§§ 25–26. 1836–1838 жылдардағы Бөкей Ордасындағы қазақтардың көтерілісі

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 80–87-беттер.

Нені үйренесің

• Бөкей Ордасы деген не екенін және ол қалай пайда болғанын (1801 жыл) айтуды.
• Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтерілістің себептерін атауды.
• Көтеріліс барысын Теректіқұмнан бастап Ақбұлақтағы шайқасқа (1838) дейін сипаттауды.
• Көтерілісшілердің неге жеңілгенін және бұл көтерілістің неге маңызды екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең. Біздің көтеріліс 1830-жылдары болды, яғни шамамен 190 жыл бұрын.
• Жүз дегеніміз не? Қазақ хандығындағы рулар одағы. Олар үшеу: Ұлы, Орта және Кіші жүз. Бүгін бізді батыстағы Кіші жүз қызықтырады.
• Қазақ қоғамында сұлтан кім? Шыңғыс ханның ұрпағы, текті адам. Сұлтандардан хандар сайланатын.
• Жұт дегеніміз не? Қыстағы жем-шөптің жетіспеуі: мал қырылып, адамдар кедейленеді.

Тақырыпты талдаймыз

Ханы бар, бірақ бостандығы жоқ Орда

Елестетші: XIX ғасырдың басында Кіші жүздің бір бөлігі Еділ мен Жайық өзендерінің арасында тұрады. Ханы өзінде сияқты. Бірақ ханның шешімдері мен оның өзін Ресей билігі бақылайды. Бөкей Ордасы осындай еді.

Тарихи әдебиетте оны Ішкі Орда немесе Бөкей хандығы деп те атайды. Бұл отаршыл билік 1801 жылы құрған вассалдық (тәуелді) хандық еді.

📌 Вассалдық хандық — ханы бар, бірақ оның үстінде одан күшті басқа билік тұрады деген сөз. Бөкей Ордасы Астрахан әскери губернаторына және Орынбор шегаралық комиссиясына бағынды (1808 жылғы 17 шілдедегі патша бұйрығы).

Жәңгір хан: реформа жасаған, бірақ халық наразы болған хан

Жәңгір хан 1823 жылдан бастап өзі басқарып, билікті орталықтандыруға және хан билігін күшейтуге күш салды. Жәңгір ханның тұсында Бөкей Ордасы жанжақты өркендеп дамыды. Нәтижесінде 1827 жылы осында Бөкей Ордасының әкімшілік орталығы болып табылатын қала салына бастады. Хан реформаларының мәдени және рухани маңызы болды.

Олай болса, көтеріліс неге орын алды? Оқулық осы сұрақты ойлануды ұсынады. 1830-жылдарға көз жібер.

💡 Хан «даму» үшін не істеп жатқаны бір бөлек. Ал қарапайым көшпелі не сезінеді — салықты, алымды және озбырлықты — ол екінші бөлек. Тіпті «жақсы реформалар» кезінде де наразылық өсуі мүмкін.

🌟 Бөкей ханның кесенесі Астрахан қаласында, ал хан сарайының (Бөкей Ордасындағы) орны Батыс Қазақстан облысында орналасқан.

Халық неге көтерілді

XIX ғасырдың 30-жылдарына қарай Жәңгірдің саясатына наразылық үдей түсті. Бірі екіншісіне үстелді.

Көтерілістің негізгі мақсаты — Жәңгір ханның саясатына және Ресей империясының отаршылдық қанауына тойтарыс беру. Көтерілісшілер ханды құртуды емес, оны халықтың талаптарын орындауға көндіруді көздеді.

Екі көсем: Исатай мен Махамбет

Исатай Тайманұлы — Кіші жүздің старшыны, халықтың қалың бұқарасына да, патша әкімшілігіне де белгілі тұлға. Беделді батыр болды. Жас кезінен-ақ ол өзінің ұйымдастырушылық қабілетін және батырлық қасиетін байқата бастады. Бөкей хан Исатайдың үлкен беделін ескеріп, оны беріш руының старшыны етіп тағайындады және көшіп-қонатын арнайы жайылым берді.

