§ 24. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстары
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 77–80-беттер.
Нені үйренесің
- 1822–1824 жылдардағы реформалардан кейін отарлық езгінің қалай күшейгенін түсіндіруді.
- Жоламан Тіленшіұлы бастаған қозғалыстың (1822–1825) себептерін, барысы мен нәтижелерін атауды.
- Қасым Абылайұлы мен Саржан Қасымұлы бастаған қозғалыстың (1825–1836) талаптары мен тағдырын айтуды.
- Бұл қозғалыстардың мақсатына неге жетпегенін түсінуді.
Ой қозғау
- «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең. «XIX ғасырдың бірінші жартысы» — шамамен 1801–1850 жылдар.
- 1822–1824 жылдардағы реформалар нені өзгертті? Хандық билік жойылып, округтер, болыстар мен ауылдар енгізілді (§ 23 қара).
- Қоқан және Хиуа халқы кімдер? Орта Азиядағы Қоқан мен Хиуа хандықтарының тұрғындары мен билеушілері, қазақтардың оңтүстік көршілері.
- Отарлау саясаты дегеніміз не? Күшті мемлекет басқа жерлер мен халықтарды өзіне бағындырып, олардан пайда көріп, аумақты бақылауда ұстауы.
Тақырыпты талдаймыз
Екі жақтан қысым күшейді
1822–1824 жылдардағы реформалардан кейін Орта және Кіші жүздерде отарлық езгі күшейді. XIX ғасырдың 30-жылдарында (1831–1840) патша өкіметі билікті одан әрі орталықтандыруға күш салды: жергілікті билік органдары мен қазақтан шыққан билеушілерге бақылау күшейтілді; қазақ жерін әрі қарай отарлау үшін жаңа бекіністер салынып, оларға әскери гарнизондар орналастырылды; Омбы және Орынбор қалаларында шегаралық басқармалар құрылды.
Оңтүстіктен Қоқан және Хиуа хандықтары қысым жасады. XIX ғасырдың 20-жылдарына қарай Ұлы жүздің бір бөлігі мен Кіші жүздің оңтүстік өңірінің бір жағы Қоқан бектерінің билігінде болды. Тіпті Орта жүздің бір бөлігін өзіне қаратуға тырысқан Қоқан билеушілері қазақтардан алым-салық жинап, берекесін кетірді. 20–30-жылдары Хиуа хандығы да шекті, табын, төртқара, байұлы руларына қысым көрсетіп, Сыр өзенінің төменгі ағысында бірнеше бекініс тұрғызды. Сауда керуендерін тонаған, қазақтардың тыныштығын алған хиуалықтар жорығының салдары ауыр болды.
💡 «Екі жақтан қысу» болды: солтүстіктен империяның бекіністері, оңтүстіктен хандықтардың шабуылы мен алым-салығы. Далада наразылықтың өсуі таңғаларлық емес.
Жоламан Тіленшіұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (1822–1825)
Себептері. XIX ғасырдың басында Орынбор әкімшілігі 1822 жылғы жарғыға сүйене отырып, қазақтардың табын руының Елек өзені бойындағы жайылымдарын тартып алды және осы маңда әскери бекініс салуға кірісті. Осылайша Жаңа Елек әскери шебі жасалып, ол Жайық, Елек, Бердянка, Құралай өзендеріне дейін созылды. Бұл әскери шепке 29 бекініс кірді. Жағдайға қатты наразы болған және жайылымдық жерлерінен айырылған қазақтар Орынбордың генерал-губернаторы П. К. Эссенге хат жазып, патша өкіметінің өлкеде жүргізіп отырған отаршылдық саясатын айыптады. Бейбіт шешімнің орнына патшаның Орынбор әкімшілігі оны күшпен басып-жаншып, әскер аттандырды. Орыстардың жазалау әрекетінің және Орск–Троицк әскери шебінің күшеюіне байланысты көп қазақ ауылдары Торғай өзеніне қарай қоныс аударды. Малға жайылым таппаған қазақтардың ашу-ызасы өрши түсті.
Барысы. Осындай наразылықты ұйымдастырушы және басқарушы Жоламан Тіленшіұлы болды. Көтеріліс бірте-бірте патша бекіністеріне тарап, тартып алынған жерлерді мекендейтін жағалбайлы, жаппас, алшын, арғын, қыпшақ руларын да қамтыды. Көтеріліске қатысушылар саны 3000 адамға жетті. Қазақтар орыстардың жаңа әскери шебіне шабуылдар жасап, Ресей жерінен Орта Азияға кетіп бара жатқан керуендерді тонады. Ашынған қазақтар патша өкіметінің отаршылдық саясатына осылайша наразылық білдіруге мәжбүр болды.
