Ресейдің «Бөліп ал да, билей бер» саясатының мақсаты мен мәні қандай?

Халықты бөлшектеп, бірлігін әлсірету; сонда оны басқару оңайлайды. Мақсаты — қазақ даласын толық жаулап алу.

Патшаның «Сібір қырғыздары туралы Жарғысында» қазақтар неге «қырғыздар» деп көрсетілді?

Ол кезде орыс құжаттарында қазақтарды «қырғыз» немесе «қырғыз-қайсақ» деп атаған. Бұл — сол заманның атауы, шын мәнінде жарғы қазақтар туралы.

1822 жылғы Жарғының мақсаты бұрынғы басқару жүйесін талқандау екені белгілі. Ол бұрынғы басқару жүйесі қандай еді?

Хандар мен Шыңғыс тұқымы сұлтандардың билігі, рулық басқару және билер құқығы; жүз руларға бөлінді, халық дәстүрлі көш жолдарымен көшіп жүрді. Бұл жүйе Шыңғыс хан заманынан келе жатты.

Орта жүздегі хандық биліктің жойылуы мен Кіші жүздегі хандық басқарудың жойылуында қандай айырмашылық пен ұқсастық бар?

Ұқсастық: екеуінде де хандық билік жойылып, оның орнына патша шенеуніктеріне тәуелді басқару енгізілді. Айырмашылық: Орта жүзде жүйе «ауыл–болыс–округ» (1822), Кіші жүзде жүз үш бөлікке бөлініп, сұлтан-әкімдер қойылды (1824).

§ 23. 1822–1824 жылдардағы реформалар және қазақ қоғамы

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 72–77-беттер.

Нені үйренесің

Ресей империясы далада неге хандық билікті жойғанын түсіндіруді.
«Сібір қырғыздары туралы Жарғы» (1822) және «Орынбор қырғыздары туралы Жарғы» (1824) бойынша басқару қалай құрылғанын айтуды.
Биліктің жаңа сатыларын: ауыл, болыс, округті және оларды кімнің басқарғанын атауды.
Реформалардың қазақ қоғамына тигізген салдарын бағалауды.

Ой қозғау

Шыңғыс хан тұқымы (төрелер) кімдер? Шыңғыс ханның ұрпақтары. Ғасырлар бойы хан да, сұлтан да тек солардан сайланатын.
Қазақ қоғамында сұлтан кім? Шыңғыс ханның ұрпағы, жері мен ықпалы бар текті адам; хан атағы болмаса да ел билеуі мүмкін.
«XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең.
«Жарғы» дегеніміз не? Мемлекет немесе оның бір бөлігі қалай өмір сүруі керектігін белгілейтін ережелер жиынтығы. Бұл жерде — даланы қалай басқару керектігі туралы заң.

Тақырыпты талдаймыз

Империяға хандарды жою не үшін керек болды

XIX ғасырдың алғашқы ширегінде (1801–1825) Қазақстанның саяси жағдайы өте күрделі болды. Ресей Шығыс Түркістандағы ағылшындар ықпалының күшеюіне жол бермеуі керек еді. Оған Үндістанға баратын сауда жолдары қажет болды. Сонымен қатар Хиуа мен Бұхара хандықтарын бағындыруды көздеді және қазақ жерінің Қытайдың ықпалына түсіп кетуінен қауіптенді.

Даланы өзіне мықтап байлау үшін патша әкімшілігі біржақты қадам жасады: хандық билікті жойып, Шыңғыс хан заманынан келе жатқан басқару тәртібін құртты.

💡 «Біржақты» дегені — қазақтардың пікірін ешкім сұраған жоқ. Шешімді Петербургте қабылдап, кейін даланың бетіне жариялады.

Ресей өз саясатында «Бөліп ал да, билей бер» деген әдісті қолданды: халықты бөлшектеп, бірлігін әлсіретсе, билеу оңай болады.

Жаңа ережені кім жазды

Жаңа жүйені әзірлеу Сібір генерал-губернаторы, граф Михаил Михайлович Сперанскийге жүктелді. Ол өз заманының ең білімді адамдарының бірі еді. Болашақ декабрист Гавриил Степанович Батеньковпен бірге заңның алғашқы нұсқасын жазды. 1822 жылы 22 маусымда патша «Сібір қырғыздары туралы Жарғыны» бекітті. («Қырғыздар» деп сол кездегі құжаттарда қазақтарды атаған; біз талдауда «қазақтар» деп жазамыз.)

1822 жылғы Жарғы: Сібір мен дала қалай бөлінді

Жарғы бойынша Сібір екі бөлікке бөлінді: орталығы Тобыл болып табылатын Батыс Сібір және орталығы Иркутск болып табылатын Шығыс Сібір. Батыс Сібірге Тобыл және Томск губернияларымен қатар Омбы облысы кірді; ал қазақтардың Орта жүз аудандары бұрын «Сібір қазақтарының округі» деп аталатын Омбы облысының құрамына енді.

Жарғы бойынша қазақтардың бұл аймағы ішкі және сыртқы округтерге бөлінді. Хандық басқару заңда «мүлде қажетсіз» деп танылды.