Көтеріліске Исатай Тайманұлын қолдаған белгілі суырыпсалма ақын және жалынды шешен, халық арасында аса белгілі Махамбет Өтемісұлы қосылды. Ол өзінің жігерлі жырларымен, өткір мінезімен және терең ақылымен көтерілісті ұйымдастырушы ретінде айқын ерекшеленді.

🌟 Исатай мен Махамбеттің ескерткіші Атырау қаласында тұр. М. Қалимовтың «Исатай мен Махамбет» картинасында екі салт атты көрсетілген. Көсемдердің кесенелері Ақтөбе облысында (Исатайдікі) және Атырау облысында (Махамбеттікі) бар.

Көтеріліс қалай өрбіді

Басталуы. Ордадағы көтеріліс туралы хабардар болған патша І Николай көтеріліс басшыларын қатаң жазалауды талап етті. Осыған байланысты Орынбор губернаторы В. А. Перовский көтерілісті талқандап, оның басшыларын тұтқынға алу мақсатымен подполковник К. К. Гёкенің жасағын аттандырды. Алайда жазалаушылар тобының әрекеті сәтсіздікке ұшырады. Жергілікті жердің ерекшеліктерін жақсы білетін Исатай бастаған көтерілісшілер жазалаушылардан әрқашан құтылып кетумен болды. 1837 жылдың жазына қарай көтерілісшілердің жалпы саны 4–5 мың адамға жетті. Орынбор губернаторы 1837 жылдың тамыз айының басында көтеріліс басшылары Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлын тұтқындауға бұйрық берді. Алайда далалық жағдайда мұны жүзеге асыру мүмкін болмады.

Исатай мен Махамбет бастаған көтерілісшілер өзіне қосылған наразы халықты бастап Жәңгір ханның ордасына қарай жылжыды. Олар ханды жақтайтын тұлғалардың ауылдарын талқандап, сонымен бірге жолшыбай кездескен ауылдарды үгіттеп, көтеріліске тартумен болды. Мұның өзі көтерілісшілер қатарына жаңа рулардың қосылуына алып келді.

Ордаға қоршау. 1837 жылдың қазан айының 15-іне қарай Исатай мен Махамбеттің соңынан ілескен көтерілісшілер Теректіқұм деп аталатын жайлауға топталды. Бұл ханның ордасынан 60–70 шақырым ғана қашықтықта орналасқан жер еді. 2–3 күн өткен соң көтерілісшілер хан ордасынан 7–8 шақырым қашықтықта орналасып, Жәңгір ханның ордасын қоршауға алды. Алайда көтерілісшілер нақты шешімге келе алмай, 2 аптадай кідіріп қалды. Ғасырлар бойы ханды сыйлап үйренген халық Исатай мен Махамбеттің ханмен текетіресін қолдай тұрып, батыл пікір айта алмады. Халық арасында ханға деген құрметтің болуы көтерілісшілердің едәуір бөлігінің ханды емес, оның төңірегіндегі сұлтандарды жазалауды мақсат етуіне ықпал жасады.

💡 Шақырым — ұзындық өлшемі, 1000 метр. Яғни көтерілісшілер хан ордасына небәрі бірнеше шақырым қалғанша жақындаған.

Хан мен Гёкенің жауабы. Осындай жағдайды пайдаланған Жәңгір хан отаршылдардың шегаралық өкіметінен көтерілісшілерге қарсы жазалаушы отряд жіберуді өтінді. Көтеріліс басшылары алдымен ханмен, сонан соң подполковник К. К. Гёкемен бірнеше күн бойы хат жазысты. Подполковник Гёке 600 адамнан құралған әскери тобымен көтерілісшілердің қоршауын бұзуға тырысты. Ол сонымен бірге Исатайды қолдайтын старшындар мен билерге хат жазып, оларды көтерілістен бас тартуға шақырды. Күші басым жаудан қаймыққан және Гёкенің үндеуіне сенген көтерілісшілердің біраз бөлігі көтерілісшілер қатарын тастап кетті. Бұл жағдай Исатайды қатты ойландырды. Дегенмен де Исатай жазалаушыларға қарсы шығуға шешім қабылдап, оның 1000 адамнан тұратын қолы подполковник Меркуловтың әскеріне шабуыл жасады. Саны басым көтерілісшілерден жазалаушылар уақытша кейін шегінді. Көп кешікпей жазалаушыларға екі зеңбірек жеткізілді. Мұның өзі көтерілісшілердің қарқынын басып тастады.