Нәтижелері. XIX ғасырдың 30-жылдарының ортасында Жоламан Тіленшіұлының әскери жасақтары Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліске қосылды. Ал Кенесары жасақтарының патшаның жазалаушы отрядтарынан ығысып, оңтүстікке қарай кетуіне байланысты Жоламан қол астындағы қазақ жасақтары біртіндеп тарай бастады. Жоламанның өзі 40-жылдары Бұхара аймағына кетті.
📌 Мәні: мақсатына жетпесе де, патша өкіметіне халықтың мүддесіне қарсы біржақты қысым жасауға болмайтындығын дәлелдеді. Көтеріліс жақсы қаруланған патша әскеріне қарсы күресте үлкен дайындықтың және ұйымшылдықтың қажет екендігін тағы да дәлелдеді.
Қасым Абылайұлы және Саржан Қасымұлы бастаған қозғалыстар (1825–1836)
Себептері. Патша өкіметінің 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы Жарғысы» негізінде хандық билікті таратуы Орта жүзде Қасым сұлтан басқарған наразылықтың шығуына алып келді. Қасым сұлтанды әкесі Абылай хан қайтыс болған соң, ағасы Уәли хан тәрбиелеп өсірді. Ол Қытайға және Орта Азия хандықтарына аттанған елші-керуендерді басқарған. Қасым хандық жүйені ғасырлар бойы әкеден балаға мұра болып келген мемлекет басқарудың жүйесі деп білді және оны қорғауды өзінің басты міндеті деп санады.
💡 Дәстүрлі хан билігін қалпына келтіруді талап етудің маңызы қандай екенін ойла. Қасым үшін хан — заңды биліктің және халық бірлігінің белгісі еді. Реформа Орта жүзді империя шенеуніктеріне бағындырды. Ханды қайтару бұрынғы тәртіпті қайтару дегенді білдірер еді («Өзіңді тексер» бөліміндегі жауап үлгісін қара).
Талаптары. Қасым Ресей өкіметінен хандық биліктің орнына құрылған округті таратуды және бұрынғы хандық басқару жүйесін қалпына келтіруді талап етті. Алғаш ол Ресей өкіметінен Уәли ханның үлкен ұлы Ғұбайдолланы Орта жүздің тағына заңды мұрагер ретінде хан етіп сайлауды талап етті. Бірақ отаршыл билік бұл ұсынысты қабылдамай, қарсы әрекетке көшті. Патша әкімшілігі Ғұбайдолланы тұтқындап, Сібірге жер аударды.
Барысы. Енді Қасым және оның үлкен ұлы Саржан Ресейге қарсы күресті бастады. Олар қазақ даласынан орыс әскерін алып кетуді талап етті. Сонымен бірге ежелден атақонысы болған Көкшетауда орыс бекіністерінің салынуына қарсылық білдірді. Алайда патша өкіметі мұндай талапқа құлақ аспады және жаңа бекіністер салуды қолға алды.
Нәтижесі. 1836 жылы Қасым өзінің балаларымен бірге 40 мың отбасымен Көкшетауды тастап, оңтүстіктегі Қоқан хандығының аймағына көшіп кетті. Мұндағы мақсаты Қоқан хандығының қол астындағы қазақтармен бірігіп, Орта Азия хандықтарының қолдауымен орыс патшасына қарсы шығу еді. Қазақтарды патша өкіметіне қарсы көтерілуге үгіттеуде оның ұлы Саржан Қасымұлы ерекше белсенділік көрсетті. Алайда өздерінің қол астындағы қазақтардың бұл қозғалысқа қатысуын қаламаған қоқандықтардың Ташкенттегі билеушілерінің бірі опасыздық жасап, алдымен Қасымның ұлдары Саржан мен Есенгелдіні, соңынан Қасымның өзін өлтірді. Осыдан соң Қасым сұлтанның отбасы мен туыстары Қоқан хандығының аймағынан көшіп, Ұлытау өңіріне қоныстанды.
Бұл аймақ ол кезде Сібір генерал-губернаторлығының қол астына қарайтын еді. Ресей билігі орнықтырмақ болған жаңа мемлекеттік басқару жүйесі мұнда да қазақ халқының наразылығына тап болды. Ресейдің отаршылдық саясатының кең қанат жая бастағанын көрген Қасымның ұлы Кенесары әкесінің жолын жалғастырып, халықты патша өкіметінің саясатына қарсы күреске көтерді.
🌟 Қасым — аты аңызға айналған Абылай ханның ұлы, ал Қасымның ұлы Кенесары күресті жалғастырады.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан екі көсемнің неге жеңе алмағанын түсіндіруін сұраңыз. Оны мына ойға жетелеңіз: патша армиясының қаруы мен тәжірибесі көп болды, ал қазақтарға бірлік, дайындық және сенімді одақтастар жетпеді (қоқандық билеушілер Қасымды қолдамады).
