§§ 27–28. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 87–94-беттер.

Нені үйренесің

• Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің себептерін және басты мақсатын атауды.
• Көтерілістің барысын жылдар бойынша айтуды: 1837 жылғы алғашқы шабуылдан 1847 жылғы Майтөбе шайқасына дейін.
• Күшті қозғалыстың неге жеңілгенін түсіндіруді.
• Кенесары ханды қолдаған батырларды танып білуді.
• Бұл қозғалыстың Қазақстан тарихындағы маңызын бағалауды.

Ой қозғау

• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең. Біздің сабақ оның орта тұсы туралы: 1837–1847 жылдар.
• Абылай хан кім? XVIII ғасырдағы Қазақ хандығының билеушісі, даланы біріктірген хан. Кенесары оның немересі болатын.
• Кенесары көтерілісінің себептері Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс себептерімен қандай ұқсастықтары бар? Екеуінде де жер тарылды, салық өсті, отаршыл жүйенің шаралары халықты қысты.
• Қазақтар арасындағы төре атанғандар кімдер? Шыңғыс ханның тұқымы: сұлтандар, төре тектілер.

Тақырыпты талдаймыз

Дала неге «қайнады»

Елестетші: сен Ертіс не Есіл бойындағы ауылда тұрасың. Бұрын бұл жерде сенің жайылымың болатын. Енді оған орыс шаруалары мен казактарды орналастырып жатыр, салықты да көбірек талап етеді. Міне, бәрі осыдан басталды.

Отаршыл жүйенің қазақ даласындағы шаралары елдің тәуелсіздігіне қауіп төндірді. Мұны түсінген Кенесары қазақ хандығына қараған аймақтардың біртұтастығын сақтап қалуды мақсат етіп, елді көтеріліске бастап шықты. Ол округтерді таратуды және Ресейдің қол астына кірмеген жерлердің дербестігін сақтауды талап етті.

📌 Кенесарының басты мақсаты — Ресей империясының қазақ даласына тереңдеп енуін тоқтату, қазақ жерінде салынған орыс қамалдарын жою және жаңадан салынып жатқан бекіністердің құрылысын тоқтатып тастау, сондай-ақ атасы Абылай ханның кезіндегі Қазақ хандығының мемлекеттігін қалпына келтіру еді.

Кенесары кім болған

Кенесары Қасымұлы (1802–1847) — мемлекет қайраткері, әскери қолбасшы және ұлт-азаттық қозғалыстың жетекшісі. 1802 жылы Бурабай тауларына жақын Көкшетауда дүниеге келді. Шыңғыс ханның тұқымы, яғни төреден шыққан Абылай ханның немересі болатын. Ол жастайынан ел басқару ісіне және әскери өнерге бейімділігін танытты. Жастық шағы отарлауға қарсылық көрсеткен қазақтардың ортасында өтті. Ол отаршылдарға қарсы күресте өзінің әкесі Қасымның және бауыры Саржанның жолын жалғастырушы ретінде көрінді.

Кенесары Ресейге қарсы күресте қазақтың үш жүзін біріктірмей жеңіске жете алмайтынын жақсы түсінді. Сондықтан ол күрестің әскери жолын ғана емес, бейбіт дипломатиялық жолын да қарастырды. Патша өкіметіне қарсы күресте мәселені бейбіт жолмен шешуді бірінші орынға қойып, дипломат ретінде ерекшеленді. Бейбіт келіссөздер нәтиже бермеген соң ғана ол қарулы күрес жолын таңдауға мәжбүр болды.

💡 Кенесары тек қылышпен әрекет еткен жоқ. Алдымен келіссөз, содан кейін ғана шайқас: оның дипломаттық жолы осындай болды.

Ол әскери әрекеттерге мұқият және жан-жақты дайындалды. Жасақтары үздіксіз әскери жаттығумен айналысты, көтерілісшілерге қосылған кейбір орыстар мен шетелдіктер тартылды.

Көтеріліс қалай өрбіді

1841 жылдан кейін Кенесары енді хан болды. Сол жылы оның жасақтары оңтүстіктегі қазақ жерін жаулап отырған қоқандықтардың әскерін талқандады.