📌 Реформаның бастысы: бұрынғы рулық құрылымның орнына үш сатылы басқару жүйесі: ауыл, болыс, округ енгізілді.

Өмірде не өзгерді:

Қазақ жерлері округтер арасында межеленді.
Көшпелілер енді бір округтен екіншісіне жергілікті биліктің рұқсатымен ғана өте алатын болды. Бұрын ауылдар ежелгі көш жолдарымен еркін көшіп жүретін.
Ауылдарға тек өз округінің аумағында көшіп-қонуға рұқсат етілді. Бұл қауымдық-патриархалдық жерді пайдалану тәртібін бұзды.
Шыңғыс тұқымдарының, яғни төрелердің ықпалы әлсірейтін болды. Болысты басқармаған сұлтандар мүлкін сақтады, бірақ округ істеріне араласуға тыйым салынды.

Округ қалай жұмыс істеді

Округтерді «округтік приказдар» деп аталатын мекемелер басқарды. Олар Омбы облыстық басқармасына бағынды. Сырт көзге билік аға сұлтандардың қолында еді, бірақ округтік приказдың мәжілісіне Ресейдің екі өкілі — заседательдер міндетті түрде қатысуы керек болды. Осылайша отаршыл билік жергілікті басқаруды қатаң бақылауға алды, ал аға сұлтандар оның құралына айнала бастады.

Аға сұлтандарды өз жағына тарту үшін оларға майор әскери шені беріліп, он жылдан кейін дворяндық атақ берілді. Бірақ олар рулық құрылыстан түбегейлі қол үзе алмады, сондықтан да жергілікті билердің, рубасылардың ықпалында болды.

Жаңа сот

Жаңа сот жүйесі енгізілді. Маңызды істерді округтік приказдар Ресей империясының заңдары негізінде қарады. Алдын ала тергеуді қазақ билері жүргізді, бірақ міндетті түрде бір орыс шенеунігімен бірге. Қазақтар талап етсе, іс жергілікті ескі заң қағидалары бойынша шешілетін, бірақ округтік приказ бидің шешімін қайта қарауға әрқашан құқылы болды.

🌟 Оқулықта суретші Н. Н. Каразиннің «Патша жарлығын жариялау» картинасы бар: ортада халық, ал оның алдында атты, мундирлі, керней тартқан әскерилер жарлықты оқып тұр. Репродукциясын тапсаң, суретші жаңа тәртіптің халыққа «жоғарыдан» келгенін қалай көрсеткеніне назар аудар.

1824 жылғы Жарғы: билеушісі хансыз Кіші жүз

«Орынбор қырғыздары туралы Жарғыны» Орынбор генерал-губернаторы П. К. Эссеннің жетекшілігімен жазып, 1824 жылы қабылдады. Бұл заң бойынша Кіші жүзде хандық билік жойылды. Бұл заңды жасауға кедергі болмауы үшін Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазы Орынборға шақырылып, сонда елге жіберілмей қалдырылды.

Патша билігі Кіші жүзде хандық билік қайта жанданбауы үшін оны үш бөлікке (батыс, орта, шығыс) бөліп жіберді. Осы үш бөліктің әрқайсысын билеуге шегаралық өкімет орындары тағайындаған сұлтан-әкімдер қойылды. Олардың жанында орыс офицері басқарған қазақ-орыс әскері тұрды. Сұлтан-әкімдер патша өкіметінен жалақы алатындықтан, отаршыл әкімшіліктің шенеунігі болып есептелді. Бірақ олардың да билігі шектеулі болды: олар ел ішіндегі барымта дауларын қарау, рулар арасындағы талас-тартыстарды шешу тәрізді жергілікті мәселелермен ғана айналыса алды. Басқа ірі қылмысты істер Орынбор шегаралық комиссиясының қарауына берілді. Осылайша Кіші жүз аймағы өзін-өзі басқару құқығынан айырылып, патша өкіметіне тәуелді отар аймаққа айналды.

🗺️ Оқулықтағы «1822–1824 жылғы реформалар нәтижесінде Кіші жүз бен Орта жүздің шамамен алғандағы әкімшілік бөліністері» картасында Кіші жүз батыста үш бөлікке бөлінген, ал шығысқа қарай округтер орналасқан: Құсмұрын, Көкшетау, Ақмола, Баянауыл, Қарқара, Аягөз, Көкпекті. Картада округтердің әкімшілік орталықтары нүктемен белгіленген.

Бұдан не шықты

1822 және 1824 жылдардағы реформалар қазақтардың дәстүрлі басқару жүйесін іс жүзінде құртып, қоғамдық және шаруашылық өмірге терең із қалдырды. Аға және болыстық сұлтандарды енді үкімет тағайындайтын болды. Ол империяға адал адамдарды қоюға тырысты. Осылайша сұлтандар әскери шені мен жер үлесі бар патша шенеуніктеріне айнала бастады.