Өзіңді тексер
- Дәстүрлі хан билігін қалпына келтіруді талап етудің маңызы қандай? Хан қазақтардың бірлігі мен заңды биліктің белгісі еді. Реформа ескі тәртіпті бұзып, аға сұлтандарды империяның шенеуніктеріне айналдырды, сондықтан хандықты қайтару дербестікті қайтару болар еді (параграф мазмұны бойынша жауап үлгісі).
- Қасым мен Саржанды ашық күреске не мәжбүр етті? Ханға ұсынылған Ғұбайдолланың тұтқындалып, жер аударылуы және Көкшетау маңында бекіністердің салынуы.
- Жоламан жасақтарының тағдыры қандай болды? 30-жылдардың ортасында олар Кенесарыға қосылды, кейін тарап кетті; Жоламан 40-жылдары Бұхара аймағына кетті.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
XIX ғасырдың бірінші жартысында қазақ жеріндегі отарлық езгінің күшейе түсуі неден көрінеді?
Қалай ойлаймыз. Не салынғанын, не тартып алынғанын, басқаруда не өзгергенін есіңе түсір.
Жауап үлгісі.
- 1822–1824 жылдардағы реформалар Орта және Кіші жүздерде хандық билікті жойды.
- XIX ғасырдың 30-жылдарында билікті орталықтандыру жалғасты: жергілікті билік органдары мен қазақтан шыққан билеушілерге бақылау күшейтілді.
- Әскери гарнизондары бар жаңа бекіністер салынды.
- Омбы және Орынбор қалаларында шегаралық басқармалар құрылды.
- Жайылымдар тартып алынды (Елек, табын руы) және әскери шептер салынды (Жаңа Елек, Орск–Троицк).
Жауабы: хандық биліктің жойылуы, гарнизондары бар жаңа бекіністер, Омбы мен Орынбордағы шегаралық басқармалар, жайылымдардың тартып алынуы.
№ 2
Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтерілістің себептері қандай?
Қалай ойлаймыз. Не себепті басталды: жер, бекіністер, биліктің жауабы.
Жауап үлгісі.
- Орынбор әкімшілігі 1822 жылғы жарғыға сүйеніп, табын руының Електегі жайылымын тартып алды.
- Сол жерде әскери бекініс салына бастады (Жаңа Елек шебінің бастауы, кейін 29 бекініс).
- Генерал-губернатор Эссенге жазылған шағым хат бейбіт жауапсыз қалып, билік күш қолданды.
- Жазалау шаралары мен Орск–Троицк шебінің күшеюінен ауылдар жайылым таба алмай, Торғайға көшті.
Жауабы: бекіністер мен әскери шептердің салынуынан жайылымнан айырылу және билік мәселені бейбіт шешуден бас тартуы.
№ 3
Қасым Абылайұлы мен Саржан Қасымұлы патша әкімшілігіне қандай талаптар қойды?
Қалай ойлаймыз. Олар нені қайтарғысы, нені алып тастағысы келді.
Жауап үлгісі.
- Округті тарату және бұрынғы хандық жүйені қалпына келтіру.
- Уәли ханның үлкен ұлы Ғұбайдолланы Орта жүздің ханы етіп сайлау.
- Орыс әскерін қазақ жерінен алып кету.
- Көкшетау маңында әскери бекіністер салмау.
Жауабы: округті тарату және ханды (Ғұбайдолланы) қайтару, әскерді шығару және Көкшетауда бекіністер салуды тоқтату.
№ 4
Қасым сұлтан мен ұлы Саржан бастаған көтеріліс неге жеңіске жете алмады?
Қалай ойлаймыз. Кім көмектесе алатынын, кім көмектеспегенін ойла.
Жауап үлгісі.
- Патша билігі талаптарды қабылдамады, Ғұбайдолланы тұтқындады, жақтастарын қудалады.
- Қасым қолдау табам деп Қоқан хандығының аймағына көшті, бірақ қоқандық билеушілер өз қол астындағы қазақтардың күреске қатысуын қаламады.
- Билеушілердің бірі алдымен Саржан мен Есенгелдіні, кейін Қасымның өзін өлтірді.
- Жақсы қаруланған армияға қарсы жеткілікті ұйымшылдық пен күш болмады.
Жауабы: билік жол бермеді, Қоқанның қолдауы болмады, көсемдер қаза тапты, күш пен ұйымшылдық жетпеді.
Жадынама
- Даталар: 1822–1825 — Жоламан; 1825–1836 — Қасым және Саржан; 1836 — Қоқанға көшу; XIX ғ. 40-жылдары — Жоламан Бұхараға кетеді.
- Есімдер: Жоламан Тіленшіұлы, Қасым Абылайұлы, Саржан Қасымұлы, Есенгелді, Ғұбайдолла, Уәли, Кенесары, П. К. Эссен.
- Орындар: Елек, Торғай, Орск, Троицк, Көкшетау, Ұлытау, Сыр өзені.
- Терминдер: отарлық езгі, әскери шеп, орталықтандыру.