Тастөбе. 1837 жылы 30 қазанда көтерілісшілер ханның ордасын қоршауды қойып, өздерінен әлдеқайда басым орыс жазалаушы отрядтарының қоршауына түсіп қалмау үшін кейін шегіне бастады. Алайда олар соңына түскен жазалаушылардан құтыла алмады. 15 қарашада 2000 әскермен хан жасағынан тұратын К. К. Гёкенің отряды мен көтерілісшілердің арасында Тастөбе деген жерде үлкен қақтығыс болды. Жеңіліске ұшыраған көтерілісшілер қатары бұзылып, әртүрлі топтарға бөлініп кетті. Ыдырап кеткен көтерілісшілердің топтарын қайта біріктіріп, күресті жалғастыруды көздеген Исатай мен Махамбеттің әрекеті сәтсіз аяқталды. Енді жазалаушылар Исатай мен Махамбетке адал болып қалған көтерілісшілердің азғана тобының соңына түсті.

🚩 Көтерілісшілер 1837 жылы 13 желтоқсаннан 14 желтоқсанға қараған түні Жайық өзенінен өтіп, далалы өңірге бет алды.

Соңғы шайқас. Жайықтан шығыс бағыттағы далалы өңірге өтіп кеткен Исатайдың соңына түскен Баймағамбет сұлтан мен жазалаушылар көп кешікпей-ақ одан адасып қалды. Бұл кезде Исатайдың жанында бар болғаны 40 адам ғана бар еді. Енді Исатай тобын ғана емес, бұрын оны қолдаған көтерілісшілерді қудалау басталды. Бұл көтерілісші халықтың ханға, оның төңірегіндегі сұлтандарға және орыс отаршыл жүйесіне қарсы өшігуін арттыра түсті. Халықтың осындай көңіл күйін байқаған Исатай мен Махамбет қаруларын тастай қойған жоқ. Далада бұлар патшаның жазалаушы отрядтарына қарсы жаңа күш жасақтауға тырысты. 1838 жылы көктемде олар өздерін жақтайтындардың санын көбейтіп, айтарлықтай ірі отряд жасақтады.

Осы кезде Орта жүзде кең тараған Кенесары Қасымұлының көтерілісі, сонымен бірге Кіші жүздің батысында Хиуа ханымен байланыс орнатқан сұлтан Қайыпқали Есімұлы бастаған көтерілістің өрістеуі, Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтерілістің Исатайды қолдауы отаршылдарды қатты ойландырды. Олар Исатайдың көтерілісін жылдамырақ басу үшін полковник К. К. Гёке бастаған отрядты 1838 жылы шілде айында аттандырды. Оның үстіне, Айшуақұлы Баймағамбет сұлтанның бастауымен Исатайға қарсы отряд та жасақталған еді. Осындайда Исатай 500 адамнан тұратын өзінің сарбаздарымен Баймағамбет сұлтанның жазалаушыларына қарсы шығу үшін Қайыпқали Есімұлынан бөлініп шықты. Алайда Баймағамбет сұлтанның жасақтары зеңбірек сүйреткен К. К. Гёкенің жазалаушы отрядына қосылып үлгерген еді. Мұны аңғара қоймаған Исатай Баймағамбет сұлтанға қарсы шешуші соғысқа дайындалды.

🚩 Екі жақ 1838 жылы 12 шілдеде Ақбұлақ және Қиыл өзендерінің аралығында ақырғы шайқаста кездесті.

Исатай жігіттерінің саны 500-дей, ал подполковник К. К. Гёке басқарған жазалаушылар отрядының саны әлдеқайда көп болған. Жазалаушылар көтерілісшілер қатарын зеңбірекпен атқылап, шегінуге бет алған көтерілісшілерді Баймағамбет сұлтанның жасағы қудалады. Махамбет пен Исатайдың жанқиярлық ерлігі рухтандырған көтерілісшілер сұлтанның жасағына төтеп беріп қана қоймай, оларды тықсыра түсті. Осы кезде жазалаушы қазақ жүздіктерінің шабуылға шығуы көтерілісшілерді бытырай қашуға мәжбүрледі. Исатай Тайманұлының өзі ұрыс даласында ауыр жараланып қаза тапты.