1843 жылдың маусымында патша I Николай Кенесарыға қарсы тұрақты әскерді кеңінен тартуға бұйрық берді. Енді Ресей көтерілісшілерге қарсы кең ауқымды әскери қимылдарды бастады. Орынбор әкімшілігі Дуниковский бастаған әскери жасақты аттандырды. Сібірден шыққан әскер бөлімдерін генерал А. А. Жемчужников басқарды. Оларды жергілікті халықтың арасынан шыққан Б. Айшуақов, А. Жантөрин сияқты сұлтандар өздеріне қарайтын ауылдардан қазақ әскери жасақтарын даярлап қолдаумен болды. Алайда Кенесары қолға түспей, патшаның жазалаушы әскерінен сытылып кетіп отырды.

🌟 1843 және 1844 жылдары орыс әскеріне қарсы күресте Кенесарының жасақтары бірнеше рет жеңіске жетті. Мұнда Кенесарының соғыс ісін жақсы білуі, әскери тактика мен стратегияны жетік меңгеруі көтерілісшілердің жауға соққы берулеріне көмектесті.

Екі жақтан қысылған

Одан әрі жағдай қиындай түсті. Кенесарының Кіші жүзді көтеріліске тартамын деген әрекетіне осындағы қазақ сұлтандарының патшаны қолдап жасақтар ұйымдастыруы және Ресейдің жағында соғысуы көп кедергі келтірді. Орынбордың генерал-губернаторы В. А. Обручев қазақтар көшіп жүретін жерлерде бекіністер тұрғызып, қазақтардың бас көтеруін қиындата түсті. Кенесарыны Орынбор өлкесінен ығыстырып шығару үшін осы аймақта және Арал, Сырдария жағалауларында бірнеше жаңа қамалдар салынды. Екіжақты қысымға тап болған Кенесары Сарыарқа аймағын тастап шығып, көтерілістің орталығын Ұлы жүзге ауыстыруға мәжбүр болды.

💡 Кенесары Қасымұлы көтерілісіне жаужүрек батыр қыздардың да қатысқанын білесің бе? Олардың бірі — Бопай Қасымқызы. Оқулықтағы QR-код арқылы ол туралы қосымша мәліметпен танысып, оның тарихи портретін жасауға болады.

Кенесары 1846 жылы Балқаш көлінің жағалауындағы Қамал түбегіне барып бекінді. Кенесарының 10 мың адамнан құралған отряды жазалаушыларға едәуір қатты қарсылық көрсете алды. Содан кейін ол Іле өзенінің оңтүстік жағалауына көшіп шығып, сол жерде сұлтан Рүстем Әбілпейісовтің отрядымен қосылды. Осы жерде Кенесарының қырғыздармен қарым-қатынасы шиеленісе түсті. Ол қырғыз манаптарына 2 мың адамнан тұратын жасағын жіберіп, жергілікті халықтан зекет жинамақ болды. Алайда қырғыз манаптары қазақ ханына бағынудан бас тартып, оларға қарсы едәуір күш шығарды. Нәтижесінде Кенесарының 2 мың адамдық жасағынан мыңға жетер-жетпес жасақ қайтып оралды.

Кенесарының ісін қиындата түскен жағдайдың бірі — Абылай ханның тұқымдарының кейбірінің жазалаушы қазақ әскерлерімен жасырын байланыста болуы еді. Мұндай толқулар жергілікті рубасылары мен батырлар арасында да болды. Ол әрекеттер көтерілістің топтасуына кері әсерін тигізбей қоймады.

🌟 Ұлы жүз бен қырғыздың арасына көшіп барған Кенесары қырғыз манаптары Жантай мен Орманға өзінің мұнда жауласу үшін келмегенін, мақсаты қырғыздар мен қазақтарды біріктіріп, оларды Қоқан хандығының қысымынан азат ету екенін айтып хат жолдаған еді. Алайда қырғыз билеушілері Кенесарыға сенбеді.

Қырғыз манаптары қол астындағы қырғыздарға билік жасаудан айырылғылары келмеді. Кенесарының жорығынан қаймыққан манаптар орыс-казак әскерімен Кенесарыға қарсы бірігіп күресу туралы келісім жасады. 1847 жылы сәуір айының ортасына қарай қырғыздардың Кенесарының әскерлерінен әлдеқайда көп жасақ жинауына мүмкіндік туды. Сонан соң орыс әскері қалмай ілескен, алда Қоқан билігінің қамалдары тұрған, яғни екіжақты қыспақта қалған Кенесарыға қырғыздармен соғысудан басқа жол қалмаған еді.