Орта жүздегі хандық биліктің тез жойылуы мен жаңа бөлініс халықты тыныштандырған жоқ, керісінше наразылығын күшейтті. Сперанский енгізген «ауыл–болыс–округ» реформасы күшпен енгізілді және ғасырлар бойы қалыптасқан жергілікті дәстүрді ескермеді. Бұл қоғамды күреске итермеледі, ал Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс осы реформаның салдары болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Осы параграфтағы қандай сөздерді бұрын естігенсің: болыс, округ, ауыл?» Қазіргі аудандар мен облыстардың XIX ғасырдағы округтерден қандай айырмашылығы бар екенін, бүгін ауыл мен аудан әкімін кім сайлайтынын (қазір әкім заң бойынша сайланады немесе тағайындалады, патша еркімен емес) бірге талқылаңыздар.

Өзіңді тексер

Ресейдің «Бөліп ал да, билей бер» саясатының мақсаты мен мәні қандай? Халықты бөлшектеп, бірлігін әлсірету; сонда оны басқару оңайлайды. Мақсаты — қазақ даласын толық жаулап алу.
М. М. Сперанскийдің өмірбаянымен таныс. Михаил Михайлович Сперанский (1772–1839): ресейлік мемлекет қайраткері, либерал, өз заманының ең білімді адамдарының бірі; ірі реформа жобаларының авторы және Сібір генерал-губернаторы (энциклопедиядан тексер). «Сібір қырғыздары туралы Жарғының» артында тұрған осы адам.
Патшаның «Сібір қырғыздары туралы Жарғысында» қазақтар неге «қырғыздар» деп көрсетілді? Ол кезде орыс құжаттарында қазақтарды «қырғыз» немесе «қырғыз-қайсақ» деп атаған. Бұл — сол заманның атауы, шын мәнінде жарғы қазақтар туралы.
1822 жылғы Жарғының мақсаты бұрынғы басқару жүйесін талқандау екені белгілі. Ол бұрынғы басқару жүйесі қандай еді? Хандар мен Шыңғыс тұқымы сұлтандардың билігі, рулық басқару және билер құқығы; жүз руларға бөлінді, халық дәстүрлі көш жолдарымен көшіп жүрді. Бұл жүйе Шыңғыс хан заманынан келе жатты.
Орта жүздегі хандық биліктің жойылуы мен Кіші жүздегі хандық басқарудың жойылуында қандай айырмашылық пен ұқсастық бар? Ұқсастық: екеуінде де хандық билік жойылып, оның орнына патша шенеуніктеріне тәуелді басқару енгізілді. Айырмашылық: Орта жүзде жүйе «ауыл–болыс–округ» (1822), Кіші жүзде жүз үш бөлікке бөлініп, сұлтан-әкімдер қойылды (1824).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Патша өкіметінің 1822 жылғы жарғысына сәйкес қазақ жеріндегі әкімшілік-аумақтық басқарудың сатылы сызбасын сызып көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдан төмен қарай жүр: Сібір, оның бөліктері, округ, болыс, ауыл және оларды кім басқарғанын жаз.

Шешуі.

Жауабы: Омбы облысы → округ (аға сұлтан) → болыс (болыстық сұлтан) → ауыл (ауыл старшыны).

№ 2

Реформа бойынша бұрынғы дәстүрлі билер сотына қандай өзгерістер енгізілді?

Қалай ойлаймыз. Билерден не қалды, не патша әкімшілігіне өтті.

Жауап үлгісі.

Маңызды істерді енді округтік приказдар Ресей империясының заңдары бойынша қарады.
Алдын ала тергеуді билер жүргізді, бірақ міндетті түрде бір орыс шенеунігімен бірге.
Қазақтар талап етсе, істер жергілікті ескі заң қағидалары бойынша шешілетін.
Бірақ округтік приказ бидің шешімін қайта қарай алды: соңғы сөз биліктің қолында қалды.

Жауабы: билер соты толық жойылмады, бірақ округтік приказдардың бақылауына берілді: олар шешімдерді қайта қарай алды және маңызды істерді империя заңдары бойынша сотқа алды.

№ 3

Қазақ даласындағы биліктің жаңа үш сатысы қалай қалыптасты?

Қалай ойлаймыз. Үш сатыны ата және оларды кім басқарғанын, кім сайлайтынын айт.

Жауап үлгісі. Хандық билікті мүлде қажетсіз деп тапқан 1822 жылғы Жарғы бойынша қазақ жерінің басқару құрылымы түбегейлі өзгерді. Қазақ рулары округтерге, болыстарға, ауылдарға бөлінді: ауылдар болыстарға, болыстар округтерге біріктірілді. Бұрынғы қалыптасқан рулық басқару жүйесі жоққа шығарылды. Ауылды ауыл старшыны (үш жылға сайланады), болысты болыстық сұлтан (өмірлік, мұрагерлікпен қалады), округті аға сұлтан (үш жылға сұлтандар сайлайды) басқарды. Олардың үстінде патша әкімшілігі мен Омбы облыстық басқармасы тұрды.

Жауабы: ауыл, болыс, округ; басында ауыл старшыны, болыстық сұлтан, аға сұлтан.

№ 4

Кіші жүз бен Орта жүздегі хандық биліктің жойылуына қандай реформалық өзгеріс әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Екі жарғыны есіңе түсір: қайсысы қай жүзге арналды.