Қашқан көтерілісшілер қазақ ауылдарында жасырынбақ болды. Алайда жазалаушылар оларды әрбір ауылдан іздестірді. Дегенмен де Махамбет Өтемісұлы бастаған біраз жігіттер қуғыннан сытылып шығып, күресті әрі қарай жалғастырды. Енді олар жазалаушылар жағына шыққан сұлтандардың ауылдарын тори бастады. Мұның өзі жазалаушылардың 150 қазақтан құралған карулы отрядты Махамбетке қарсы аттандырды. Мұндайда амалсыздан Махамбет бастаған көтерілісшілер тобы біртіндеп Хиуа жеріне өтіп, бас сауғалады. Жазалаушылардың қарқыны саябырлаған соң, 1839 жылы қазан айында Махамбет жігіттерімен Бөкей Ордасына жасырын қайта оралды. Ақырында жалдамалы кісі өлтірушілер Махамбетті 1846 жылы қазанда жасырын түрде айуандықпен өлтірді. Осылайша отаршылдыққа қарсы күресте өзінің айбынды жырларын ту етіп, халқын ерлікке тәрбиелеудің үлгісін көрсеткен қазақтың биік тұлғасы Махамбет Өтемісұлы өмірден өтті. Оның жалынды жырлары кейінгі ұрпақты тәуелсіздік үшін күреске құлшындыратын қазақтың дәстүрлі поэзиясының інжу-маржанына айналды.

Көтерілістің маңызы

Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтерілісшілер өздерінің көсемдерінен айырылған соң ыдырап кетті. Көтерілісшілердің басты мақсаты хандық жүйені жою емес, ханды және оның төңірегін халықтың талаптарын орындауға көндіру болды. Мұның себебі, Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының өзі де қазақтың дәстүрлі басқару жүйесінің рухында, яғни халық сайлаған ханды құрметтеу рухында тәрбиеленген азаматтар еді. Олар сондықтан да хан төңірегіндегілердің жүгенсіздігіне, зорлық-зомбылығына қатты наразы бола тұрып, ханның көзін жоюға тәуекел ете алмады.

Барлық көтерілістер тәрізді бұл көтеріліс те рулық ауылдардың негізінде өрістеді. Ғасырлар бойы қазақ қоғамы көтеріліске немесе соғысқа аттанғанда жасақты рулық негізде жабдықтайтын еді. Мұның өзі рубасылар мен белгілі бір ру батырларының рөлін халық арасында биіктете түсті. Алайда бұл арнайы үйретуден өткен тұрақты әскери жасақтар емес еді. Мұндай ахуал көтеріліске шыққан қазақтардың аймақтық немесе дербес қозғалыстарға қатысуына алып келді. Бытыраңқылық пен ауызбіршіліктің болмауы бұл көтеріліске де тән болды. Осылайша белгілі бір ауылдық аймақтарда көтерілісшілер бас көтеріп жатқанда, басқа аймақтарда көтерілістер тарап жатты. Ең үлкен кемшілік — бұл көтерілістің қазақ өлкесінің басқа аймағында болып жатқан наразылықтармен тығыз байланысының болмауы. Дегенмен көтерілістің қазақ халқының тарихындағы зор маңызын атап көрсеткен жөн.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан көтерілісшілер хан ордасын қоршап алып, неге шабуыл жасамағанын түсіндіруін сұраңыз. Бұл билікті құрметтеу дәстүрі наразы адамдарды да қалай тежейтіні жайлы әңгімелесуге жақсы себеп. Сұраңыз: «Ал сен қалай ойлайсың, шабуылдау керек пе еді?» Баланың мәтіндегі деректерге сүйенгені маңызды.