🌟 Мықты стратег, көреген дипломат Кенесарының тұйыққа тірелу себептерін анықтаңдар. Картаға қарап, ханның Ресей мен Қоқан арасындағы қысылған жағдайын айтып бер.

Майтөбе: шешуші шайқас

Қырғызбен бетпе-бет қалған Кенесары өзін қолдайтын Ұлы жүздің азғана қолымен қырғыз жеріне басып кірді. Шешуші соғыс 1847 жылы 17–25 сәуірде қазіргі Тоқмаққа жақын маңда Майтөбе деп аталатын (Кекілік сеңгір) жерде болды. Алғаш бірнеше күн бойы қырғыз бен қазақ батырларының жекпе-жектері түрінде көріністер берген бұл соғыста қырғыздар біртіндеп қазақ сарбаздарын тау аңғарына алдап апарып, қақпанға түсірді. Таулы жер ханның қырғыздарға қарсы соғыста пайдаланбақ болған жеңіл зеңбіректерін жарамсыз етіп тастады. Кең далада соғысқа әбден үйренген Кенесарының атты әскері де таудың тар шатқалында еркін қимылдау мүмкіндігінен айырылды. Үш тәулікке созылған күші басым қарсыластарына қарсы шайқас қазақ сарбаздарының күшін әбден сарқыды. Рүстем сұлтан мен Сыпатай би басқарған Кенесарыны қолдайтын әскердің үлкен бөлігінің шешуші шайқастың қарсаңындағы түнде кетіп қалуы жағдайды күрделендіре түсті. Ақырында Кенесары өзіне берілген 30 сұлтанмен және көптеген жасағымен бірге тұтқынға түсіп, қаза тапты. Оның жасақтарының қалдығы жан-жаққа тарап кетті.

Маңызы

Абылай ханның кезіндегі қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіруді көздеген Кенесары ханның күресі болашақ ұрпақтарды тәуелсіздік үшін күреске жігерлендіріп, тәрбиелеумен болды. Сондықтан да Кенесары мен оның соңынан ілескен батырлардың қаһарман тұлғасы және жаужүрек ерліктері халықтың санасында мәңгі сақталып, құрметтелді. Жас жеткіншектер Кенесарының біртұтас қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру жолында өмірін аямай ел мүддесі үшін құрбандыққа барғанын әркашан естерінде сақтайды. Бүгінгі ұрпақ Кенесарының халық мүддесіне негізделген іс-әрекетін, әскери істегі үздік қолбасылық өнерін үлгі тұтады.

Халық арасында Кенесары Қасымұлы бастаған азаттық күреске бастан-аяқ қатысып, барлық оқиғаларды көзбен көрген Нысанбай жыраудың «Кенесары — Наурызбай» дастаны кең тараған.

📌 Оқулықтың қорытындысы: көтеріліс ханның әлсіздігінен емес, жағдайға байланысты жеңілді: Ресей мен Қоқан арасында екіжақты қыспаққа түсті, қырғыз манаптарымен араздық, өз ішіндегі бірліктің жетіспеуі және қарсыластың күшінің басымдығы себеп болды.

💡 Халықтан шыққан ақын-жыраулар Кенесарыны неліктен қаһарман тұлға ретінде жырлайды? Бұл сұрақты өзіңе қойып көр: халық нені бағалайды — жеңісті ме, әлде жолды ма?

Кенесарыны қолдаған батырлар

Кенесары көтерілістің басынан бастап көптеген халық батырлары жанқиярлықпен қолдаған. Олардың қатарында халыққа әйгілі болған Ағыбай, Иман, Басыкара, Аңғал, Жанайдар, Жәуке, Сұраншы, Байсейіт, Жоламан, Бұқарбай, Байзақ, Сыпатай және т.б. бар еді.

