туралы келесі сабақта.

Өзіңді тексер

• Жұт дегеніміз не? Қыста жемшөптің жетіспеуінен малдың жаппай қырылуы: мысалы, дала мұз қабатымен қапталып, мал шөп таба алмағанда. 1723 жылдың қысында ол қазақтарға шапқыншылық басталмай тұрып соққы болды. «Жұт жеті ағайынды» деген тіркес халық аузында осыған байланысты қалған.
• 1723 жылғы ерте көктем халықтың қиыншылығына себепкер болды ма? Басты себеп емес. Басты себеп — жоңғарлардың шабуылы, оған жұт, хандар мен сұлтандардың келіспеушілігі және жайылымдардан айырылу қосылды. Шабуылдың уақыты қиындықты арттыра түсті.
• Халық ауыз әдебиеті туындыларын неге тарихи дереккөз деп санауға болады? Оларда адамдардың сезімі, жер атаулары, батырлардың есімдері және жазба деректері аз оқиғалардың көрінісі сақталған.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Елім-ай» әні, Ш. Құдайбердіұлы, Ш. Уәлихановтың мәліметтері бойынша «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдары туралы эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Эсседе үш бөлім керек: не болды, халық бұл туралы қалай айтады (ән, жыр), бұл неге әкелді. Сүйеніш: «Елім-ай», Ақтамберді жыры, Шәкәрім келтірген ақсақалдың сөзі, Шоқанның қояны.

Жоспар.

1. Шапқыншылық қашан және қалай басталды: 1723 жыл, жұт, Жетісу мен Қаратауға, Талас алқабына соққы.
2. Оқиға неге «Ақтабан шұбырынды…» деп аталды (ақсақалдың сөзі).
3. Бұл «Елім-ай» әнінде қалай көрінді.
4. Ақтамберді жырау нені жырлады.
5. Салдары: жайылымдардан айырылу, аштық, саудның тоқтауы.
6. Халық қандай қорытынды жасады: жеңуге тек бірге болғанда болады.
7. Бұл жад сен үшін нені білдіреді.

Жауап үлгісі. 1723 жылы қыста қазақ даласын жұт жайлады. Халық әлі есін жия алмай тұрғанда, шығыстан жоңғар әскері келді. Жетісу, Қаратау, Талас алқабы бірінші зардап шегіп, рулар туған жерінен кетті. Бір ақсақал бұл оқиғаны «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп атады: халық табаны тозғанша жаяу жүріп, көлдің жағасында әлсіреп жатты. Ол жылдардың мұңы «Елім-ай» әнінде естіледі: «Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді». Шоқан Уәлиханов Орынбордағы бір рубасының өз жерлестерін тазы қуған қоянмен салыстырғанын жазды. Ал Ақтамберді жырауда басқа үн бар: «Қылыш ілдім білекке, жауға қарай аттандым». Қасірет жеңіске тек бірігіп қана жетуге болатынын көрсетті. Бұл жадты сақтау маңызды.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: 1723 жыл, жұт және шапқыншылық, атаудың мағынасы, «Елім-ай» мен Ақтамберді жыры, салдары, бірлік туралы қорытынды.

№ 2

Картаны қолдану арқылы қазақ ру-тайпаларының негізгі көшу бағыттарын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. «Ақтабан шұбырынды» жылдарындағы әскери іс-қимылдар картасынан «қазақтар 1723 ж.» деген жасыл көрсеткілерді тап және қара «жоңғарлар» көрсеткілерімен салыстыр. Бағдарлар: өзендер, қалалар, теңіздер, қазіргі облыстар.

Шешуі. Картада төрт негізгі бағыт көрінеді.

• Оңтүстікке және оңтүстік-батысқа: Сырдария арқылы Самарқанд пен Бұхараға (қазіргі Түркістан облысы және Өзбекстан); көрсеткілер Ходжентке, Жизақа, Нұрға қарай барады. Бұл — Ұлы жүз және Орта жүздің бір бөлігі.
• Батысқа: Хиуа мен Бұхара шегінен тыс, Ырғыз, Торғай, Жайық және Ор өзендеріне; көрсеткі Үргенішке, Хиуаға және одан әрі солтүстік-батысқа, Ырғыз бен Торғайға қарай барады. Кіші жүз осылай кетті.
• Солтүстікке: Ресей шегарасына, Ертістегі бекіністерге қарай: Омбы, Железин, Черляков, Коряков (Павлодар), Ямыш бекіністері (қазіргі Павлодар, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан облыстары).
• Жоңғарлар: шығыстан және оңтүстік-шығыстан (Жетісудан) шабуылдап, Түркістанды, Сайрамды, Ташкентті алады.

Жауабы: қазақ тайпалары оңтүстікке (Самарқанд), батысқа (Ырғыз, Торғай, Жайық, Ор) және солтүстікке (Ресей шегарасына, Тобыл губерниясына) қарай көшті.

Жадынама

• Даталар: 1723 ж. — қасірет бастамасы.
• Есімдер: Цеван-Рабтан, Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Шоқан Уәлиханов, Д. Қастеев.
• Орындар: Жетісу, Қаратау, Талас, Түркістан, Ташкент, Сайрам, Самарқанд, Сырдария, Ордабасы.
• Терминдер: жұт, жыр, жырау, «Ақтабан шұбырынды».

Шағын тест