Өзіңді тексер

• Патша өкіметі Бөкей Ордасын құруды неліктен қолдады? Орда патшаның бақылауындағы вассалдық хандық болды: ол Кіші жүзді бөлшектеп, даланы ығыстыруға, Еділ–Жайық аралығын бақылауда ұстауға мүмкіндік берді.
• Жәңгір ханның реформасының мәдени және рухани маңызы белгілі. Онда халық көтерілісі неліктен орын алды? Халық Жәңгірді неліктен тыңдамай кетті? Реформалар маңызды болғанымен, 1830-жылдары наразылық өсті: 1834 жылғы жұт, мал қыстап шыққаны үшін салық, Бабажанұлының озбырлығы, ханның өктемдігі және отаршылдық қанау.
• Исатай мен Махамбет неліктен ханнан гөрі халыққа жақын болды? Исатай — халық бұқарасына белгілі беделді батыр, ал Махамбет — халық мұңын жырлаған ақын; екеуі қарапайым көшпелілердің мүддесін қорғады, ал хан империяға жақын тұрды.
• Егер көтерілісшілер хан ордасын талқандағанда, көтеріліс барысы қалай аяқталар еді? Мәтінде тікелей жауап жоқ, сондықтан өз ойыңды айт: хан билігі құлап, көтерілістің мақсаты мен барысы түбегейлі өзгерер еді, бірақ халықтың ханға деген ғасырлық құрметі көпшілікті бұған бармауға итермеледі.
• Хан ордасын қоршау кезінде көтерілісшілер ханды неге түбегейлі құлатпады? Халық ғасырлар бойы ханды сыйлап үйренгендіктен, көпшілік оны құлатуға дайын болмады; олар ханды емес, оның төңірегіндегі сұлтандарды жазалауды мақсат етті.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Көтерілістің шығуына қандай факторлар әсер етті деп ойлайсыңдар? Жәңгір хан тұсындағы әлеуметтік-саяси жағдайды сипаттаңдар. Көтерілістің орын алуына түрткі болған негізгі 5 себепті айқындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Себептерді табиғи, экономикалық және саяси деп бөл.

Жауап үлгісі.

• Әлеуметтік-саяси жағдай. Жәңгір хан билікті орталықтандырып, хан билігін күшейтті; Орда дамыды, қала салына бастады, бірақ Орда Астрахан губернаторына және Орынбор шегаралық комиссиясына бағынды. Халықтың наразылығы өсті.
• Негізгі 5 себеп:
  1. 1834 жылғы жұт халықты кедейлікке ұшыратты.
  2. Князь Юсупов қазақтарды Жайықтан шығысқа созылған аймақты иемденіп, мал қыстап шыққаны үшін салық төлеуге мәжбүрледі.
  3. Жәңгір ханның қайын атасы Қарауылқожа Бабажанұлының озбырлығы мен қаталдығы.
  4. Кіші жүз старшындарының өтінішіне Жәңгір ханның жауап бермеуі: ханның озбырлығы.
  5. Ресей империясының отаршылдық қанауы күшейді.
• Көтеріліске Исатайдың жақтастары мен Махамбет Өтемісұлы, Бөкей Ордасының және Кіші жүздің қазақтары қосылды.

Жауабы: жұт, салықтар, Бабажанұлының озбырлығы, ханның озбырлығы және империяның отаршылдық қанауы халықты көтеріліске шығарды.

№ 2

Көтеріліс барысында әскери күштегі басымдық қай жақта болды? Төмендегі кесте бойынша көтерілісшілер мен жазалаушылардың өзара артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Кімнің қанша адамы мен қаруы болғанын, кімде үйлестіру, жергілікті жерді білу, ұйымшылдық болғанын салыстыр.

Жауап үлгісі. Әскери күштегі басымдық жазалаушылар жағында болды.

Жауабы: басымдық жазалаушылар жағында болды (саны, қаруы, зеңбіректері), ал көтерілісшілердің күші халықтың қолдауы мен жергілікті жерді білуінде еді.

№ 3

Оқулық мәтініндегі 1836–1838 жылдары орын алған ірі шайқастар жайлы мәліметтерге зер салыңдар. Оларды есте сақтау үшін ақпараттық кестені толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр шайқас үшін төрт баған толтыр: атауы, кімдер қатысты, орны, нәтижесі.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте толтырылды: Меркулов отряды (1837), Тастөбе (15 қараша 1837), Ақбұлақ (12 шілде 1838).