🌟 Бұл батырларға ескерткіштер әртүрлі облыстарда бар: Ағыбай батырға — Балқаш қаласында, Сыпатай батырға және Байзақ батыр кесенесі — Жамбыл облысында, Жанайдарға — Ұлытау облысында, Сұраншыға — Алматы облысында тұр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып оңай емес: көтеріліс жеңілді, ал қаһарман тұтқында қаза тапты. Баладан бұл оқиға неге үйретеді деп ойлайтынын сұраңыз. Оқулық Кенесарының тұйыққа тірелуін екіжақты қыспақпен түсіндіреді, бала осы «екі жақтан қысылу» дегенді өз сөзімен айтып бере алса, жақсы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Кенесары көтерілісінің басты себептері не? Отаршыл жүйенің елдің тәуелсіздігіне төндірген қаупі, Ертіс пен Есіл бойындағы құнарлы жерлердің орыс шаруалары мен казактарға берілуі, салықтың көбеюі.
• Кенесарының басты мақсаты не болды? Ресейдің қазақ даласына енуін тоқтату, орыс қамалдарын жою және Абылай заманындағы Қазақ хандығының мемлекеттілігін қалпына келтіру.
• Кенесары қай жылы хан болып сайланды? 1841 жылы қыркүйекте.
• Шешуші шайқас қайда және қашан болды? Майтөбеде, Тоқмаққа жақын жерде, 1847 жылы 17–25 сәуірде.
• Кенесары неге жеңілді? Қырғыз манаптарымен араздық, Ресей мен Қоқан арасындағы екіжақты қыспақ, Рүстем сұлтан мен Сыпатай бидің кетіп қалуы, тау шатқалында атты әскердің қимылдай алмауы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Кенесары Қасымұлы көтерілісінің басты себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Алдымен саясат, содан кейін жер, содан кейін салық.

Жауап үлгісі.

• Отаршыл жүйенің қазақ даласындағы шаралары (округтер құру) елдің тәуелсіздігіне қауіп төндірді.
• Ертіс, Есіл бойындағы, Шығыс және Солтүстік Қазақстандағы құнарлы жерлер орыс шаруалары мен казактарға берілді, ал бұл жерлер қазақтардың жайылымдары мен көші-қон жолдары болатын.
• Халыққа салық пен түрлі салымдар көбейді, наразылық күшейе түсті.
• Кенесары Қазақ хандығына қараған аймақтардың біртұтастығын және Ресейдің қол астына кірмеген жерлердің дербестігін сақтауды талап етті.

Жауабы: отарлау елдің тәуелсіздігіне қауіп төндірді, жайылымдар тартып алынды, салық өсті.

№ 2

Кенесары Қасымұлы қандай тұлғалық қасиеттерге ие болды? Ол туралы тұлғалық сипаттама жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Қасиеттерді оның істерінен іздеп көр: ол не істеді және қалай істеді.

Жауап үлгісі.

• Ұйымдастырушы және қолбасшы: жасақтарын үздіксіз жаттықтырды, әскери әрекеттерге мұқият әрі жан-жақты дайындалды.
• Дипломат: мәселені алдымен бейбіт келіссөзбен шешуге тырысты, қырғыз манаптарына хат жолдады.
• Стратег және тактик: соғыс ісін жақсы білді, патша әскерінің қоршауынан бірнеше рет сытылып шықты.
• Мақсатшыл патриот: біртұтас қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіруді көздеді.
• Батыл адам: қарулы күрестен тайынбады, соңына дейін күресті.

Жауабы: ұйымдастырушы, қолбасшы, дипломат, стратег, патриот.

№ 3

Көтерілістің қозғаушы күштеріне сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. «Қозғаушы күштер» дегеніміз — кімдер қатысты және кім сүйеніш болды.

Жауап үлгісі.

• Көтерілістің негізі — жерінен айырылып жатқан қарапайым қазақтар.
• Үш жүздің өкілдері: Кенесарыны хан етіп сайлаған сұлтандар мен билер.
• Халық батырлары мен олардың жасақтары: Ағыбай, Иман, Жанайдар, Байзақ, Сұраншы, Жоламан, Сыпатай және т.б.
• Көтерілісшілерге қосылған кейбір орыстар мен шетелдіктер.
• Көтеріліске жас жеткіншектермен бірге батыр қыздар да қатысты, мысалы, Бопай Қасымқызы.

Жауабы: халық, үш жүздің өкілдері, батырлар мен олардың жасақтары.

№ 4

Кенесары хандығының құрылымы мен XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығын салыстырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Екі мемлекетте де басында хан тұрды. Енді сұра: хан кімге сүйенді, қандай жерді биледі және қандай жағдайда өмір сүрді?

Жауап үлгісі.