№ 4

Сендер үшін Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің тарихи маңызы қандай? Сабақта алған біліміңе сәйкес көтерілістің отандық тарихтағы орны жайлы эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Эсседе үш бөлім жаз: кіріспе (көтеріліс не), негізгі бөлім (себебі, барысы, нәтижесі), қорытынды (маңызы).

Жауап үлгісі.

Кіріспе. 1836–1838 жылғы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс — Бөкей Ордасы мен Кіші жүз қазақтарының Жәңгір ханның саясатына және империяның отаршылдық қанауына қарсы көтерілісі.

Негізгі бөлім. Көтеріліс жұттан, салықтардан және озбырлықтан туды. Көтерілісшілер хан ордасын қоршады, бірақ ханды құлатуды емес, оны халықтың талаптарына көндіруді мақсат етті. Тастөбеде жеңіліп, Ақбұлақта Исатай қаза тапты, ал Махамбет Хиуаға кетіп, кейін 1846 жылы өлтірілді.

Қорытынды. Көтеріліс жеңіліске ұшырады: жазалаушылар күшті әрі қарулы болды, ал көтерілісшілер бытыраңқы еді. Дегенмен ол халықтың өз ішінен қайраткерлер шығара алатынын, күресті ерлік дәстүрін жалғастыратынын көрсетті. Махамбеттің жырлары кейінгі ұрпақты тәуелсіздік үшін күреске рухтандырады.

Жауабы: көтеріліс жеңілсе де, отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күрестің маңызды беті және ерлік дәстүрінің жалғасы болды.

№ 5

Көтерілістің бас қолбасшысы Исатай мен рухани дем берушісі Махамбеттің бейнесіне тұлғалық талдау жасаңдар және олардың қызметіне баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр көсемнің қасиеттерін мәтіннен тап, содан кейін олардың рөлін бағала.

Жауап үлгісі.

Исатай Тайманұлы.

• Кіші жүздің старшыны, халыққа да, патша әкімшілігіне де белгілі, беделді батыр.
• Жас кезінен ұйымдастырушылық қабілеті мен батырлығын көрсетті; Бөкей хан оны беріш руының старшыны етіп тағайындады.
• Жазалаушыларға қарсы шешім қабылдады, Ақбұлақта қаза тапқанша күресті.

Махамбет Өтемісұлы.

• Суырыпсалма ақын, жалынды шешен, халық арасында аса белгілі.
• Жігерлі жырларымен, өткір мінезімен және терең ақылымен көтерілісті ұйымдастырушы ретінде көзге түсті, көтерілісшілерді рухтандырды.
• Қуғынға ұшырап, Хиуаға өтті, 1839 жылы оралды және 1846 жылы өлтірілді.

Баға. Исатай — қолбасшы-батыр, Махамбет — рухани көсем және ақын. Екеуі де халықтың мүддесін қорғады, ханды құрметтеу рухында тәрбиеленген жандар ретінде оны құлатуға бармады, бірақ олардың ерлігі мен жырлары ұрпаққа үлгі болды.

Жауабы: Исатай — бас қолбасшы, беделді батыр; Махамбет — жалынды жырлармен рухтандырған ақын; екеуі де ұлт-азаттық күрестің символына айналды.

Жадынама

• Даталар: 1801 (Бөкей Ордасы), 1808 (бұйрық), 1823 (Жәңгір хан), 1834 (жұт), 1836–1838 (көтеріліс), 15 қараша 1837 (Тастөбе), 12 шілде 1838 (Ақбұлақ), 1846 (Махамбеттің өлімі).
• Есімдер: Жәңгір, Бөкей, Шығай, Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы, В. А. Перовский, К. К. Гёке, Баймағамбет Айшуақұлы, Қайыпқали Есімұлы.
• Орындар: Еділ мен Жайық аралығы, Нарын құмы, Теректіқұм, Тастөбе, Ақбұлақ, Хиуа.
• Терминдер: вассалдық хандық, жұт, сарбаз, ұлт-азаттық көтеріліс.

Шағын тест