• Ұқсастығы: екеуінде де билік басында хан болды, хан сұлтандарға, билерге, батырларға және халық жасағына сүйенді, мемлекет үш жүзге сүйенді.
• XVI–XVII ғғ. Қазақ хандығы: хан халық сайлаған ең жоғары билеуші еді, жүздер өз ішінде өз билеушілерімен басқарылды, ал сырттан отарлау қаупі әлі жоқ болатын.
• Кенесары хандығы: 1841 жылы үш жүздің өкілдері сайлады, ол отарлауға қарсы күреске бағытталған әскери-саяси бірлестік еді. Хан жасақтың жетекшісі, ал қолдаушылар — батырлар мен сұлтандар.
• Айырмашылығы: Кенесары хандығы соғыс жағдайында құрылды, оның аумағы тұрақты емес, Ресей мен Қоқан арасындағы екіжақты қыспақта болды.

Жауабы: екеуі де ханға, сұлтандар мен батырларға сүйенді, бірақ Кенесары хандығы отарлауға қарсы соғыс жағдайында құрылған әскери бірлестік болды.

№ 5

Көтерілісшілердің қоқандықтармен және қырғыз манаптарымен соғысына баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Баға — не болғаны және неге олай болғаны. Оқулықтың сөзіне сүйен.

Жауап үлгісі.

• Қоқандықтармен күрестің мәні бар еді: қоқандықтар оңтүстіктегі қазақ жерін жаулап отырды, Созақ, Жаңақорған, Ақмешіт қамалдарын қайтару халықты жігерлендірді.
• Кенесары қырғыздарға жауласуға келмегенін, олар мен қазақтарды біріктіріп, Қоқан қысымынан азат ету екенін хатпен жазды. Бірақ қырғыз билеушілері оған сенбеді.
• Манаптар қол астындағы қырғыздарға билік жасаудан айырылғысы келмеді, олар орыс-казак әскерімен Кенесарыға қарсы бірігу туралы келісім жасады.
• Нәтижесінде қазақ-қырғыз бірлігі орнына араздық пайда болды, ал артынан орыс әскері ілесіп, алдында Қоқан қамалдары тұрған Кенесарыға қырғыздармен соғысудан басқа жол қалмады.

Жауабы: қоқандықтармен күрес орынды болды, ал қырғыз манаптарымен қақтығыс — Кенесарыны екіжақты қыспаққа түсіріп, көтерілістің жеңілуіне әкелген басты жағдайлардың бірі.

№ 6

Көтерілістің жеңілу себебі мен тарихи маңызы қандай?

Қалай ойлаймыз. Алдымен себептер, содан кейін маңызы.

Жауап үлгісі.

• Себептері: жоғарыда аталған.
• Маңызы. Абылай ханның кезіндегі қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіруді көздеген Кенесары ханның күресі болашақ ұрпақтарды тәуелсіздік үшін күреске жігерлендіріп, тәрбиеледі.
• Кенесары мен оның батырларының қаһарман тұлғасы халықтың санасында мәңгі сақталды.
• Бүгінгі ұрпақ Кенесарының халық мүддесіне негізделген іс-әрекетін, әскери істегі үздік қолбасшылық өнерін үлгі тұтады.

Жауабы: жеңілу себебі — ішкі бірліктің жетіспеуі, қырғыздармен араздық және екіжақты қыспақ; маңызы — азаттық идеясының ұрпаққа үлгі болуы.

Жадынама

• Даталар: 1837–1847 (қозғалыс); 1837 қараша (Ақтау бекінісі); 1838 (Ақмола бекінісі); 1841 қыркүйек (хан сайлануы); 1843 жылғы 27 маусым (I Николайдың бұйрығы); 1846 (Қамал түбегі, Іле); 1847 жылғы 17–25 сәуір (Майтөбе).
• Есімдер: Кенесары, Наурызбай, Ағыбай, Иман, Сыпатай, Байзақ, Жанайдар, Сұраншы, Жоламан; қарсы жақта: Обручев, Дуниковский, Жемчужников, сұлтандар Айшуақов пен Жантөрин.
• Орындар: Көкшетау, Ақтау, Ақмола, Есіл, Торғай, Сарыарқа, Қамал түбегі, Іле, Майтөбе (Тоқмақ).
• Терминдер: ұлт-азаттық көтеріліс, отаршыл жүйе, манаптар, жасақ, дастан.

Шағын тест